Archwilio eich Archif 2016

Tachwedd 22, 2016

Dydd Gwener diwethaf, cynorthwyodd y cogydd enwog Bryn Williams i ddechrau ymgyrch Archwilio eich Archif yng Nghymru yma yn Archifau Sir Ddinbych.

 

Bydd yr ymgyrch ymlaen rhwng 19-27 Tachwedd mewn archifau ar hyd a lled y Deyrnas Unedig ac Iwerddon ac mae’n annog pawb i ddarganfod y storïau, y ffeithiau a’r bobl sydd wrth galon ein cymunedau, gyda llawer o archifau yn agor eu storfeydd a gwahodd y cyhoedd i brofi, deall ac ymfalchïo yng nghyfoeth ac amrywiaeth y deunyddiau sydd ar gael.

Un o Ddinbych yng Ngogledd Cymru yw Bryn Williams yn wreiddiol. Fe ddysgodd werthfawrogi bwyd a tharddiad bwyd yn ifanc iawn. Bu’n gweithio yn rhai o geginau amlycaf Llundain a bellach mae’n Chef Patron yn Odette’s, gan symud yno ym mis Hydref 2008. Yn ddiweddar hefyd fe agorodd Bryn Williams ym Mhorth Eirias, Bistro, Caffi a Bar yn wynebu’r môr ar Arfordir Gogledd Cymru.

Meddai Bryn: “Mae’n ddiddorol edrych ar ryseitiau o’r gorffennol a gweld beth oedd pobl yn arfer ei ddefnyddio i goginio a hefyd archwilio sut mae’r hen ffyrdd o goginio wedi dylanwadu ar yr hyn rydyn ni’n ei wneud mewn ceginau heddiw. Roedd ryseitiau yn un o’r pethau hynny y byddai pawb yn eu rhoi ar bapur a’u trosglwyddo i’r genhedlaeth nesaf. Felly, maen nhw’n rhoi cipolwg ar y bwyd oedd yn arfer cael ei weini yn y tai mwyaf cyfoethog a hefyd y rasiwns oedd yn cael eu rhoi i garcharorion neu i bobl yn y wyrcws.”

Fel rhan o ymgyrch eleni yma yng Nghymru byddwn yn canolbwyntio ar ‘fwyd’. Crewyd cyfres o ffilmiau byrion yn Saesneg ac yn Gymraeg gyda haneswyr ac archifwyr yn edrych ar faeth mewn carchardai a thlotai, meddyginiaethau ers talwm sy’n defnyddio cynhwysion rhyfedd ac ofnadwy a gwneud jam! Mae gennym hefyd arddangosfa fechan sy’n amlygu rhai o’r casgliadau a gedwir gan Sir Ddinbych.

Mae’r ffilmiau i’w gweld ar wefan archifau.cymru, ac ar Facebook, Twitter a YouTube.

Llythyron Preifat William Jones 1916-1918

Tachwedd 11, 2016

Yn mis Gorffenaf eleni cynhaliwyd gorymdaith yn Rhuthun gyda 4,000 o pabis, fel rhan o goffau y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwnaeth plant ysgol o bob rhan o Rhuthun gynorthwyo i wneud y pabi i nodi canmlwyddiant brwydr Coed Mametz. Dywedodd ei trefnydd digwyddiadau, Ron Bell o Grŵp Cymunedol Rhuthun fod y dathliadau wedi cael eu “cynllunio i ddod â’r holl genedlaethau at ei gilydd.”

Ymosodwyd y 38ain adran (Gymreig), ar Coed Mametz rhwng 7 a 14 Gorffennaf, 1916, gyda mwy na 4,000 ohonynt yn cael eu lladd neu eu hanafu. Mae gennym ar gadw yma cyfres o lythyrau a ysgrifennwyd gan filwr a laddwyd ym mrwydr Coed Mametz yn y Somme ym mis Gorffennaf 1916. Mae’r llythyrau’n cychwyn ym mis Rhagfyr 1914, ac yn gofnod gwerthfawr o brofiadau preifat yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Dyn ifanc 21 oed o Derwen oedd William, Bila i’w deulu, pan ymaelododd yng Nhghorwen yn Nhachwedd 1914 gan adeal ei waith ar fferm cyfagos i ymuno a’r Ffiwsilwyr Cymreig. Aeth am hyfforddiant i Landudno ar y dechrau, ac wedy i wersyll ty alli i Gaer-wynt (Winchester) cyn myn drosodd i Ffrainc ar ddechrau 1916. Mase ei hanes yn un nodweddiadol, heb fod hynnu yn ei wneud yn llai trist.

actual

Beth sydd yn wahanol a’i hanes yw fod llythyron William adre i Banciau, Derwen, chwedeg pedwar ohonynt, wedi eu cadw gan y teulu. Ag ystyried bod William, mab i chwarelwr, wedi gadael ysgol yn 13 oed, mae ei Gymraeg yn gywri a chroyw.

Mae’r llythyrau yn syml, yn ddiffuant a diddorol. Mae’n son am ei fywyd bob dydd a hanes y rhyfel ac yn awyddus i glywed am bawb adre a sut gynhaeaf a fu. Er ie fod ar adegau ym amlwg yn dioddef yn fawr ar ol bod yn ymladd ar y ffrynt am gyfnodau hir nid yw’n cwyno on d mae’n ddiolchgar bod ganddo amser am seibiant oddi wrth y profiad chwere ac am bob peth a anfonwyd iddo gan y teulu.

Mae’r llythyrau yn darfod yn ddisymwth- mae dau oddi wrth ffrind iddo yn gofyn a oedd y teulu wedi clywed unrhyw hanes amdano ar ol iddo fynd ar goll. Cawsant wybod yn swyddogol yn ddiweddarach ei fod wedi marw er i’w fam, yn ol ei chwaer, adael y drws heb ei gloi am gyfnod wedyn rhag ofn ei fod wedi colli’i gof a’i fod wedi darganfod y ffordd adre. Un o’r llythyrau diwethaf yw’r un oddi wrth swyddog cyflogau yn yr Amwythig yn dweud fod ei fam wedi cael gormod o bensiwn ar ol marwolaeth ei mab a bod raid iddi dalu rywfaint yn ol.

william-jones077

 

Lansiad Ymgyrch Archwilio eich Archif 2016 gyda Bryn Williams

Tachwedd 3, 2016

Y mis hwn, bydd Archifau Sir Ddinbych yn cynnal digwyddiad lansio Ymgyrch Genedlaethol Archwilio eich Archif gyda’r chef lleol enwog, Bryn Williams. Yn ystod lansiad yr ymgyrch yng Nghymru, bydd Bryn yn canolbwyntio ar ryseitiau traddodiadol a ryseitiau Cymreig go wahanol, gan ddangos sut y gallwn eu defnyddio fel ysbrydoliaeth wrth goginio heddiw.

Mae’r ryseitiau sydd yn ein casgliadau’n amrywio o rai traddodiadol i ryseitiau ar gyfer meddyginiaethau, ac mae nifer ohonynt yn rhoi cipolwg i ni ar hanes cymdeithasol ehangach yr oes. Mae’r rhan fwyaf o’r ryseitiau gwreiddiol ar ffurf llawysgrifau sydd un ai wedi’u casglu ynghyd yn gyfrolau neu’n ddalennau rhydd. Nid oes dyddiad ar y rhan fwyaf, ond mae modd cynnig dyddiad bras fel arfer, ac mae enwau’r rhai a’u hawgrymodd ar ambell un.

This slideshow requires JavaScript.

Mae’r mwyafrif o’r ryseitiau’n gwneud mwy o fwyd na fyddai ei angen ar deulu arferol heddiw. Dyma’r mathau o seigiau a fyddai’n cael eu gweini mewn tai gwledig lleol ac yng nghartrefi’r dosbarth canol llewyrchus. Byddai bwyd mwy cyffredin teuluoedd y dosbarth gweithiol yn cynnwys potes, tatws, bara a chaws, a thafell o facwn neu damaid o gig dafad neu gig eidion pob hyn a hyn, a chwrw neu lefrith i’w yfed. Ni fyddai angen ryseitiau i baratoi’r prydau plaen, ailadroddus hyn. Byddent yn cael eu trosglwyddo ar lafar o un genhedlaeth i’r llall gan fod nifer fawr o bobl yn anllythrennog yn hwyr yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

This slideshow requires JavaScript.

Byddai gan gogyddion y ryseitiau hyn ddigonedd o amser i’w paratoi, yn ogystal â thân parhaus, felly ni fyddai’r amser y byddai bwyd yn ei gymryd i’w goginio’n cael ei ystyried yn bwysig yn economaidd. Mae defnyddio tân agored hefyd yn egluro pam nad oes sôn am dymheredd wrth goginio, gan mai bras iawn a fyddai amcangyfrif y gwres. Mae posib’ paratoi llawer o’r cynhwysion o flaen llaw heddiw gan ddefnyddio dyfeisiau modern i arbed gwaith ac amser, ac er ei bod hi braidd yn anodd dod o hyd i rai o’r cynhwysion y dyddiau yma, mae nifer o’r ryseitiau wedi para drwy’r oesoedd ac maent i’w gweld wedi’u haddasu ychydig mewn nifer o lyfrau coginio heddiw.

Byddwn yn arddangos nifer o’r ryseitiau hyn yn ein swyddfa yn Rhuthun yn ystod ein horiau agor fis Tachwedd. Mae nifer gyfyngedig o leoedd ar gael ar gyfer y Lansiad ar 18 Tachwedd – cysylltwch a ni os hoffech chi ddod!

Datblygiad ysgol gynradd Rhuthun

Medi 30, 2016

A hithau’n flwyddyn ysgol newydd, mae disgyblion ar draws y sir yn addasu i’w patrwm ysgol newydd. A mis Medi nesaf bydd newid hyd yn oed yn fwy i rai, wrth i ddisgyblion a staff Ysgol Penbarras ac Ysgol Stryd y Rhos yn Rhuthun symud i’w hadeiladau newydd sbon sydd wedi eu codi’n bwrpasol.  Ar 14 Medi rhoddodd pwyllgor cynllunio Cyngor Sir Ddinbych ganiatâd cynllunio i godi adeiladau ysgol a chyfleusterau ar safle newydd fyddai’n cael ei rannu yn Rhuthun. Mae’r ddwy ysgol ar yr un safle ar hyn o bryd, ac ers rhai blynyddoedd mae angen mawr wedi bod am adeiladau newydd yn eu lle.

Ysgol Stryd y Rhos

Mae’n anodd dod o hyd i dystiolaeth gadarn o ddyddiad sefydlu’r Ysgol Brydeinig yn Stryd y Rhos. Mae ‘The Schools in Wales 1500-1900’ gan Malcolm Seabourne, yn nodi 1846 fel dyddiad yr adeilad ac yn enwi’r pensaer Richard Cash. Ond mae dyddiad cynharach o dair blynedd i’r ysgol Brydeinig (nid yr adeilad). Cyn hynny, Edward Jones o Frynhyfryd, cyfreithiwr lleol, oedd yn darparu ystafell yr ysgol.

Roedd yn ysgol fawr, hyd yn oed yn ei dyddiau cynnar, gyda 173 o fechgyn yn 1846. Fel gydag Ysgol Genedlaethol Rhuthun, roedd yr ysgolion hyn yn darparu ar gyfer tlodion y dref. Yn 1847 caniatawyd mynediad i ferched, ac yna yn 1849 caniatawyd plant o’r wyrcws hefyd i’r ysgol.

Dechreuwyd cadw cofnodion yn Nhachwedd 1873 gyda Hugh Williams yn Brifathro’r adrannau Iau Cymysg a Babanod. Erbyn yr 1880au roedd 200 o hyd wedi eu cofrestru ond derbyniodd ganmoliaeth glodwiw gan Arolygiaeth Ei Mawrhydi. Yn Awst/Medi 1894 gwnaed addasiadau i’r adeilad i wneud lle i’r niferoedd cynyddol, a mis Hydref 1895 roedd 289 o ddisgyblion wedi eu cofrestru.

Ym Medi 1897 beirniadodd adroddiad Arolygiaeth ei Mawrhydi yr ysgol am ddiffyg staff dysgu – roedd y Prifathro yn gyfrifol am ddysgu 67 o ddisgyblion!

Disgyblion Ysgol Stryd y Rhos tua 1910 (PPD/90140)

Disgyblion Ysgol Stryd y Rhos tua 1910 (PPD/90140)

Ar 1 Medi 1925 daeth JCJ Ellis Edwards yn Brifathro – yn arweinydd corau adnabyddus, roedd yn gyfrifol am agor banc ceiniog yn yr ysgol a chyflwyno cap ysgol. Roedd merched yn gwisgo glas tywyll a’r bechgyn yn gwisgo gwyrdd. Roedd gan bob un fathodyn yn dangos y ddraig goch a’r llythrennau R.C.S. – Ysgol y Cyngor Rhuthun  Roedd yr ysgol hon yn cael ei hadnabod fel ysgol Gymysg y Cyngor Rhuthun ac erbyn Ionawr 1930, roedd 132 wedi eu cofrestru.

Roedd gan yr adran fabanod gofrestrau gwahanol o 1876 pan roedd 60 a mwy o ddisgyblion wedi eu cofrestru.  Nodwyd yn swyddogol fod yr adran yn uned ar wahân i’r ysgol Gymysg Iau yn Ebrill 1901, ond roedd yr adran fabanod hefyd yn dioddef o ganlyniad i ormod o blant i un athro eu dysgu.

Gellir canfod cofnodion Ysgol Stryd y Rhos ar ein catalog arlein.

Ysgol Penbarras:

Cynyddodd y problemau o ran lle yn Ysgol Stryd y Rhos pan agorwyd yr ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg, Ysgol Penbarras, ar yr un safle yn 1984. Roedd trafodaethau wedi bod yn digwydd am ddarparu addysg gynradd cyfrwng Cymraeg yn y dref ers tua 1956. Y niferoedd cychwynnol oedd 58 o ddisgyblion, a cynyddodd y nifer i ymhell dros 200 erbyn diwedd y ganrif.

Gwyliwch bry ar y wal o’r adeiladau newydd yma

Ffynonellau

ED/LB/90/1-4,8 – Llyfrau log Ysgol Stryd Y Rhos

History of Ruthin- Ruthin History Society

Schools in Wales 1500-1900- Malcolm Seaborne

Ruthin Local History Broadsheet 1985-2003

Parhad i brosiect Cynefin tan fis Mawrth 2017

Awst 30, 2016

Mae prosiect Cynefin wedi cael ei ymestyn tan fis Mawrth 2017.

Mae’r gwaith cadwraeth a digido bron wedi’i gwblhau a dylai pob map degwm fod ar-lein yn fuan. Bydd y casgliad o 1,200 o fapiau degwm o’r 1840au yn cwmpasu 95% o Gymru.

Bydd gwaith gwirfoddoli ar wefan cyfrannu torfol cynefin.cymru yn parhau tan fis Mawrth. Hyd yn hyn, mae dros 900 o wirfoddolwyr wedi cymryd rhan ar-lein. Gyda’i gilydd, maent wedi cyfrannu dros 17,000 awr o’u hamser ac wedi trawsgrifio dros 1.2 miliwn o gofnodion. Mae 92.5% o’r gwaith geogyfeirio wedi ei gwblhau, ac mae’r dasg enfawr o drawsgrifio 30,000 tudalen o ddogfennau’r degwm oddeutu 60% yn gyflawn ar hyn o bryd.

cynefin infographic

Hoffai staff y prosiect gymryd y cyfle hwn i ddiolch i’r holl wirfoddolwyr am eu cyfraniad a’u hymroddiad. Gyda’i gilydd, mae’r fyddin o wirfoddolwyr wedi cwblhau swm rhagorol o waith a fydd o fudd i bobl Cymru a thu hwnt pan fydd y wefan derfynol yn cael ei lansio yng ngwanwyn 2017. Bydd y wefan terfynol yn cynnig mynediad rhad ac am ddim i bawb at mapiau degwm Cymru, a’r cyfoeth o wybodaeth y maent yn cynnwys. Bydd yn bosibl chwilio’r data a phori’r mapiau gan ddefnyddio dulliau arloesol ac effeithiol. Drwy hyn, rydym yn gobeithio taflu goleuni ar dirlun daearyddol a chymdeithasol ein gwlad ar fin ei thrawsnewid.

Os hoffech chi gymryd rhan, ewch i wefan cynefin.cymru

Mapio Sir Ddinbych: Prosiect Cau Tiroedd

Gorffennaf 20, 2016

gan Margaret Owen (Gwirfoddolwr Mawrth-Ebrill 2016)

QSD-DE-18 Gwern y Pennant Common

Rwy’n fyfyriwr ym Mhrifysgol Glyndŵr Wrecsam. Am dri mis cefais y pleser o fod yn gysylltiedig â Phrosiect Mapiau Cau Tiroedd, Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych, ynghyd â’m cyd-fyfyrwyr, Phil Cooper. Cawsom fod yn rhan o’r prosiect diolch i Sarah Roberts, yr Archifydd Arweiniol sy’n gyfrifol am Wasanaethau Digidol ac Allgymorth. Fel rhan o’n cwrs gradd yn y Brifysgol roedd yn ofynnol i ni fynd ar leoliad gwaith. Ym Mhrifysgol Glyndŵr, mae gan bob myfyriwr sy’n dilyn Gradd Hanes y cyfle i wneud profiad gwaith mewn gweithle sy’n gysylltiedig â hanes. Gofynnodd Phil a minnau am gael gweithio yng Ngwasanaeth Archifau Sir Ddinbych oherwydd bod gan y ddau ohonom ddiddordeb gweithio mewn archifdy yn y dyfodol, ar ôl cwblhau ein cwrs gradd, ac rydym yn ddiolchgar iawn am y cyfle a gawsom gan Sarah i weithio ar y prosiect heriol a chyffrous hwn.

Mapiau Cau Tiroedd

Mae’r mapiau’n cwmpasu ardal eang, sydd yn fras o fewn ffiniau presennol Sir Ddinbych, er bod rhaid cofio bod ffiniau’r ardal wedi newid sawl gwaith ers i’r mapiau hyn gael eu comisiynu. Mae’r mapiau’n cofnodi cau tiroedd rhwng 1801 a 1877 ac yn cwmpasu’r ardaloedd canlynol:

Cau Tiroedd yng Nghymru

Mae hanes hir i gau tiroedd a sawl cyfnod gwahanol. Cau tiroedd, yn syml, yw cau ardaloedd o dir yn ffisegol ond mae’r broses o’u cau hefyd yn cynnwys proses gyfreithiol sy’n newid ar ba sail y caiff y tir ei ddal. Ar ôl cau’r tir nid tir deiliadaeth gyffredin mohono mwyach ond tir deiliadaeth unigol.

Er i gau tiroedd ddechrau yn y canol oesoedd parodd yr arfer, mewn amrywiol ffurfiau, tan ddechrau’r ugeinfed ganrif. Mae’n un o’r pynciau mwyaf cynhennus ymhlith haneswyr ac mae llawer o honiadau a gwrth-honiadau  am yr effeithiau cymdeithasol ac economaidd a gafodd ar y boblogaeth wledig, yng Nghymru a Lloegr, ar hyd yr oesoedd. Mae llawer o haneswyr o’r farn mai cau tiroedd roddodd ddiwedd ar fodolaeth dosbarth y gwerinwr yng nghefn gwlad, tra bo eraill yn ei weld fel rhan angenrheidiol o’r ymgyrch i wella amaethyddiaeth. Un peth na ellir ei wadu am gau’r tiroedd, fodd bynnag, yw’r marc y mae wedi ei adael ar y dirwedd. ‘So much of the landscape of England and Wales has been fashioned by enclosure. Many of the hedges, country lanes and public footpaths owe their existence to the enclosures of old. Enclosure in one form or another, and at different times in history, has visited and left its mark on most parts of the British Isles’ [1]

Mae’r dyfarniadau a’r mapiau a gadwir gan Wasanaeth Archifau Sir Ddinbych yn dystiolaeth o ffurf derfynol y cau tiroedd, sef y Deddfau Cau Tiroedd, a ddigwyddodd yn Sir Ddinbych yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yng Nghymru digwyddodd y Deddfau Cau Tiroedd yn llawer hwyrach nag yn Lloegr. ‘For whatever reason, although there was a Welsh Parliamentary enclosure as early as 1752…over 50 per cent took place after 1840.’[2] Tan 1801 bu hyn yn digwydd trwy basio deddfau preifat unigol i gau tiroedd ar gyfer pob achos o gau tiroedd ond o 1801, o dan y Ddeddf Cau Tiroedd Gyffredinol, newidiodd hyn a gellid gwneud y broses yn llawer haws ac yn rhatach. Cafodd y broses ei symleiddio ymhellach gan Ddeddf Cau Tiroedd Gyffredinol 1845 a sefydlodd bwyllgor cau tiroedd cenedlaethol, wedi ei gefnogi gan ‘…local assistant commissioners and surveyors, who acted as valuers and held local enquiries into each proposed new enclosure project’ [3] Mae’r mapiau cau tiroedd cynharaf yn archifdy Sir Ddinbych yn cwmpasu cau tiroedd yng Nghilcain a Llanferres yn 1801, tra bod y map diweddaraf yn cwmpasu’r ddau achos o gau tiroedd yn Nhrefgordd Tir yr Abad Uchaf yn 1872 ac yn 1877.

Beth yw diben y mapiau cau tiroedd hyn bellach? Weithiau defnyddid cau tiroedd fel modd o ddatrys anghydfod ynglŷn â ffiniau ac mae pobl yn parhau i edrych ar y mapiau cau tiroedd at y diben hwnnw heddiw. Maent yn darparu ffynhonnell ddefnyddiol o wybodaeth i haneswyr am bwy oedd yn dal tir yn Sir Ddinbych yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bydd pobl sy’n ymchwilio i hanes eu tŷ hefyd yn edrych arnynt. Maent yn rhoi cipolwg diddorol ar gyfnod mewn hanes ac yn cynnig cyfoeth o dystiolaeth i haneswyr ynglŷn â chanlyniadau’r broses o gau tiroedd yn y rhan hon o Gymru. Maent yn amrywio o ran arddull yn dibynnu ar y drafftsmon ac er bod rhai ohonynt bron â bod yn weithiau celf, mae eraill yn llawer mwy elfennol. Mae’r mapiau a’r dyfarniadau cau tiroedd a geir yn yr archifdy yn gofnod o ganlyniad terfynol y broses o gau tiroedd ac maent yn gofnod o hyd a lled cau tiroedd ac o sut yr oedd perchnogaeth tir wedi cael ei ddyrannu. Fodd bynnag, efallai mai Kain et al sydd yn llwyddo orau i grynhoi perthnasedd mapiau cau tiroedd ‘Enclosure maps, like many other genres of cadastral maps, were instruments of land organisation and control which both reflected and consolidated the power of those who commissioned them.’[4]

Y Prosiect

Mae’r prosiect hwn yn rhannu llawer o nodweddion Prosiect Cynefin. Nod prosiect Cynefin yw bod mapiau Degwm Cymru gyfan ar gael ar-lein a nod y prosiect hwn yw bod mapiau cau tiroedd ardal lai ei maint yn Sir Ddinbych ar gael ar-lein mewn ffordd debyg.

Cafodd y prosiect ei rannu’n dri cham a chawsant eu cynnal mewn partneriaeth ag Archifdy Sir y Fflint a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Cafodd ei ariannu gan CyMAL (Amgueddfeydd, Llyfrgelloedd ac Archifau Cymru, a elwir erbyn hyn yn MALD).

Yn y cam cyntaf, anfonwyd y mapiau cau tiroedd, a gâi eu cadw yn Archifdy Sir Ddinbych, yn rhan o gofnodion y Sesiynau Chwarter, i Archifdy Sir y Fflint i gael eu hatgyweirio a’u gwarchod. Unwaith yr oedd y dasg hon wedi ei chwblhau cafodd y mapiau eu hanfon wedyn i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cynhyrchwyd delweddau digidol, ansawdd uchel o’r mapiau yn defnyddio’r cyfleusterau diweddaraf sydd ar gael yno. Yna cafodd y mapiau eu dychwelyd i Ruthun, lle dechreuodd cam olaf y prosiect, a dyma pryd y dechreuodd Phil a finnau gymryd rhan yn y prosiect. Roedd cam olaf y prosiect yn cynnwys ymgorffori’r delweddau digidol yn rhan o wefan newydd yr archifdy ac wrth i ni ddechrau ar y gwaith roedd y wefan newydd bron â bod yn barod i fynd ar-lein. Ein prif dasg oedd paru’r mapiau cau tiroedd â mapiau hanesyddol diweddarach a mapiau modern er mwyn gallu adnabod yr ardal sydd wedi ei chynnwys ar y mapiau.

Ein tasg gyntaf, fodd bynnag, oedd archwilio pob map a nodi enwau unrhyw eiddo a oedd wedi’u marcio arnynt. Ein gobaith yw y bydd hyn yn ddefnyddiol i unigolion sy’n ymchwilio i hanes eu tŷ. Unwaith yr oedd hyn wedi ei orffen gallem symud ymlaen at ein prif dasg, a oedd ychydig yn fwy cymhleth, er i’r gwaith yn sicr roi cipolwg i ni o natur trylwyr a heriol gweithio mewn archifdy. Proses ac iddi ddau gam oedd hon lle câi ardal pob map cau tiroedd ei dynodi yn defnyddio mapiau sydd ar gael ar wefan Casgliad y Werin Cymru. Yna, roedd hyn yn ein galluogi i ddod o hyd i godau daearyddol ar gyfer pob map drwy ddefnyddio gridreferencefinder.com. Yna cafodd yr wybodaeth hon ei hychwanegu at gofnod y catalog. Cafodd ei defnyddio hefyd i greu pwynt dynodi ar fap chwilio Sir Ddinbych ar-lein ar wefan newydd yr archifdy. Roedd y broses hon felly yn cysylltu mapiau dros dair canrif.

Yn achos rhai mapiau roedd yn hawdd dynodi’r ardal y mae’r map cau tiroedd yn ei chwmpasu, a dod o hyd i bwynt cyffredin sydd yno o hyd. Roedd gan rai mapiau farcwyr hawdd eu hadnabod i helpu’r broses o ddynodi’r ardal: afon, eiddo, mynydd neu fryn ac iddynt enw, ac roedd yn hawdd gweld tebygrwydd rhwng y mapiau cau tiroedd a mapiau hanesyddol diweddarach, a mapiau’r cyfnod modern. Fodd bynnag, yn achos mapiau eraill, mapiau heb gynifer o nodweddion, roedd y broses yn llawer mwy cymhleth, yn cymryd llawer mwy o amser ac yn llawer mwy rhwystredig ac roedd angen gwneud ychydig mwy o waith ditectif cyn y gellid dynodi eu lleoliad a chanfod pwynt chwilio cyffredin.

Canfod pwynt cyffredin, sydd yno o hyd, yn aml oedd agwedd fwyaf problemus ein tasg. Roedd meddwl bod angen i ni ddynodi pwynt cyffredin a oedd wedi bodoli am ganrif a hanner o leiaf yn ddigon i’n sobreiddio a dyna pam mai dyma un o rannau mwyaf rhwystredig ac eto mwyaf gwerth chweil y prosiect. Nid yw’n hawdd dod o hyd i rywbeth sydd wedi bodoli, ac wedi’i fapio, am gyhyd â hynny. Gellid meddwl bod tai neu enwau tai yn para ond nid hynny oedd ein profiad ni gyda’r mapiau cau tiroedd. Mae sawl eiddo unigol sydd wedi’u marcio ar y mapiau cau tiroedd yn syml wedi diflannu erbyn adeg y mapio nesaf, yn 1868. Ai effaith y broses o gau tiroedd oedd hyn? Efallai bod hyn yn faes ymchwil i rywun yn y dyfodol.

Er mawr syndod, i mi o leiaf, un o’r nodweddion mwyaf parhaol ar y mapiau, ar wahân i nodweddion daearyddol, oedd y ffyrdd a phatrymau’r ffyrdd. Yn aml dyma’r unig bwyntiau mapio cyffredin y gellid eu nodi ar draws y canrifoedd, ond nid oedd eu hadnabod yn fater syml bob amser. Yn aml roedd yn golygu llawer o fflicio, yn ôl ac ymlaen, rhwng delweddau’r mapiau cau tiroedd, a’r mapiau diweddarach, i ddirnad a oedd y ddau batrwm ffordd mewn gwirionedd yr un fath yn union â’i gilydd, neu a oedd y tebygrwydd yn ddim byd ond breuddwyd gwrach, neu rwystredigaeth, ar ein rhan ni. Er gwaethaf hynny fe gawson ni sawl ‘eiliad Eureka’ wrth lwyddo ymhen yr hir a’r rhawg i wneud pariad.

Roedd rhai mapiau yn arbennig o drafferthus ac mae un map penodol yn sefyll allan yn hyn o beth. Y map hwnnw yw QSD / DE / 16E sy’n cwmpasu ardal Bryniau Gleision, ger Trofarth. Nid oes arno unrhyw eiddo ac iddynt enw, dim ond un ffordd, a dim nodweddion penodol o gwbl. Roeddwn i wedi anobeithio ac yn meddwl na fyddwn i byth yn adnabod yr ardal, heb sôn am ddod o hyd i bwynt cyffredin. Ond fe lwyddais i wneud y ddau beth yn y diwedd a gwneud hynny drwy ddefnyddio siâp anarferol y caeau ar y map cau tiroedd. Llwyddais i’w paru â chaeau modern, sydd wedi cadw eu siâp anarferol, a llwyddom i weld hynny yn defnyddio map lloeren modern Bing.

Cefais foddhad mawr ar yr adegau hynny yn ystod y prosiect, ond roeddem hefyd yn ffodus iawn bod diwedd ein lleoliad gwaith wedi cyd-daro â diwedd y prosiect hir hwn. Ar ein diwrnod olaf yn yr archifdy cawsom weld ffrwyth ein llafur, a llafur pawb arall a fu’n gysylltiedig â’r prosiect hwn. Cawsom gipolwg o wefan newydd yr archifdy sy’n cynnwys y delweddau digidol eu hunain a map chwilio sy’n seiliedig ar y pwyntiau cyfeirio grid y buom wrthi’n amyneddgar yn eu plotio. Roeddem yn teimlo’n ostyngedig iawn wrth sylweddoli cymaint o amser ac ymdrech sydd wedi’i roi i’r rhan hon o’r prosiect, ac eto yr unig dystiolaeth uniongyrchol sydd o’r holl ymdrech, yn ystod y profiad gwaith cyfan, yw ychydig ddotiau ar fap. Serch hynny, bydd y dotiau hyn yn help mawr i’r rhai sy’n chwilio’r wefan am wybodaeth am y mapiau cau tiroedd ac wrth edrych ar y wefan cawsom deimlad rhyfedd o fod wedi cyflawni rhywbeth ar ddiwedd ein cyfraniad ni i’r prosiect. Roeddem yn teimlo’n falch o fod wedi bod yn rhan o’r prosiect cau tiroedd, er mai bach iawn mewn gwirionedd oedd ein cyfraniad.

enclosure maps

Pwyntiau a godwyd yn ddaearyddol yn dangos lleoliadau Cynllun Cau Tiroedd Sir Ddinbych

Felly, beth mae’r prosiect wedi ei gyflawni? Wel, bydd edrych ar y mapiau cau tiroedd yn llawer haws yn y dyfodol. Mae rhai o’r mapiau hyn yn enfawr, ac yn fwy na’r byrddau yn yr ystafell chwilio. Byddai edrych ar y mapiau hyn yn ddi-os yn beryglus i’r mapiau, ac yn anodd i’r sawl sy’n edrych arnynt. Ffynhonnell o wybodaeth yw mapiau yn y bôn a bydd y delweddau digidol ansawdd uchel hyn yn gwneud archwilio’r mapiau cau tiroedd yn llawer haws. Bydd y mapiau hefyd yn awr yn hygyrch, hyd yn oed os na fyddwch yn gallu ymweld â’r archifdy eich hun. Gobeithio y bydd hyn yn golygu y bydd rhagor o bobl yn dod i gysylltiad â’r mapiau diddorol hyn, sy’n cynrychioli ac yn rhoi tystiolaeth am ran bwysig o orffennol Cymru.

[1] Steven Hollowell, Enclosure Records for Historians, (Chichester: Phillimore &Co. Ltd, 2000), t xiii

[2] John Chapman, A Guide to Parliamentary Enclosures in Wales, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1992), t5

[3] Steven Hollowell, Enclosure Records for Historians, (Chichester: Phillimore &Co. Ltd, 2000), t61

[4] Roger Kain, John Chapman, Richard Oliver, ‘The Enclosure Maps of England and Wales 1595-1918’ , (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2004), Preface

Gwefan newydd wedi ei lansio

Mehefin 13, 2016

Rydym yn falch o gael dweud wrth ein darllenwyr bod ein gwefan newydd bellach yn fyw. Gallwch weld y safle yn-

archifau.sirddinbych.gov.uk

homepage

Mae’r wefan yn golygu, am y tro cyntaf, y gall ymchwilwyr weld cynnwys mynegeion a chatalogau dethol ar-lein cyn ymweld. Ar hyn o bryd, mae tua 25% o’n catalogau papur wedi cael eu hychwanegu at y safle ac mae’n broses barhaus i ychwanegu’r gweddill at y gronfa ddata drwy gefnogaeth ein gwirfoddolwyr rhithwir. Rydym yn gobeithio y bydd tua 40% o’n catalogau ar gael erbyn mis Mawrth 2017.

Mae’r wefan hefyd yn gartref i ddetholiad o ddelweddau dyfarniadau cau tiroedd sydd bellach ar gael i’w gweld yn rhad ac am ddim. Rydym yn gobeithio y bydd yr holl ddyfarniadau a’r cynlluniau ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn.

Mae’r wefan hefyd yn cynnwys canllawiau ymchwil gan gynnwys pynciau megis trosedd a chosb, iechyd ac ysbytai a chofrestrau etholiadol ac rydym yn gobeithio y bydd y rhain yn helpu ymchwilwyr newydd i gael gwybod mwy am ein casgliadau wrth ymweld â’n tudalennau am y tro cyntaf.

Gallwch gofrestru ar y wefan newydd a defnyddio’r opsiwn archebu i archebu ymlaen llaw i ddefnyddio’r ystafell chwilio, i ddefnyddio cyfrifiadur neu ddarllenydd microffilm. Mae hefyd yn cynnwys system taliadau ar-lein lle gall ymchwilwyr ar ôl dod o hyd i eitem yn y catalog wneud cais am gopi a thalu ar-lein ac rydym yn sicr y bydd yn ddefnyddiol i ymchwilwyr tramor.

Rydym yn annog ymchwilwyr i gofrestru ac i ddefnyddio’r safle newydd a rhoi adborth er mwyn i ni barhau i wneud gwelliannau. Gadewch eich adborth ar ein ffurflen ar-lein.

Diweddariad Gwirfoddoli Rhithwir

Mehefin 6, 2016

Nid ydym yn unig yn cynnal sesiynau gwirfoddoli grwp, mae gennym hefyd grwp rheolaidd o wirfoddolwyr rhithwir, sy’n cefnogi ein gwasanaeth drwy wirfoddoli o’u cartref.

Dechreuodd y prosiect gwirfoddolwyr rhithwir gyda phrosiect ysgolion ym mis Ebrill 2015. Rhwng Ebrill 2015 a Mawrth 2016 mae ein grŵp o wirfoddolwyr rhithwir wedi rhoi 575 awr enfawr i’n gwasanaeth. Erbyn hyn mae gennym 15 o wirfoddolwyr rhithwir yn gweithio yn rheolaidd gyda ni, ond rydym wedi cael hyd at 29 ar un adeg. Mae llawer o wirfoddolwyr wedi dod i ni am brofiad cyn dechrau ar yrfa mewn archifau neu feysydd cysylltiedig, mae rhai wedi mynd ymlaen i astudio ymhellach (un i wneud gradd meistr mewn astudiaethau treftadaeth!) Ac mae rhai wedi ymuno i roi rhywbeth yn ôl i’r byd archif.

Mae’r prosiect wedi bod mor llwyddiannus fel ein bod bellach wedi cwblhau ein prosiect ysgolion ac wedi symud ymlaen i gasgliadau eraill. Hyd yn hyn, mae ein gwirfoddolwyr rhithwir wedi ein helpu i ychwanegu’r catalogau canlynol i’n cronfa ddata, yn barod ar gyfer lansiad ein gwefan newydd yn nes ymlaen y mis yma-

  • 198 o gatalogau ysgol cynradd, ysgol uwchradd, bwrdd coleg ac ysgol
  • 78 o gatalogau plwyf
  • 58 o gatalogau cyngor plwyf
  • Nifer o casgliadau preifat gan gynnwys papuraru tai a chyfreithwyr, hyd at 5000 o eitemau hyd yn hyn!

Mae’r ymroddiad gan ein gwirfoddolwyr yn golygu y byddwn yn lansio ein gwefan newydd gyda tua 25% o’n catalog ar gael ar lein i’n ar gyfer ein ymchwilwyr. Mae hyn yn rhywbeth na fyddem wedi gallu cyflawni hebddynt. Rydym yn hynod ddiolchgar i bob un ohonynt, ac rydym yn sicr y bydd ein hymchwilwyr yn elwa ar eu gwaith am flynyddoedd i ddod.

Hoffech chi wirfoddoli o gartref?

Rydym yn awyddus i recriwtio gwirfoddolwyr rhithwir newydd i’n helpu i wella ein catalog ar-lein sy’n golygu trosi catalogau papur i mewn i gronfa ddata chwiliadwy. Ar hyn o bryd ein blaenoriaeth yw ein casgliadau preifat megis gasgliad mawr o bapurau yn ymwneud â J. P. Porter. Y chwbl sydd ei angen yw cyfeiriad e-bost a mynediad i gyfrifiadur personnol gyda Microsoft Word neu debyg. Gallwch ddod i sesiwn hyfforddi wyneb i wyneb a darperie chyfarwyddiadau ysgrifenedig ac enghreifftiau.

Mae’r sgiliau rydym yn chwilio amdanynt yn cynnwys sgiliau cyfrifiadurol a theipio sylfaenol a llygad am fanylder.

Os hoffech chi i gefnogi ein gwasanaeth drwy wirfoddoli gyda ni llenwch ein Ffurflen a’i dychwelyd i searchroom@denbighshire.gov.uk. Mae gennym hefyd leoedd cyfyngedig ar gyfer lleoliadau gwirfoddoli ar y safle.

Gwirfoddolwyr eu hangen!

Mehefin 3, 2016

Ydych chi’n chwilio am gyfle gwirfoddoli newydd? Hoffech chi ymuno â’n Grŵp Gwirfoddoli ar ddydd Llun?

Rydym yn chwilio am wirfoddolwyr newydd i ymuno â’n sesiynau grŵp ar hyn o bryd. Mae aelodau o’r tîm wedi dod yn arbenigwyr ar lanhau, ail-becynnu a rhestru casgliadau archifau newydd mewn blychau ac maent ar hyn o bryd yn gweithio ar gasgliad mawr o gofnodion Adran Clerc Cyngor Sir Ddinbych o ganol yr 19 Ganrif hyd at ddechrau’r 20 Ganrif. Mae tasgau’r gorffennol wedi cynnwys rhestru casgliadau amrywiol mewn blychau a chreu Mynegai Cleifion Gogledd Cymru.

Mae casgliad y Clerc yn un o’n casgliadau mwyaf sydd heb ei gatalogio ac rydym yn awyddus i restru’r deunydd a’i wneud yn gyhoeddus. Mae’n cynnwys cannoedd o focsys o ffeiliau sy’n rhoi cip o’r Sir yn ystod cyfnod pan oedd datblygiadau pwysig ar droed mewn meddyginiaeth ac iechyd cyhoeddus, y rhwydwaith deleffon, adeiladau ysgolion newydd, cerbydau modur a ffyrdd, a chychwyn y rhyfel.

Roedd y Clerc Sirol yn uwch swyddog o fewn llywodraeth leol ac yn gweithredu fel ceidwad cofnodion o fewn y sefydliad. Mae’r papurau’n cynnwys cofnodion sy’n ymwneud â phob swyddogaeth o fewn y sir gan gynnwys addysg, yr amgylchedd, trwyddedu, iechyd cyhoeddus, llyfrgelloedd, plismona, y gwasanaeth tan ac amaeth, a llawer mwy.

Mae’r prosiect yn golygu edrych drwy’r deunydd sydd heb ei weld o’r blaen, ail-becynnu os oes angen, tynnu’r holl atodiadau metel fel clipiau papur, pinnau a thagiau trysorlys sy’n rhydu ac sy’n gallu achosi difrod i’r ddogfen a rhestru’r cynnwys (gweler llun uchod!). Mae’r gwaith yn cael ei oruchwylio gan archifydd bob amser a rhoddir canllawiau a chyfarwyddyd dryw gydol y sesiwn.

DSC_0021DSC_0010DSC_0009

Rydym yn chwilio am wirfoddolwyr o amrywiaeth o gefndiroedd.  Gallwch fod yn unrhyw oedran ac am ddysgu sgil newydd neu ehangu eich CV, cael profiad gwaith, neu ddysgu ychydig o wybodaeth leol.

Gall gwirfoddoli fod o fudd i chi drwy:

  • wella eich sgiliau TG a sgiliau eraill sy’n gysylltiedig â gwaith
  • roi ymdeimlad o berthyn i gymuned
  • gwella hyder wrth chwilio am waith
  • cwrdd â phobl newydd

Mae gwirfoddoli hefyd yn helpu pobl sy’n dychwelyd i’r gwaith ar ôl cyfnod o ddiweithdra, drwy ddarparu hyfforddiant mewn sgiliau newydd a phrofiad mewn sectorau newydd.

Gallwch ddarganfod mwy am y rôl wirfoddol hon, yn ogystal â ffurflen gais, ar ein gwefan newydd.

Siarteri Bwrdeistref Dinbych

Mawrth 31, 2016

Efallai y cofiwch o nodyn blaenorol y cawsom gyllid grant gan y NMCT i wneud gwaith ar Siarteri Bwrdeistref Dinbych. Rydym yn falch iawn i ddweud wrthych fod y prosiect wedi’i gwblhau erbyn hyn ac mae’r siarteri wedi eu dychwelyd i Sir Ddinbych.

Mae’r Siarteri yn ddogfennau mawr ac roeddent yn cael eu storio yn flaenorol gyda’i gilydd mewn bocs nad oedd yn cynnig amddiffyniad digonol i’r dogfennau na’r seliau ynghlwm. Roedd y deunydd pacio hefyd yn anaddas ar gyfer symud y dogfennau i mewn ac allan o’r lle storio a byddai’n golygu y byddai angen dau aelod o staff i’w nôl.

Isod ceir cyfres o ffotograffau a dynnwyd yn ystod y prosiect i ddangos y gwaith a wnaed….

Roedd y prosiect yn cynnwys glanhau memrwn; atgyweirio fel y bo’n briodol; lleithio a fflatio arwynebau tonnog a glanhau seliau. Fel y gwelwch o’r lluniau roedd rhywfaint o staenio, atodiadau sêl wedi’u difrodi a thudalennau wedi cyrlio.

Roedd y prosiect yn cynnwys ail-becynnu mewn blychau archifol pwrpasol a fydd yn leihau trin yn sylweddol pan ymgynghorir gyda’r dogfennau. Roedd y gwaith cadwraeth wedi ei wneud gan Mark Allen, Cadwraethydd, yn Archifdy Sir y Fflint [yn y llun].

Roedd y prosiect hefyd yn cynnwys sganio pob tudalen i greu delwedd ddigidol o bob Siarter. Roedd y dogfennau hyn yn rhy fawr i’w sganio yn fewnol, felly roedd mynediad wedi’i gyfyngu i’r rhai a allai ymweld â’r swyddfa yn bersonol. Bydd cynhyrchu delweddau digidol yn galluogi mynediad ehangach a mynediad o bell yn y dyfodol. Roedd y gwaith sganio yn cael ei wneud gan staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Bydd y delweddau digidol o’r siarteri ar gael ar ein gwefan newydd yn ddiweddarach eleni.