Heddlu Sir Ddinbych: Heriau a Datblygiad 1840-1945

Tachwedd 19, 2019

Stephen Lewis, blogiwr gwadd a gwirfoddolwr, sydd wedi ysgrifennu’r blog y mis yma

Amdanaf i

Fel un sydd wedi gadael Prifysgol Lerpwl gyda gradd mewn hanes yn ddiweddar, gwn y gall y cwestiwn ‘beth ydw i am ei wneud nesaf?’ fod yn fwy heriol i fyfyriwr nag unrhyw draethawd neu arholiad.  Gofynnais y cwestiwn hwn i mi fy hun wrth dynnu tua terfyn fy nghwrs gradd ac yn ffodus i mi fe ddaeth yr ateb yn gymharol sydyn. Ar ôl cael llawer iawn o foddhad yn gweithio gyda dogfennau a deunyddiau hanesyddol dros y tair blynedd diwethaf, daeth yn amlwg i mi mai rheoli, gwarchod a chadw’r gorffennol fel archifydd oedd y proffesiwn delfrydol er mwyn parhau â fy angerdd tuag at hanes. I’r perwyl hwn, rwyf wedi cael y pleser o dreulio’r 4 mis diwethaf yn gwirfoddoli yn Archifau Sir Ddinbych, yn y gobaith y caf ddigon o brofiad yn y sector archifau i ymgymryd â Gradd Meistr mewn Archifau a Rheoli Cofnodion yn y dyfodol agos.

Ar ôl cwblhau amryw o brosiectau catalogio yn ystod y cyfnod hwn, gofynnodd Sarah Roberts, yr Archifydd Arweiniol sy’n gyfrifol am Wasanaethau Digidol ac Allgymorth, i mi hefyd ddefnyddio casgliadau’r archif i ymgymryd â phrosiect ymchwil bach ar bwnc o’m dewis. Oherwydd fy niddordeb yn yr heddlu a’r ffaith bod fy nhaid yn gyn gwnstabl yr heddlu, sylwais yn fuan ar gasgliadau Heddlu Sir Ddinbych yn yr archif, ac roeddwn yn ysu i gael gweld pa wybodaeth oedd yn y cofnodion i’w dadorchuddio.

Y darn isod yw canlyniad fy mhrosiect ymchwil i Heddlu Sir Ddinbych. Mae’r holl ddogfennau a ddefnyddiwyd i greu’r blog i’w gweld yng nghasgliad Heddlu Sir Ddinbych yn Archifau Sir Ddinbych o dan y cyfeirnod DPD.

Stephen Lewis, Gwirfoddolwr, Archifau Sir Ddinbych

Ffurfio Heddlu Cyntaf Gogledd Cymru

Ar ôl i Ddeddf Heddlu Metropolitanaidd Syr Robert Peel sefydlu heddlu proffesiynol cyntaf Prydain yn Llundain yn 1829, byddai 11 mlynedd arall yn mynd heibio cyn i Sir Ddinbych sefydlu ei Heddlu ei hun mewn ymdrech i ostwng lefelau troseddu yn yr ardal. Paratôdd Deddf Heddlu Sirol (1839) y ffordd i siroedd greu eu heddluoedd eu hunain a llwyddwyd i sefydlu Heddlu Sir Ddinbych yn dilyn Llys Chwarter yn 1840 a bleidleisiodd gyda 17 pleidlais o blaid a 4 yn erbyn.[1] Roedd yr heddlu newydd hwn ymysg y heddluoedd gwledig cyntaf yn y DU a hwn hefyd oedd yr heddlu cyntaf yng ngogledd Cymru. Oherwydd yr ardal eang yr oedd disgwyl iddo ei wasanaethu a’r diffyg dulliau trafnidiaeth a oedd ar gael ar y pryd, cafodd Heddlu Sir Ddinbych ei rhannu yn 4 ardal ac roedd 3 o’r rheiny yn cael eu harwain gan uwcharolygydd. Y prif ardal oedd Ardal A Wrecsam lle roedd 8 cwnstabl ac 1 ceffyl, roedd gan Ardal B Wrecsam 8 cwnstabl ac 1 ceffyl hefyd, roedd gan Ardal Llanrwst 6 cwnstabl ac 1 ceffyl, ac yn Ardal Rhuthun ac Iâl roedd 4 cwnstabl a dim ceffyl.[2]

Gan fod cymdeithas wedi datblygu yn gyflym iawn ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif, mae’r cwestiwn yn codi: sut wnaeth Heddlu Sir Ddinbych newid ac addasu i’r heriau amrywiol a wynebodd yn ystod y ganrif gyntaf ar ôl ei ffurfio?

Canfyddiad y Cyhoedd

Un o’r heriau mwyaf a wynebwyd gan Heddlu Sir Ddinbych oedd diffyg ymddiriedaeth a drwgdeimlad dwys gan y gymuned leol tuag at ffurfio heddlu gwledig trefnedig. Fel nifer o sifiliaid ledled y DU, ofnwyd y byddai’r heddlu yn cael ei ddefnyddio i orthrymu’r cyhoedd yn hytrach na’u gwarchod ac fe arweiniodd hynny at dwf mewn ymwrthedd poblogaidd sylweddol yn erbyn yr Heddlu yn y blynyddoedd ffurfiannol. Er enghraifft, yn 1844 tyfodd yr anfodlonrwydd cymaint nes i’r mater o wneud i ffwrdd â’r Heddlu gael ei gyflwyno gerbron Llys Chwarter.  Cafodd yr Heddlu ei achub a hynny dim ond oherwydd y ffaith nad oedd gan y gwrthwynebwyr fwyafrif a ddau draean a oedd yn ofynnol i chwalu’r heddlu am byth.[3] Ar ben hynny, yn yr 1850au, cyhoeddwyd erthygl ym mhapur newydd y Wrexham Advertiser yn condemnio awdurdodau lleol, gan honni bod ganddynt ddiffyg dealltwriaeth, costau cynnal a chadw dros £1000 y flwyddyn a’u bod yn aneffeithiol o ran dal troseddwyr.[4]

Er bod Deddf Heddlu Sirol a Bwrdeistrefol 1856 wedi mynnu safle’r Heddlu trwy wneud heddlu gwledig yn orfodol ym mhob sir, ni lwyddodd i roi sicrwydd i’r cyhoedd am eu gallu a’u rheidrwydd.  Gyda hynny mewn cof, un o brif flaenoriaethau yr Uwchgapten Thomas J. Leadbetter, Prif Gwnstabl Sir Ddinbych o 1878-1911, oedd gwella ymddangosiad ac ymddygiad ei swyddogion yn llwyr er mwyn hyrwyddo gwell cysylltiadau â’r gymuned. Fel holl Brif Gwnstabliaid cynnar Sir Ddinbych, roedd Leadbetter yn gyn-filwr ac yn llym o ran synnwyr dyletswydd, disgyblaeth a’r cyfeiriad yr oedd am fynd â diwygiad yr Heddlu. O ganlyniad, roedd llawer o orchmynion cyffredinol cynnar Leadbetter yn ymrwymo i faterion yn ymwneud â gosod rheolau llym i swyddogion gadw eu lifrai a’u blew wyneb mewn cyflwr taclus a gweddus.[5] Gellir crynhoi safonau uchel Leadbetter a’i ymwybyddiaeth o ganfyddiad y cyhoedd o’i swyddogion yn ei orchymyn cyffredinol ar 28 Medi 1885 lle rhybuddiodd heddweision rhag ‘ymddygiad diofal fel clebran ac ysmygu gan y credai bod hyn yn cael ei weld yn gyflym gan y cyhoedd a oedd yn ‘dueddol o ffurfio barn am y llu cyfan trwy weithredoedd un dyn.’[6]

Archifau Sir Ddinbych: DPD/2/15 Major Thomas J Leadbetter circa 1900

Archifau Sir Ddinbych: DPD/2/15 Major Thomas J Leadbetter circa 1900

Fodd bynnag, er bod y materion hyn o amgylch ymddygiad yr heddlu yn gymharol fach, roedd y berthynas rhwng alcohol a chwnstabliaid yr heddlu yn broblem llawer anoddach i’w datrys. Er enghraifft, rhwng 1860 ac 1907, cafodd dros 100 o heddweision Sir Ddinbych eu disgyblu am droseddau yn ymwneud ag alcohol.[7] Gan eu bod yn credu y gallai gweld heddweision meddw roi enw drwg i’r Heddlu, roedd Leadbetter a’i olynwyr fel Prif Gwnstabl yn rhoi cosbau llym i heddweision a oedd yn troseddu, gan gynnwys dirwyon, diraddio a diswyddo hyd yn oed.[8] Er bod y diwylliant yfed ymysg heddweision wedi cymryd sawl blwyddyn i’w ddatrys, erbyn 1908 ymddengys bod y mater wedi’i ddatrys i raddau helaeth. Rhwng 1908 ac 1944, dim ond 9 heddwas a gafodd eu disgyblu am helyntion yn ymwneud ag alochol, a oedd yn gynnydd sylweddol gan yr Heddlu i sicrhau proffesiynoldeb a disgyblaeth ei swyddogion o flaen y gymuned.[9]

Rhyfel y Degwm

Er bod canfyddiad y cyhoedd yn her sylweddol i’r Heddlu, arweiniodd yr anfodlonrwydd sifil a achoswyd gan Ryfel y Degwm at aflonyddwch yn y gymuned ac o fewn yr heddlu ei hun. Rhwng 1886 ac 1891, gwelwyd cyfres o brotestiadau yng ngogledd Cymru a’r canolbarth yn erbyn taliadau’r degwm, sef treth orfodol a dalwyd gan y cyhoedd i’r eglwys a oedd yn gyfanswm o un rhan o ddeg o incwm person.[10]

Trodd anfodlonrwydd poblogaidd y gymuned yn fudiad gwleidyddol a drefnwyd pan ffurfiwyd Cynghrair Amddiffyn Degwm y Ffermwyr, a oedd yn cyfuno â Chynghrair Amddiffyn Tir Gee a cheisio diwygio trefn y degwm a chyfrifo rhenti teg i ffermwyr.[11]I wneud pethau’n waeth, roedd y rheiny a oedd yn gwrthod talu’r degwm yn wynebu cael eu troi allan o’u cartrefi, a oedd nid yn unig yn codi gwrychyn y cyhoedd hyd yn oed yn fwy, ond hefyd yn ffyrnigo trais y protestwyr.

Wrth i’r protestiadau yn erbyn y Degwm fynd yn fwy canolbwyntiedig ac ymfflamychol, felly hefyd ymateb Heddlu Sir Ddinbych yn eu herbyn. Ar 20 Rhagfyr 1886, gofynnwyd i 80 o heddweision o heddluoedd cyfun Sir y Fflint a Sir Ddinbych hebrwng arwerthwr a oedd yn gwerthu tir y rheiny a oedd wedi gwrthod talu’r degwm.[12] Fodd bynnag, ni wnaeth presenoldeb yr holl heddlu lawer i atal y protestwyr a aeth ati i beltio’r heddlu gyda cherrig, wyau a pheli eira. [13] Roedd yr heddlu’n cael anhawster rheoli’r protestwyr ac fe waethygodd y sefyllfa wrth i Ryfel y Degwm barhau. Yn 1888 aeth y sefyllfa mor ddifrifol nes i arwerthwr y degwm bron â chael ei daflu oddi ar glogwyn gan derfysgwyr yn Llangwm, ger Cerrigydrudion a chafodd ei achub trwy apêl am synnwyr cyffredin a moesoldeb gan arweinwyr y Gynghrair a oedd yn gwrthwynebu’r degwm a oedd yn bresennol.[14]

Fodd bynnag, nid trais Rhyfel y Degwm yn unig a roddodd Heddlu Sir Ddinbych mewn perygl.  Roedd y teimladau o gydymdeimlad ac emosiynau a darddai o ymdrechion Cynghrair Gwrthwynebu’r Degwm yn arwain at sefyllfa o wrthdaro o fewn yr heddlu. Cwestiynwyd dyletswydd yr heddweision i gynnal y gyfraith waeth beth fo’u credoau personol yn ddifrifol yn ystod y terfysgoedd, gan fod llawer o gwnstabliaid yn dod o’r un dosbarth gweithiol a chefndir amaethyddol â’r bobl yr oeddent yn ceisio eu cadw dan reolaeth.[15] Ymddengys bod Leadbetter yn ymwybodol o’r gwrthdaro buddiannau hwn, oherwydd ym mis Mai 1888, rhoddodd orchymyn cyffredinol yn datgan y dylai pob cwnstabl atal rhag cyfathrebu gyda Chynghrair Gwrthwynebu’r Degwm oni bai eu bod dan rwymedigaeth i wneud hynny.[16] Fel yr awgryma Kevin Griffiths, ar ôl i Ryfel y Degwm ddod i ben ac ar ôl pasio Deddf Adennill y Degwm yn 1891, mae’n debyg bod ymdeimlad a ryddhad mawr ymysg y Heddlu, wedi blynyddoedd o drais, cythrwfl ac emosiynau gwrthdrawiadol.[17]

Y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd

Er bod y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd yn gyfnodau heriol dros ben i gymdeithas Prydain gyfan, i Heddlu Sir Ddinbych roedd yn gyfnod o ddatblygiad yn ogystal â gofid. Pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf trodd Prydain at ei phobl am gymorth.  Cafodd yr Heddlu ei roi yn y sefyllfa anghyfforddus o orfod cynnal nifer ddigonol o staff i gynnal y gyfraith ac wynebu p’un a ddylid caniatáu i’w heddweision fynd i frwydro dros eu gwlad ar yr un pryd. Yr ateb i Edward Jones, y Prif Gwnstabl rhwng 1912 a 1921, oedd caniatáu i’w ddynion ymuno â’r fyddin a hyd yn oed gwarantu y byddent yn cael cadw eu swyddi ar ôl dychwelyd yn ddiogel, er y byddent yn aberthu eu pensiwn pan fyddent yn gwasanaethu eu gwlad.[18] I’r rheiny a arhosodd yn eu swyddi, roedd bywyd yn dal i fynd yn ei flaen yn gymharol normal, ar wahân i’r dyletswyddau ychwanegol fel adrodd am awyrennau tramor a oedd yn cael eu gweld ar yr arfordir.[19]

Erbyn yr Ail Ryfel Byd, roedd yr Heddlu unwaith eto yn barod i ryddhau ei weithwyr i fynd i amddiffyn y wlad, ond trwy wneud hynny, cafodd ei orfodi i addasu i heriau cyfnod y rhyfel ym Mhrydain. Er mwyn atgyfnerthu, gwnaeth yr Heddlu yr un peth â heddluoedd eraill Prydain a galw ar heddweision a oedd wedi ymddeol i ddychwelyd i’r heddlu, yn ogystal â recriwtio cwnstabliaid arbennig am y tro cyntaf. [20] Ar ben hynny, cymerodd yr Heddlu ei gamau cyntaf tuag at gydraddoldeb rhywiol hefyd trwy gyflogi ei heddwas benywaidd cyntaf, sef Glenys Jones, ym mis Chwefror 1944.[21]

Fel cyfnod y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd heddweision y dasg o addasu i amgylchedd y rhyfel, ond ar raddfa llawer mwy y tro hwn. Er enghraifft, roedd swyddogion bellach yn gyfrifol am sicrhau bod pob cerbyd modur yn cael eu defnyddio pan oedd gwirioneddol angen yn unig, a bod pob tŷ yn diffodd eu goleuadau ar ôl i’r haul fachlud, a rhoddwyd grym i heddweision fynd i mewn i dai pobl os nad oeddent yn cydymffurfio.[22]

Plismona yn Sir Ddinbych Heddiw

Ar ôl i’r Ail Ryfel Byd ddod i ben yn 1945, parhaodd Heddlu Sir Ddinbych nes iddo uno â Heddlu Sir y Fflint a Heddlu Gwynedd yn 1967, dan yr enw Heddlu Gwynedd. Erbyn 1974, cafodd Heddlu estynedig Gwynedd ei ailenwi yn Heddlu Gogledd Cymru er mwyn adlewyrchu’r siroedd amrywiol a oedd yn disgyn o dan ei awdurdodaeth. Heddiw, mae pencadlys Heddlu Gogledd Cymru ym Mae Colwyn, yn ogystal ag ardaloedd Llanelwy, Caernarfon a Wrecsam.

[1] K. Griffiths, The History of Policing in Denbighshire 1839-2000 (2001), DRO NTD/1714, tud.1.

[2] Ibid, tud. 2

[3] Ibid, tud.2

[4] Ibid, tud.2-3.

[5] Papurau’r Prif Gwnstabl, Llyfrau Gorchmynion Cyffredinol 1878-1922, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/2/1, tud.4.

[6] Ibid, tud.10-11.

[7] Llyfrau Disgrifiadau o Heddweision, 1849-1902, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/5/4, tud.1-100.

[8] Ibid, tud.1-100.

[9] Llyfrau Disgrifiadau o Heddweision 1902-1946, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/5/6.

[10] T. Jones, Rioting in North East Wales 1536-1918, Archifau Sir Ddinbych, BPD 1788, tud.56.

[11] Ibid, tud. 59.

[12] Ibid, tud. 59.

[13] Ibid, tud.59.

[14] Jones, Rioting in North East Wales, tud.62.

[15] Griffiths, The History of Policing in Denbighshire, tud.4

[16] Papurau’r Prif Gwnstabl, Llyfrau Gorchmynion Cyffredinol 1878-1922, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/2/1, tud. 11-12.

[17] Griffiths, The History of Policing in Denbighshire, tud.4-5.

[18] Papurau’r Prif Gwnstabl, Llyfrau Gorchmynion Cyffredinol 1878-1922, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/2/1, tud.121

[19] Ibid, tud. 121.

[20] Griffiths, The History of Policing in Denbighshire, tud. 10.

[21] Ibid, tud. 10.

[22] Ibid, tud.10.

Pledleisiwch Nawr- Dangosiad film Nadolig

Hydref 25, 2019

Yn dilyn ymlaen o lwyddiant ein noson ffilm flaenorol, rydym yn bwriadu dangos ffilm Nadolig yn ystod mis Rhagfyr.

Pa ffilm sy’n cael eich pleidlais?

 

GaolCinema_logo_WELSH

 

Diweddariad Prosiect Datgloi’r Seilam

Hydref 18, 2019

Rydym yn falch iawn o gyhoeddi ein bod wedi cwblhau ein prosiect Datgloi’r Seilam. Dros y ddwy flynedd ddiwethaf mae staff y prosiect wedi bod yn gweithio’n galed ar y prosiect hwn a ariannwyd gan Wellcome. Prif nod y prosiect oedd gwneud casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn fwy hygyrch ar gyfer gwaith ymchwil.

Mae’r amcanion canlynol wedi eu cyflawni:

  • Mae catalog manwl o’r holl gofnodion yn y casgliad bellach, mae’r rhain wedi eu catalogio i safonau archifol cyfredol. Cyn y prosiect, nifer fechan yn unig o gofnodion o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru oedd wedi cael eu catalogio, ac ar ffurf papur yn ystafell chwilio’r archifau yn unig oedd y catalog ar gael. Roedd y rhan fwyaf o’r casgliad heb ei gatalogio ac nid oedd ar gael i’r cyhoedd ar gyfer gwaith ymchwil.
  • Mae’r gyfres o oddeutu 30,000 o achosion cleifion ers 1948 wedi eu mynegeio a’u hail-becynnu. Mae’r mynegai yn rhestru lle maent ar gael rif y claf, enw’r claf, dyddiad geni, a dyddiad derbyn, rhyddhau neu farwolaeth. Rhestrir hefyd y diagnosis (os oes yna un), ynghyd ag unrhyw fanylion ychwanegol fel y driniaeth a roddwyd, gwybodaeth claf allanol, nodiadau gwaith cymdeithasol seiciatrig, nifer y derbyniadau, gwybodaeth atgyfeirio, gwaith celf neu nodiadau a wnaed gan y claf ac adroddiadau seiciatrig ar gyfer achosion llys.
Patient Files Before and After

Ffeiliau’r cleifion cyn ac ar ôl eu hail-becynnu.

  • Mae’r casgliad wedi cael ei asesu ar gyfer anghenion gwarchod ac yn dilyn cyngor gan Warchodwr ein Prosiect mae mesuryddion gwarchod ataliol wedi’u hamlygu a’u rhoi mewn lle. Mae’r cofnodion wedi eu hail-becynnu i becynnu archifol safonol sy’n eu gwarchod rhag dirywiad.
Flintshire Box Making, Jul 2019

Swyddog Cymorth y Prosiect yn adeiladu bocsys pwrpasol i letya cyfrolau o’r casgliad, Gorffennaf 2019.

  • Mae’r casgliad hefyd wedi cael ei asesu ar gyfer prosiectau digidol posibl yn y dyfodol, ac adnoddau digidol.

Bu staff yn hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad mewn amrywiol ddigwyddiadau, gan gynnwys lansiad prosiect a digwyddiadau ar gyfer Drysau Agored. Roedd y digwyddiadau hyn yn cynnwys trafodaethau ac arddangosiadau bach o gofnodion y casgliad. Cafodd y casgliad hefyd ei hyrwyddo mewn digwyddiadau allanol, gan gynnwys cynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, cynhadledd Cymdeithas Ewropeaidd ar gyfer Hanes Meddygaeth ac Iechyd (EAHMH) a digwyddiad Dathlu Merched Sir y Fflint Ddoe a Heddiw yn Archifau Sir y Fflint.

SSHM Image

Staff yn hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad yng Nghynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, Gorffennaf 2018.

Yn fuan byddwn yn lansio ein hadnodd ar-lein newydd a fydd yn cynnwys y catalog diweddar o’r casgliad, canllawiau ar sut i ddefnyddio’r casgliad a gwybodaeth ar sut i gael mynediad at y cofnodion.

Rydym yn cynnal digwyddiad nos Iau 28 Tachwedd i ddathlu diwedd y prosiect. Yn y digwyddiad hwn bydd sgyrsiau gan staff am brosiect Datglo’r Seilam, a bydd cynrychiolydd o Gyngor Sir Ddinbych yn siarad am ddyfodol safle’r hen ysbyty. Bydd y noswaith hefyd yn cynnwys ail gyfle i weld yr arddangosfa o ddogfennau ysbyty gwreiddiol o ddigwyddiad Drysau Agored eleni. Mae archebu lle’n hanfodol ar gyfer y digwyddiad hwn, er mwyn archebu lle: e-bostiwch- archifau@sirddinbych.gov.uk gan ddarparu’ch enw, nifer y lleoedd sydd eu hangen a’ch rhif ffôn.

Mae wedi bod yn wych gweld cymaint o ddiddordeb yn y prosiect a’r casgliad. Hoffai tîm prosiect Datgloi’r Seilam ddiolch i bawb sydd wedi cefnogi’r prosiect dros y ddwy flynedd ddiwethaf.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Prosiect Archif ar y Cyd Sir Ddinbych a Sir y Fflint

Medi 20, 2019

Lluniwyd y Briff i’r Cyhoedd hwn i roi diweddariad i chi am Brosiect Archif ar y Cyd Sir Ddinbych a Sir y Fflint.

Mae Gwasanaethau Archif Sir Ddinbych a Sir y Fflint yn dymuno uno er mwyn creu gwasanaeth archif cynaliadwy, effeithlon a gwell ar gyfer y rhanbarth. Y datganiad o weledigaeth ar gyfer y gwasanaeth ar y cyd ydi:

“Harneisio pŵer ein treftadaeth ddogfennol a rennir er mwyn hyrwyddo addysg, lles a hunaniaeth ar gyfer pobl a chymunedau gogledd ddwyrain Cymru”

Mae’r uno yn digwydd am sawl rheswm. Mae’r ddau wasanaeth yn wynebu sawl her y gellir mynd i’r afael â nhw trwy greu gwasanaeth ar y cyd ar gyfer y ddwy sir a symud i adeilad pwrpasol.

Mae storfa yn broblem fawr i’r ddau wasanaeth. Mae disgwyl i Gyngor Sir Ddinbych redeg allan o le mewn 2-3 blynedd yn eu swyddfa yng Ngharchar Rhuthun. Bydd angen i Sir Ddinbych ddefnyddio storfa fasnachol gostus a reolir yn amgylcheddol o’r pwynt hwnnw ymlaen. Mae Swyddfa Gofnodion Sir y Fflint eisoes wedi rhedeg allan o le yn eu swyddfa ym Mhenarlâg ac maent bellach yn defnyddio storfa fasnachol a reolir yn amgylcheddol.

Mae Carchar Rhuthun sydd yn adeilad rhestredig Gradd 2 yn lleoliad hardd ac unigryw ar gyfer Gwasanaeth Archif Sir Ddinbych. Fodd bynnag, mae yna lawer o heriau yn y Carchar. Mae yna lawer o gostau ynghlwm â chynnal yr adeilad ac mae yna lawer o heriau gweithredol. Ychydig iawn o sgôp i ymestyn yr adeilad sydd hefyd.

Mae Swyddfa Cofnodion Sir y Fflint wedi’i leoli yn yr Hen Reithordy ym Mhenarlâg, sydd hefyd yn adeilad cofrestredig Gradd 2. Dyluniwyd y Rheithordy at ddibenion preswyl, gan olygu heriau gweithredol. Ar ôl cael ei adeiladu i gyd-fynd â safonau’r 18fed a 19eg Ganrif, mae costau cynnal a chadw sylweddol ynghlwm â’r adeilad erbyn hyn. Does dim cyfleoedd yn yr adeilad i ddiweddaru’r cyfleusterau cyhoeddus cyntefig, felly er bod yna ofod y gallai gael ei ddiweddaru at ddibenion storio archif, ni fyddai’n cynnig datrysiad cynaliadwy.

Adeilad Newydd Pwrpasol

Bwriad y prosiect ydi datrys ein problemau gofod trwy greu cartref newydd pwrpasol ar gyfer ein gwasanaeth ar y cyd. Bydd adeilad newydd yn darparu ystorfa archif gynaliadwy ar gyfer y rhanbarth at y dyfodol agos o sa􀄩wynt gofod storio, cynnal a chadw adeiladu a rheoli adeilad.

Mae llawer o waith wedi digwydd er mwyn dod o hyd i safle addas a’r dyluniad gorau. Y dewis a ffafrir gennym ni ydi codi adeilad archif tua 3000 metr sgwâr sydd yn cyrraedd safon PassivHaus ar y safle ger Theatr Clwyd, Yr Wyddgrug (gweler y dyluniad posibl isod).

 

New site
Trwy fod ger y theatr, bydd yn helpu i greu canolbwynt diwylliannol ac yn galluogi i ni gydweithio i gyflwyno gweithgareddau ar y cyd.

Mae’r dyluniad PassivHaus yn darparu datrysiad syml i gyflwyno adeilad archif sydd â safonau ac amodau amgylcheddol llym. Mae PassivHaus yn lleihau dibyniaeth ar systemau a chyfarpar gwresogi ac oeri, gan leihau costau cynnal a chadw a defnydd o ynni gan 80%.

Bras amcan o gost yr adeilad newydd a’r cynllun gweithgaredd ydi £16.6 miliwn. Mae cais i’w gyflwyno i Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol am 70% o’r costau wrthi’n cael ei lunio a bydd Datganiad o Ddiddordeb yn cael ei gyflwyno yn ystod mis Hydref 2019. Ar ôl cyflwyno’r Datganiad o Ddiddordeb, bydd angen i ni gyflwyno cais grant llawn, a phetaem ni’n mynd drwy’r rowndiau amrywiol, fe ddylem wybod beth yw canlyniad terfynol ein ceisiadau cyllid erbyn Nadolig 2020.

Os bydd hyn yn digwydd, rydym yn gobeithio dechrau adeiladu yn ystod 2022 gan symud i’n cartref newydd yn ystod 2023/24. Byddai’r cynllun gweithgaredd yn rhedeg am 3 blynedd – 2022-2024.

Er y bydd y ganolfan archif newydd yn cynrychioli rhan allweddol o’r gwasanaeth ar y cyd, dim ond elfen o’r trawsnewid y mae’n ei gynrychioli, gyda newid mawr i ganolbwyntiau o ar ymgysylltu â’r gymuned trwy ganolbwyntiau lleol, y trydydd sector a phartneriaid eraill. Bydd hyn yn cael ei ategu gan gynnydd yn yr hyn a gynigir yn ddigidol a gweithio gyda gwirfoddolwyr.

Swyddfa Gofnodion Sir y Fflint a Charchar Rhuthun

Ynghlwm â’r uchelgais o gael adeilad newydd ar gyfer y gwasanaeth ar y cyd, mae’n rhaid i ni ystyried beth i’w wneud gyda’r adeiladau presennol – Yr Hen Reithordy, Penarlâg, a Charchar Rhuthun. Mae astudiaeth ddichonoldeb yn cael ei drefnu ar gyfer safle’r Hen Reithordy ym Mhenarlâg er mwyn penderfynu ar y defnydd mwyaf priodol petai’n dod yn wag. Mae dewisiadau wrthi’n cael eu hystyried ar gyfer ddefnyddiau amgen ar gyfer Carchar Rhuthun. Beth bynnag ydi’r canlyniadau, ni fydd Carchar Rhuthun yn cau fel atyniad i ymwelwyr oherwydd ein prosiect.

Uno Timau

Mae uno yn gyfle i gynyddu’r hyn y gall y gwasanaeth archif ei wneud gan y bydd y ddau dîm yn dod ynghyd gan greu capasiti ychwanegol a chyfuno setiau sgiliau. Mae cyfuno’r gwasanaethau archif yn darparu cyfleoedd i ymrwymo mwy o adnoddau i feysydd allweddol megis: digideiddio, cadwraeth, allgymorth a datblygu cymunedol. Rydym yn disgwyl y bydd gwasanaeth ar y cyd yn weithredol erbyn mis Ebrill 2020 ar draws y 2 safle i ddechrau – yn Rhuthun a Phenarlâg.

Uno Casgliadau

Mae uno’r ddau wasanaeth hefyd yn gyfle i uno casgliadau. Mae gan y ddau wasanaeth gasgliadau a gafodd eu gwahanu’n flaenorol pan ymwahanwyd Cyngor Sir Clwyd. Mae uno’r ddau wasanaeth yn gyfle i ni ddileu’r anomaleddau yn sgil y newidiadau i ffiniau gan ddod â’r casgliadau a rannwyd yn flaenorol ynghyd, a darparu canolfan gasgliadau mwy cynhwysfawr i ymwelwyr.

Adneuwyr

Gall adneuwyr fod yn sicr na fydd y prosiect yma’n cael effaith negyddol ar yr eitemau y maent wedi’u rhoi yng ngofal y ddau wasanaeth archif. Bydd uno ac yna symud i gyfleuster pwrpasol yn galluogi’r gwasanaeth ar y cyd i roi gofal gwell i’r casgliadau gyda mynediad at amodau amgylcheddol gwell, arbenigedd o ran cadwraeth, mwy o archifwyr i ofalu am y casgliadau, mesurau diogelwch gwell a chynulleidfa fwy eang er mwyn rhannu cynnwys cyfoethog y casgliadau â nhw.

Bydd y gwasanaeth archif ar y cyd yn cadw at y telerau ac amodau y cytunwyd â nhw pan roddwyd yr eitemau’n wreiddiol.

Gwirfoddolwyr

Mae Gwasanaeth Archifau Sir y Fflint a Sir Ddinbych yn cael eu cefnogi gan nifer fawr o wirfoddolwyr sydd yn rhoi o’u hamser eu hunain i helpu’r gwasanaeth. Mae’n bwysig iawn i ni nad ydi’r uno yn cael effaith negyddol ar ein gwirfoddolwyr, gan y bydd y gwasanaeth ar y cyd yn ddibynnol ar wirfoddolwyr wrth symud ymlaen.

Rhagwelir y bydd y gwasanaeth ar y cyd yn cynnig yr un cyfleoedd i wirfoddolwyr. Ar gyfer y gwirfoddolwyr hynny a hoffai gymryd rhan mewn rhywbeth ychydig yn wahanol, rydym yn rhagweld y byddwn yn gallu cynnig cyfleoedd newydd a chyffrous i gefnogi meysydd allweddol megis digideiddio a chadwraeth.

Petaem ni’n llwyddiannus yn sicrhau’r cyllid i adeiladu’r ganolfan archif newydd yn Yr Wyddgrug, yma y byddai’r ganolfan newydd ar gyfer y gwasanaeth ar y cyd o 2023/24. Efallai na fydd y teithio pellach i’r Wyddgrug yn apelio i rai o’n gwirfoddolwyr, ond gobeithio y bydd y cyfleusterau gwych a fydd ar gael yn denu nifer o’n gwirfoddolwyr presennol i deithio’r ychydig filltiroedd ychwanegol. Yn yr un modd, gobeithio y bydd yna bwyniau mynediad parhaol i’n cofnodion digidol mewn llyfrgelloedd ar draws Sir y Fflint a sir Ddinbych a allai gynnig cyfleoedd gwirfoddoli yn llawer agosach at gartrefi ein gwirfoddolwyr newydd a phresennol. Mae’n werth nodi hefyd y bydd y gwasanaeth ar y cyd yn cynnig cyfleoedd i wirfoddoli’n rhithwir, a fydd yn galluogi gwirfoddolwyr i’n cefnogi o’u cartref eu hunain.

Rhagor o Wybodaeth

Gobeithio fod y briff hwn wedi bod yn ddefnyddiol. Ein nod yw parhau i roi’r newyddion diweddaraf i chi. Yn y cyfamser, os byddwch chi eisiau gwybod unrhyw beth arall am y gwasanaeth ar y cyd, siaradwch â naill ai Craig Berry neu Claire Harrington gan ddefnyddio’r manylion cyswllt isod:

Craig Berry (Rheolwr Tîm Gwybodaeth Busnes, Cyngor Sir Ddinbych) – craig.berry@denbighshire.gov.uk; 01824 708023

Claire Harrington (Prif Archifydd, Cyngor Sir y Fflint) – Claire.Harrington@flintshire.gov.uk; 01244 532414

Arolwg

Fe hoffem glywed eich barn chi am ein prosiect newydd i’n helpu i lunio’r gwasanaethau a’r gweithgareddau yn y ganolfan archif newydd. Gallwch wneud hyn trwy lenwi ein holiadur ar-lein neu trwy lenwi copi papur o’r holiadur yn y swyddfa.

Ar drywydd goroeswr Rhuthr y Frigâd Ysgafn

Awst 1, 2019

Y llynedd cysylltodd Clive a Barbara Petty o Gaerwys â’r swyddfa, a hoffai weld y cofnodion sy’n gysylltiedig â Phlas Dolben, ger Llanelwy. Ymddengys fod hwn yn ymchwiliad hanes tŷ i ddechrau, ond ar ôl trafodaeth bellach datgelwyd bod eu hymchwil wedi’i gysylltu â goroeswr Rhuthr y Frigâd Ysgafn.

Y Capten Thomas Everard Hutton o'r 4ydd Dragŵn Ysgafn (Y Frenhines).

Y Capten Thomas Everard Hutton o’r 4ydd Dragŵn Ysgafn (Y Frenhines). Trwy garedigrwydd Cyngor Amgueddfa Genedlaethol y Fyddin.

Cafodd eu diddordeb yn y milwr arbennig hwn ei sbarduno gan daflen ar gyfer digwyddiad Drysau Agored yn Eglwys San Siôr, Llandrillo-yn-Rhos, a ddatgelodd ei fod yn cynnwys arysgrif yn coffáu milwr a gymerodd ran yn y rhuthr ceffylau enwog ym 1854.Y milwr hwnnw oedd y Capten Thomas Hutton o’r 4ydd Dragŵn Ysgafn. Yn ystod y rhuthr cafodd Hutton ei saethu yn ei goes dde ar y ffordd yna ac yn y goes chwith ar y ffordd adref. Yn anffodus, cafodd ei geffyl ei daro un ar ddeg o weithiau a bu’n rhaid ei ddinistrio.

Ar ôl ymweld â’r eglwys, aeth Clive a Barbara ati i ddysgu mwy am y Capten Hutton, a aned yn Swydd Efrog yn 1821, a cheisio sefydlu ei gysylltiadau ag eglwys ar arfordir Gogledd Cymru, a pham y bu i’w ferch, Violet, ddylunio tu mewn i’r eglwys.

Cynorthwywyd eu hymchwil gychwynnol gan nodiadau a luniwyd gan yr ymchwilydd lleol, Alan S Nipper, a ddywedodd wrthynt, ar ôl gadael y fyddin, y bu i Hutton briodi Maria Georgina Everard o Middleton ger Kings Lynn, Swydd Norfolk yn 1865 ac ychwanegu ei chyfenw’i hun iddo i roi’r enw Thomas Everard Hutton.

Datgelodd ymweliad ag Archifdy Sir y Fflint fod Hutton a’i deulu wedi byw yn yr ardal unwaith, gan i gofrestri plwyfi ddatgelu rhwng 1860 a 1867 i bedwar o’i blant, gan gynnwys Violet, gael eu bedyddio yn Henllan, a bod eu cyfeiriad cartref wedi’i roi fel Dolben Llanefydd. Mae eu hymchwil hefyd yn awgrymu bod Hutton, yn ystod eu cyfnod yn Sir Ddinbych, wedi cyfarfod â llawer o deuluoedd â thir yr ardal gan gynnwys y rheiny o Fodelwyddan, Pengwern, Cefn, Plas Heaton a Chinmel.

Yna, fe wnaethant gysylltu ag Archifau Sir Ddinbych, lle awgrymodd eu hymchwiliad cychwynnol bod gennym lythyr y nein meddiant a ysgrifennwyd gan Hutton at ei wraig. Eto i gyd, er mawr siom i ni, pan ddaeth Clive a Barbara i’r swyddfa i weld y llythyr, gwelsom fod y llythyr wedi’i dynnu’n ôl gan yr adneuwr. Tra roeddent yn yr archifdy, cawsant fynediad i gofnodion y Cyfrifiad a oedd yn eu galluogi i gynyddu eu gwybodaeth am y teulu.

Ar ôl eu cyfnod yng Ngogledd Cymru, symudodd mwyafrif y teulu i Gaerfaddon, lle bu Hutton farw ym 1896. Yn rhan o’u hymchwil, gwnaeth Clive a Barbara y daith i fedd Hutton ym Mynwent Locksbrook. Maent hefyd wedi ymweld ag Amgueddfa Genedlaethol y Fyddin, sydd â chleddyf a chyfrwy Hutton, a’r Llyfrgell Gelf Genedlaethol yn Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain. Yma y daethant o hyd i’r llythyr oddi wrth Hutton at ei wraig yr oeddent wedi gobeithio ei weld yn wreiddiol yn Archifau Sir Ddinbych.

Ymddengys nad oedd cysylltiad y teulu â Gogledd Cymru wedi dod i ben yno wrth i gyfrifiad 1891 ddatgelu bod Violet a’i gŵr, Enoch Evans, yn byw yn y Ficerdy yn Llanelwy. Bu iddynt aros yn yr ardal nes iddynt farw. Mae’r cysylltiad teuluol ag Eglwys Sant Siôr yn mynd ymhellach wrth i’r eglwys goffáu meibion ​​Enoch a Violet hefyd. Bu farw Noel Everard Evans yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf wrth wasanaethu gyda’r Magnelau Brenhinol, a diolchir am ddychwelyd Morgan Paget Evans yn ddiogel a wasanaethodd gyda Byddin Alldeithiol Prydain yn Mons, Marne, Aisne ac Ypres.

Mae Clive a Barbara yn amlwg wedi gweld eu hymchwil yn fuddiol iawn ac yn werth chweil, gan ddweud bod eu chwilfrydedd cychwynnol i oroeswr Rhuthr y Frigâd Ysgafn wedi arwain at gipolwg diddorol iawn ar hanes ehangach yr oes honno, a’i fod hefyd wedi dangos pwysigrwydd archifau a’r rôl sylweddol y gallant ei chwarae o ran cael ‘gwell dealltwriaeth o gymdeithas yn yr oes a fu’.

Kerry Evans, Archifydd

Diddanu Cleifion yn Ysbyty Gogledd Cymru

Gorffennaf 5, 2019

Ym mlynyddoedd cyntaf Ysbyty Gogledd Cymru, roedd y staff yn cwyno’n aml nad oeddent yn gallu dod o hyd i weithgareddau hamdden addas i ddiddanu’r cleifion. Sut oedd staff yn diddanu cannoedd o gleifion o wahanol gefndiroedd, a sut newidiodd yr adloniant hwn drwy gydol oes yr ysbyty?

Pan adeiladwyd yr ysbyty, nid oeddent wedi ystyried y syniad o ddarparu adloniant i’r cleifion. Dim ond pan ddechreuodd y cleifion cyntaf ddod i’r ysbyty y bu iddyn nhw sylwi ar y mater. Ym 1849, gofynnodd y Swyddog Meddygol i nifer o bethau gael eu creu y tu allan i ddiddanu’r cleifion. Gofynnodd i ddarn o’r tir gael ei neilltuo a’i ddatblygu’n lawnt fowlio. Gyda chymorth llafur y cleifion, agorwyd lawnt fowlio, cae sgitls a gardd flodau i gleifion preifat ym 1851. Roedd y cleifion hefyd yn mynd ar deithiau cerdded i’r wlad o’u hamgylch. Parhaodd yr arfer hon a byddai gweld niferoedd mawr o gleifion yn cerdded trwy’r ardal wedi bod yn beth cyffredin i bobl leol tua diwedd y 19eg ganrif.

Roedd hamdden awyr agored yn rhan bwysig o fywyd yn yr ysbyty trwy gydol ei oes. Roedd gan yr ysbyty ei dimau criced a phêl-droed ei hun, ac roedd cleifion a oedd yn ddynion yn cael mynd i gemau’r gynghrair leol am ddim. Roedd misoedd yr had hefyd yn rhoi cyfleoedd i wneud gweithgareddau awyr agored eraill, fel diwrnod mabolgampau blynyddol, garddwesti a sioeau blodau.

HD-1-1708

Tîm pêl-droed yr ysbyty yn ystod tymor 1919-1920. Hawlfraint Helsby of Denbigh.

Pan oedd y tywydd yn llai ffafriol, roedd yn rhaid i gleifion chwilio am adloniant dan do. Yn dilyn llwyddiant y ddawns Nadolig gyntaf, roedd dawns wythnosol yn cael ei chynnal, a oedd yn boblogaidd ymysg y cleifion. Ym 1902, ychwanegwyd neuadd fwyta ac ystafell hamdden newydd at yr ysbyty. Bellach, yn ychwanegol at y dawnsfeydd, roedd y cleifion yn mwynhau cyngherddau, corau a dramâu. Roedd cyfle i’r cleifion hefyd chwarae gwahanol gemau dan do fel chwist, bingo a gwyddbwyll.

Wrth i dechnoleg ddatblygu, felly hefyd y cyfleoedd am adloniant i’r cleifion. Ym 1914, prynwyd dwy gramoffon a sinematograff. Dywedodd yr Uwch-arolygydd Meddygol yn adroddiad blynyddol 1915, “nineteen cinema shows have taken place during the winter. No other form of entertainment has created such an interest amongst the inmates”. Roedd y sinematograff yn sicr yn boblogaidd iawn ymysg cleifion ac roedd yr ysbyty’n parhau i gynnal dwy sioe sinema pob wythnos. Erbyn 1954, roedd radio a theledu ar bob ward, a fyddai wedi bod yn beth moethus i’r cleifion hynny na fyddai ganddynt deledu gartref.

HD-1-868

Bwletin wythnosol yn dangos y mathau o weithgareddau hamdden dan do ac awyr agored a oedd ar gael i’r cleifion, 1966.

Roedd cyfleoedd hamdden i’r cleifion oddi ar safle’r ysbyty hefyd. Yn y 1950au, yn ogystal â mynd am bicnic i draethau yn y Rhyl a Phensarn, roedd yr ysbyty’n rhan o raglen cyfnewid gwyliau i gleifion gydag ysbytai eraill yng Nghymru a Lloegr. Yn ystod eu hymweliad, byddai’r cleifion a oedd ar y rhaglen yn mwynhau ystod o weithgareddau fel gemau, ffilmiau a theithiau dydd o amgylch yr ardal. Mae rhestr deithio ar gyfer cleifion a staff o Central Hospital yn Wawrick a ddaeth i ymweld ag Ysbyty Gogledd Cymru ym 1961 yn dangos bod y gweithgareddau’n cynnwys gwylio ffilmiau, cerdded i Gastell Dinbych a thwmpath dawns. Roedd teithiau dydd yn cynnwys ymweliad â Rasys Caer a thaith i Eryri.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Mae ein prosiect dwy flynedd o’r enw ‘Datgloi’r Seilam’ bellach wedi dod i ben. Ariannwyd gan ‘Wellcome‘ roedd y prosiect i gatalogio cofnodion cyn Ysbyty Gogledd Cymru yn Ninbych. Ewch i’n canllaw pwnciau am ragor o wybodaeth yn ymwneud ag Ysbyty Gogledd Cymru.

Er cof y Capten Blake

Mehefin 6, 2019

Dyma fy nghyfraniad diweddaraf at yr hyn sy’n prysur ddod yn gyfres o negeseuon blog am gofebion!

Image 1

Hawlfraint Ffotograff: Nicola Samuel (2019)

Gallwch ddod o hyd i’r plac coffa hwn y tu mewn i Eglwys San Silyn a Sant Mael yng Nghorwen, Sir Ddinbych.
Egyr y gofeb:

SACRED TO THE BELOVED MEMORY OF
CAPTAIN WILLIAM HANS BLAKE, ROYAL NAVY,
YOUNGEST SON OF THE LATE COMMANDER GEORGE HANS BLAKE, R.N.

Bu farw Capten Blake yn 41 oed ar 7 Ionawr 1874 yng Nghastell Cape Coast ar arfordir gorllewinol Affrica o ganlyniad i flinder dwys ac oerfel ac ar ôl dioddef o dwymyn Affricanaidd wyllt.

Mae’r gofeb yn un anarferol oherwydd ei bod yn rhoi disgrifiad manwl o yrfa Capten Blake heb sôn yr un gair am ei wraig na’i blant, ac eithrio “This tablet was erected to the best of husbands and fathers, by his sorrowing widow.” Hefyd, yn rhyfedd iawn, mae plac unfath i’w weld yn Eglwys Sant Mathew, Windsor yn Ne Cymru Newydd, Awstralia. Mae geiriad y gofeb a’r drafferth i greu cofeb unfath a’i hanfon i Awstralia yn dangos bod gwraig alarus Capten Blake wedi gwario llawer o arian i osod y ddau blac.

Daeth Capten Blake o deulu â thraddodiad o wasanaeth llyngesol ac ymunodd â’r llynges fel cadét pan oedd yn oddeutu 14 mlwydd oed. Cafodd ei aseinio yn wreiddiol i HMS Hound a oedd, ar y pryd, wedi ei lleoli oddi ar arfordir gorllewinol Affrica i ryng-gipio llongau fel rhan o Sgwadron Gorllewin Affrica’r Llynges Frenhinol. Gweithiodd y Sgwadron o 1807 i 1867 i atal y fasnach mewn caethweision drwy ryng-gipio llongau caethweision a rhyddhau caethweision.

Roedd ei yrfa diweddarach yn y llynges, fel y disgrifir yn fanwl iawn ar y plac, yn crynhoi gwasanaeth milwrol yn ystod oes aur yr Ymerodraeth Brydeinig i’r dim, gan fynd ag o i bob cwr o’r byd i ymladd mewn nifer o frwydrau rhanbarthol. Bu’n gwasanaethu yn India’r Gorllewin, ardal Môr y Canoldir, y Môr Baltig, Tsieina, Seland Newydd, De America, Awstralia a’r Môr Tawel. Roedd yn bresennol yn ystod bombardiad Sveaborg, caer yn harbwr Helsinki yn ystod Rhyfel y Crimea. Yna, bu’n ymladd yn yr Ail Ryfel Opiwm yn Tsieina ac oddi yno fe aeth i Seland Newydd i ymladd yn y Rhyfel Taranaki Cyntaf. Yn y rhyfel hwn cafodd ei anafu’n ddifrifol, yn ôl y gofeb, “by a gun-shot wound in the breast, which up to the time of his lamented death caused him much suffering, the bullet lodged near his heart, and being only extracted at the post-mortem examination held on his remains at Cape Coast Castle.”

Daeth ei yrfa i ben yn y man lle dechreuodd, yn gwasanaethu yng Ngorllewin Affrica. Y tro hwn, fodd bynnag, nid rhyddhau caethweision yr oedd ond, yn hytrach, yn cymryd rhan yn y Drydedd Ryfel Anglo-Ashanti (brwydr yn erbyn llwyth brodorol yr Ashanti dros dir yn y drefedigaeth Brydeinig newydd ar yr Arfordir Aur). Bu’n dioddef o dwymyn Affricanaidd gwyllt yn ystod yr ymgyrch a chafodd ei gludo yn ôl i gastell Cape Coast a bu farw ar fwrdd yr HMS Victor Emanuel. Yn ôl y South Wales Daily News, cafodd ei gladdu ar y lan ar 27 Ionawr 1874.

Image 2

Ni cheir unrhyw gyfeiriad ar y plac at gysylltiad Capten Blake â Chorwen na Windsor, De Cymru Newydd. Felly, pam bod y llefydd hyn yn ddigon arwyddocaol i weddw Capten Blake wario ei harian a mynd i’r drafferth o drefnu’r placiau?

Cafodd gwraig Capten Blake, Henrietta Fitzgerald, ei geni yn Ne Cymru Newydd yn 1846 a’i bedyddio yn Eglwys Sant Mathew. Mae’n bur debyg mai hon oedd yr eglwys y byddai Henrietta yn ei mynychu pan oedd yn blentyn. Bu i’r ddau gyfarfod tra’r oedd Capten Blake yn Awstralia yn gwasanaethu ar HMS Falcon. Priododd y ddau yn Awstralia, ond nid yn yr eglwys hon. Priododd y ddau ar 4 Ionawr 1868 yn Eglwys Sant Ioan, Darlinghurst (yng nghanol Sydney). Ar ôl gadael am Loegr gyda Blake ni ddychwelodd Henrietta i Awstralia fyth eto, ac mae’n aneglur os oedd gan yr eglwys yn Windsor unrhyw arwyddocâd i Gapten Blake ei hun. Gan nad yw Henrietta yn cael ei henwi yn y gofeb, mae’n beth rhyfedd iawn i Gapten Blake gael ei goffau yn yr eglwys yn Windsor gyda phlac nad yw’n cynnwys unrhyw gliw i’w gysylltiad â’r lle.

Felly, beth am ei gysylltiad â Chorwen? Cafodd Blake ei ddyrchafu’n gapten yn 1867 a gadawodd gyda’i wraig am Brydain yn 1868. Mae’r gofeb yn nodi na chafodd ei benodi i long arall tan fis Ebrill 1873 felly, am bum mlynedd, cafodd y cwpl gyfle i fyw fel teulu normal ar dir sych. Cafodd eu plentyn cyntaf, George Hans Sotheby, ei eni yn Llundain yn 1868, a’u hail blentyn, Henrietta Rosa, yn Nyfnaint yn 1870. Yn ôl y cyfrifiad 1871 roedd y teulu yn byw yn Nyfnaint ond, erbyn geni eu trydydd plentyn ar ddydd calan 1872, roeddynt yn byw yng Nghorwen.

Image 3

Rhan o Gofrestr Plwyf Corwen a gymerwyd o gopi microffilm a gedwir gan Archifau Sir Ddinbych (MF191). [Cedwir y gwreiddiol gan Archifau Gwynedd yn Nolgellau dan gyfeirnod Z/PE/19/6]

Mae’r llun uchod yn dangos cofnod o fedydd William Lascelles Fitzgerald Blake yng Nghorwen yn 1872. Fel y dengys yn y cofnod, roedd y teulu yn byw yng Nglanalwen ar y pryd, sef fferm y tu allan i Gorwen. Roedd Henrietta a’r plant yn byw yng Nglanalwen pan fu farw Capten Blake. Dyma lun o adfeilion yr adeiladau fferm.

Image 4

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2019)

 

Cafodd y plac ei osod yn 1875 a chafodd hynny sylw yn y wasg leol, daw’r toriad isod o’r Wrexham Guardian ar 25 Medi.

Image 5

Nid yw’n amlwg beth yn union a ddenodd y teulu i Gorwen, nid yw’n ymddangos bod ganddynt unrhyw deulu yn yr ardal er enghraifft. Ar ôl marwolaeth Capten Blake symudodd Henrietta a’r plant o Gorwen i ardal Norwood yn ne Llundain. Arhosodd Henrietta yn yr ardal hon tan ddiwedd ei hoes. Bu farw yn 1913, heb ailbriodi.

Elisabeth A. Parfitt

Gofal dementia yn Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 20, 2019

Mae’r wythnos hon yn wythnos Gweithredu ar gyfer Dementia. Cynhelir gan y Gymdeithas Alzheimer a’i nod yw dod â phobl, gweithleoedd, ysgolion a chymunedau ynghyd i gymryd camau a gwella bywydau pobl sy’n byw gyda dementia. Roedd staff fu’n gweithio ar y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ yn ystyried hwn fel cyfle i edrych ar y gofal dementia yn Ysbyty Gogledd Cymru.

Yn adroddiadau blynyddol cyntaf yr ysbyty (1850-1860), mae dementia yn cael ei restru fel un o’r pum prif ddiagnosis a roddir i gleifion. Ond roedd dementia yn golygu rhywbeth tra gwahanol yn y 19eg ganrif o’r hyn ydyw heddiw. Yn gyffredinol, roedd dementia yn derm ehangach a ddefnyddiwyd ar gyfer anhwylderau oedd yn effeithio ar yr ymennydd. Erbyn diwedd y 19eg ganrif, roedd y term wedi’i gyfyngu i’r sawl oedd wedi colli gallu gwybyddol (gallu’r ymennydd i brosesu, adalw a storio gwybodaeth).

Cafodd y dementia mwyaf cyffredin ei enwi ar ôl y seiciatrydd Almaenig, Alois Alzheimer yn 1910.  Yn 1906, cyhoeddodd Alzheimer, fu’n edrych ar ymennydd post-mortem pobl iau yr effeithiwyd arnynt, yr achos cyntaf, gwraig 50 oed gyda symptomau dementia. Yn dilyn ei marwolaeth, roedd Alzheimer wedi gweld yr arwyddion microsgopig sydd nawr yn cael eu hadnabod fel nodweddion y clefyd.

Ar ôl astudio nodiadau achos llond llaw o’r cleifion hynny wnaeth dderbyn diagnosis dementia yn ystod canol i ddiwedd y 19eg ganrif, mae yna rai symptomau sy’n gysylltiedig â’n dealltwriaeth fodern o dementia – mae rhai yn cael problemau gyda’u cof ac anawsterau gyda dealltwriaeth a meddwl.

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia- 'I have seen Margaret Jones on two occasions...she sits with her hands clenched, stares in a vacant unmeaning way, cannot be made to answer questions and refuses to do any act required of her. She looks dejected and sullen'.

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia- ‘I have seen Margaret Jones on two occasions…she sits with her hands clenched, stares in a vacant unmeaning way, cannot be made to answer questions and refuses to do any act required of her. She looks dejected and sullen’.

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia

O’r 25,000 o ffeiliau cleifion ar ôl 1948 a restrir hyd yn hyn, roedd 1700 wedi derbyn diagnosis o ryw ffurf o dementia rhwng 1948 a 1995. Roedd yn cael ei ddisgrifio fel Dementia, gorddryswch cyn heneiddio, gorddryswch henaint, dementia ôl-gnawdnychiad, dementia cynnar, dementia organig, dementia cronig, dementia arteriosglerotig, clefyd Alzheimer, clefyd Huntington, corea Huntington a chlefyd Parkinson. Heddiw, mae’r nifer wedi cynyddu’n sylweddol, mae’r gymdeithas Alzheimer yn rhagweld erbyn 2021, y bydd 1 miliwn o bobl yn y DU yn byw gyda’r cyflwr. Efallai bod hyn oherwydd y ffaith ein bod yn byw’n hŷn, ac yn rhannol am fod gennym well dealltwriaeth o’r cyflwr gan arwain at fwy o ddiagnosis.

Gan nad oedd ac nad oes triniaeth ar gyfer dementia, roedd cleifion yn mynd i’r ysbyty yn bennaf i helpu i liniaru symptomau’r cyflwr ac yn aml roeddent yn derbyn meddyginiaeth gwrthiselyddion. Fodd bynnag, mae yna hefyd dystiolaeth bod cleifion yn mynd i’r ysbyty am arhosiad byr i’w gofalwyr gael seibiant oeddent wir ei angen, wrth i’r clefyd fynd yn fwy a mwy anodd i’w reoli. Mae hefyd yn amlwg o astudio’r ffeiliau hyn, ei bod yn brin iawn i gleifion gyda’r cyflwr dderbyn triniaeth Electro Dirdynnol.

Ffeil claf ar ôl 1948 gyda diagnosis o ddementia

Ffeil claf ar ôl 1948 gyda diagnosis o ddementia

Mae’r maes gofal dementia wedi newid y tu hwnt i adnabyddiaeth hyd yn oed yn y 25 mlynedd diwethaf ers cau’r ysbyty. Mae hyn yn rhannol oherwydd y nifer o bobl y mae dementia wedi effeithio ar eu bywydau erbyn hyn. Hefyd, bu llawer llai o sôn amdano yn ei rinwedd ei hun, fel y mae heddiw, gan y tybiwyd ei fod yn gyflwr a effeithiodd ar bobl hyn mewn gofal seiciatrig. Wrth gwrs, rydym yn gwybod heddiw nad yw dementia yn effeithio ar bobl hŷn yn unig, mae’r Gymdeithas Alzheimer yn datgan fod 40,000 o bobl o dan 65 oed yn y DU nawr yn byw gyda dechrau dementia.

Yn dilyn cwrs diweddar i fod yn Gyfeillion Dementia, roedd staff Archifau Sir Ddinbych wedi dysgu bod yna 5 prif fath o ddementia heddiw, y mwyaf cyffredin yw Alzheimer ond mae clefydau hefyd yn cynnwys dementia fasgwlar, dementia Lewy, chlefyd Pick a dementia blaen dementia clustennau blaen ac arleisiol. Mae bod yn Gyfaill Dementia yn golygu dysgu mwy am ddementia, rhoi eich hun yn esgidiau rhywun sy’n byw gyda’r cyflwr, a throi eich dealltwriaeth yn weithred.

Yn ffodus, mae’n cael ei drafod a’i gydnabod heddiw, diolch i waith y gymdeithas Alzheimer sy’n codi ymwybyddiaeth o’r cyflwr. Gadewch i ni obeithio gydag ymchwil parhaus a datblygiadau meddygol y gellir dod o hyd i driniaeth ar gyfer y cyflwr yn y dyfodol agos.

Ffrindiau Dementia

Oherwydd rheoliadau’r GIG, ni fydd cofnodion cleifion sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gael i’r cyhoedd am 100 mlynedd. Efallai y bydd y cofnodion hyn ar gael i ymchwilwyr sy’n perthyn i sefydliad academaidd ar gais. Os oes gennych chi ddiddordeb mewn defnyddio casgliad Ysbyty Gogledd Cymru ar gyfer gwaith ymchwil academaidd, cysylltwch â ni.

Mwy o wybodaeth am fod yn gyfaill dementia ar gael yma.

Mwy o wybodaeth am y gymdeithas Alzheimer ar gael yma.

Rhian Evans- Swyddog Cefnogi Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’

Mae ein prosiect dwy flynedd o’r enw ‘Datgloi’r Seilam’ bellach wedi dod i ben. Ariannwyd gan ‘Wellcome‘ roedd y prosiect i gatalogio cofnodion cyn Ysbyty Gogledd Cymru yn Ninbych. Ewch i’n canllaw pwnciau am ragor o wybodaeth yn ymwneud ag Ysbyty Gogledd Cymru.

 

Ysbyty Gogledd Cymru a’r Rhyfel

Mai 8, 2019

Gyda 8 Mai ar y gorwel lle byddwn yn dathlu Diwrnod VE (Buddugoliaeth yn Ewrop) mae staff sy’n gweithio ar y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ yn meddwl y byddai’n amser perffaith i edrych yn fwy manwl ar yr heriau yr oedd Ysbyty Gogledd Cymru yn ei wynebu yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar ddechrau’r rhyfel ym mis Medi 1939 roedd yr ysbyty yn orlawn, a chytunwyd i’r cynlluniau am lety ychwanegol mawr ei angen.   Ond cafodd y cynlluniau hyn eu stopio ar unwaith wedi dechrau’r rhyfel, er yn eu hadroddiad blynyddol 1940 roedd y Gymuned o Ymwelwyr oedd yn rheoli’r ysbyty wedi mynegi rhyddhad nad oedd unrhyw waith wedi mynd rhagddo i gael ei  adael yn wag gan y rhyfel pan fyddai diffyg deunyddiau, llafur ac arian.

Ychwanegwyd dau ffactor arall i’r lefelau o orlenwi yn ystod y rhyfel. Ar ddechrau’r rhyfel roedd yr ysbyty wedi’i ddynodi fel ysbyty rhyfel ar gyfer achosion brys a gwagiwyd ward o’i gleifion presennol i wneud lle i 120 o gleifion o’r rhyfel pe bai angen. Gan na fu galw am y gwlâu hyn caniatawyd i’r ysbyty ail-lenwi’r ward gyda chleifion ar yr amod y gellir gwagio’r ward o fewn 24 awr pe bai angen. Yn ogystal yn Awst 1940 cafodd Ysbyty Meddwl Siroedd Canolbarth Cymru yn Nhalgarth eu dynodi fel ysbyty meddwl i’r fyddin.  Trosglwyddwyd y cleifion presennol i ysbytai eraill am weddill y rhyfel gydag Ysbyty Gogledd Cymru yn gofalu am 86 o’r cleifion hyn.

HD-1-44

Ymddangosiad yr ysbyty yn 1948, yn ystod y rhyfel gosodwyd nyth brân ar ben tŵr y cloc er mwyn rhoi golygfa dda o do yr adeilad i staff mewn achos o ddifrod cyrchoedd awyr. Llun gan Ronald Thompson.

Ymunodd llawer o staff yr ysbyty â’r Lluoedd yn ystod y Rhyfel. Ac ar gyfer y rhai wnaeth aros nid yn unig oedd ganddynt fwy o gleifion i ofalu amdanynt ond roedd yn rhaid iddyn nhw hefyd fabwysiadau mesurau cyrchoedd awyr brys.  Adroddodd y Dirprwy Uwch-arolygydd Meddygol erbyn 1940 roedd yr holl staff a chleifion wedi cael eu dyrannu gyda masgiau nwy a bod 80 o staff wedi cael eu hyfforddi mewn gweithdrefnau gwrth-nwy gyda 12 arall wedi eu hyfforddi i ddelio â dadlygru a bomiau cyneuol a ffrwydron uchel. Roedd staff hefyd yn gyfrifol am ail-drefnu wardiau cleifion, cleifion oedd yn dioddef o symudedd cyfyngedig , gyda chleifion gwael a hen yn cael eu cartrefu yn y wardiau ar y llawr gwaelod er mwyn gallu gadael yn gynt mewn achos o gyrchoedd awyr.

HD-1-12 AR 1942

Gweithdrefnau gwacáu mewn achos lle byddai’r ysbyty yn destun difrod cyrchoedd awyr, wedi’i gymryd o Adroddiad Blynyddol 1942.

Roedd y rhyfel wedi cael effaith anochel ar amser hamdden a difyrrwch y cleifion. Ym 1939 cyn i’r rhyfel effeithio’n sylweddol roedd y dynion oedd yn gleifion yn cael mynd am ddim i wylio gemau pêl-droed y gynghrair leol ond erbyn 1941 roedd y gynghrair leol wedi stopio. Yn adroddiad 1941 yr Uwcharolygydd Meddygol dywedodd oherwydd y dogni petrol nid oedd cleifion wedi cael mynd allan am dro ac roedd y pellter wedi’i gyfyngu ar gyfer dewis diddanwyr hefyd. Fodd bynnag roedd cleifion yn parhau i chwarae gemau tu allan ac yn dal i fwynhau eu dawnsfeydd, cyngherddau a sioeau sinema arferol.

Roedd cleifion hefyd wedi helpu i gefnogi’r rhyfel ac fe dynnodd yr Uwcharolygydd Meddygol sylw yn ei adroddiad blynyddol ar gyfer 1940 fod cleifion wedi helpu i wneud 2000 o fagiau tywod a 2000 o lamplenni ar gyfer cyrchoedd awyr.   Cyflogodd yr ysbyty ddwy aelod o Fyddin Dir y Merched a oedd yn gyfrifol am fynd â grŵp o gleifion benywaidd i erddi a fferm yr ysbyty i wneud ychydig o waith ysgafn fel chwynnu a chasglu ffrwythau.

Er y lefelau o orlenwi a phwysau ychwanegol ar staff, mae bywyd yn yr ysbyty wedi parhau mor normal â phosib yn ystod yr Ail Rhyfel Byd. Roedd y Bwrdd Rheoli oedd yn gyfrifol am arolygu safonau yn yr ysbyty wedi adrodd yn 1942 fod llawer o gynnydd wedi’i wneud yn yr ysbyty a oedd yn haeddu clod o ystyried yr anawsterau eithriadol yn eu hwynebu ar y pryd.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Mae ein prosiect dwy flynedd o’r enw ‘Datgloi’r Seilam’ bellach wedi dod i ben. Ariannwyd gan ‘Wellcome‘ roedd y prosiect i gatalogio cofnodion cyn Ysbyty Gogledd Cymru yn Ninbych. Ewch i’n canllaw pwnciau am ragor o wybodaeth yn ymwneud ag Ysbyty Gogledd Cymru.

Owen y Gyrrwr Injan

Mai 2, 2019
Image 1

Hawlfraint Ffotograff: Elisabeth A. Parfitt (2019)

Dyma fedd Owen Owen, gyrrwr trên, yn eglwys Sant Sulien a Sant Mael yng Nghorwen, Sir Ddinbych. Mae’n cynnwys y feddargraff unigryw isod:

HIS LAST DRIVE IS OVER. DEATH HAS PUT ON THE BREAK
HIS SOUL HAS BEEN SIGNALLED. ITS LONG JOURNEY TO TAKE
WHEN DEATH SOUNDS ITS WHISTLE. THE STEAM OF LIFE FAILS
AND HIS MORTAL CLAY SHUNTED TILL THE LAST TRUMPET CALLS

Yn ôl y garreg fedd, bu farw Owen Owen ar 5 Ebrill 1872 yn 29 mlwydd oed. [Yn y papur lleol nodir ei enw fel Owen Owens a’i fod wedi marw ar 4 Ebrill].

Roedd hwn yn amlwg yn ddyn a oedd yn falch iawn o fod yn yrrwr trên ac wrth ei fodd â’r rheilffyrdd. Mae cofnodion cyflogaeth rheilffyrdd ar gyfer y cyfnod yn dangos ei bod yn cymryd blynyddoedd i gyrraedd swydd gyrrwr trên. Rheswm da, felly, i fod yn falch o’i swydd.

Cefais hyd i Owen a’i wraig, Catherine, yng nghyfrifiad 1871 yn lletya yn 152 Heol Llundain, Corwen. Rhoddodd y cyfrifiad wybodaeth ychwanegol ei fod yn yrrwr ar gyfer y Great Western Railway (GWR). Gan fod Corwen yn leoliad cyfarfod ar gyfer dwy reilffordd wahanol ar y pryd – GWR a Rheilffordd Dinbych, Rhuthun a Chorwen – gallai Owen fod yn yrrwr ar gyfer unrhyw un ohonynt. Mae’n rhaid ei fod yn falch iawn o yrru ar gyfer GWR, y rheilffordd mwyaf mawreddog o’r ddwy. Er bod cofnodion cyflogaeth GWR yn cael eu cynnal gan yr Archifau Gwladol ac ar gael ar Ancestry.com, yn anffodus ni allwn ganfod unrhyw gofnodion ar gyfer Owen. Roedd cyfrifiad 1871 hefyd yn nodi bod Owen wedi’i eni ym Mangor, a bod ei oedran yn awgrymu ei fod wedi’i eni oddeutu 1844. Daeth y rheilffordd i Fangor ym 1848 felly mae modd dychmygu bod ei ddiddordeb ym myd y rheilffyrdd yn deillio o wylio’r trenau stêm cyntaf yn cyrraedd Bangor fel bachgen ifanc.

Mae’r bedd yn nodi bod Owen a’i wraig wedi colli mab, Robert Price Owen, ym mis Ionawr 1870 ac yntau’n 4 mis oed. Ar adeg marwolaeth Owen, roedd gan y cwpl fab arall, William, a oedd yn llai na blwydd oed ac roedd Catherine yn disgwyl plentyn arall, Owen Wynne, a aned ym 1872. Felly, roedd Catherine Owen mewn sefyllfa drasig pan fu farw ei gŵr ac roeddwn yn ofni am sut y datblygodd eu bywydau ar ôl 1872. Yn ffodus, fodd bynnag, gwelais bod Catherine a’i meibion yn byw yn Mill Street, Rhuthun ar gyfrifiad 1881. Roedd Catherine yn byw ar flwydd-dal – gan GWR o bosib- ac, er ei bod yn debyg eu bod yn eithaf tlawd, roeddent wedi osgoi ffawd cymaint o weddwon yn sefyllfa Catherine – y tloty. Fel y nodir ar y bedd bu farw Catherine ym 1889 yn 47 oed pan oedd y bechgyn yn eu harddegau, ond yn ffodus, gellir defnyddio cofnodion y cyfrifiad i olrhain ei meibion i fod yn oedolion, gyda chyflogaeth, yn briod ac yn magu eu teuluoedd eu hunain.

Elisabeth Parfitt