Mainc Sain Newydd yn Dod â Hanes Lleol yn Fyw ym Mharc Rhuthun

Gall ymwelwyr â Chae Ddol yn Rhuthun nawr wrando ar straeon o hanes Gogledd-Ddwyrain Cymru mewn ffordd unigryw, drwy fainc sain newydd sy’n cael ei phweru gan ynni’r haul, wedi’i hariannu gan Lywodraeth Cymru.

Wedi’i lleoli y tu ôl i’r ardal chwarae plant, mae’r fainc newydd yn cynnig cyfle i ddefnyddwyr y parc eistedd, ymlacio a gwrando ar straeon diddorol o gasgliadau Archifau Gogledd-Ddwyrain Cymru. Gyda phanel syml o fotymau a seinyddion wedi’u hymgorffori, mae’r fainc yn galluogi ymwelwyr o bob oed i wrando ar recordiadau a ysbrydolwyd gan ddogfennau hanesyddol go iawn a chyfrifon personol a gedwir yn yr archifau.

Crëwyd y recordiadau mewn partneriaeth â grŵp ysgrifennu Theatr Clwyd, Cwils. Ymwelodd aelodau’r grŵp ag Archifau Gogledd-Ddwyrain Cymru i archwilio’r casgliadau a chael ysbrydoliaeth o’r cofnodion a ddarganfuwyd. Gan ddefnyddio’r deunydd archif yma, datblygwyd cyfres o sgriptiau gwreiddiol yn seiliedig ar bobl a digwyddiadau go iawn o orffennol y rhanbarth.

Mae’r straeon sain yn archwilio themâu cariad a cholled, newid a gwydnwch, gan ddatgelu profiadau pobl gyffredin mewn cyfnodau anghyffredin mewn hanes. Trwy rannu’r lleisiau hyn mewn lleoliad cyhoeddus, mae’r prosiect yn annog trigolion ac ymwelwyr fel ei gilydd i ddarganfod nad yw hanes yn rhywbeth pellennig; mae’n bersonol, yn berthnasol ac yn perthyn i bawb.

Dywedodd y Cynghorydd Huw Hilditch-Roberts, Dirprwy Arweinydd ac Aelod Arweiniol dros Addysg a Phlant, y Gymraeg, Diwylliant a Threftadaeth:

“Mae hwn yn enghraifft wych o sut y gallwn ddod â’n treftadaeth leol gyfoethog yn fyw mewn ffordd sy’n hygyrch, yn ddifyr ac yn bleserus i bawb.

“Mae’r fainc sain yn cynnig cyfle unigryw i bobl gymryd saib, ymlacio a gwrando ar straeon wedi’u hysbrydoli gan y bobl, y profiadau a’r digwyddiadau go iawn sydd yng nghasgliadau Archifau Gogledd-Ddwyrain Cymru. Mae’n arbennig o gyffrous gweld ein harchif yn cael eu rhannu mewn ffordd mor arloesol, y tu allan i leoliad archif traddodiadol.

“Mae prosiectau fel hyn yn ein helpu i gysylltu pobl â hanes ein cymunedau ac yn annog cynulleidfaoedd newydd i ddarganfod y straeon sydd wedi siapio ein rhanbarth. Gobeithio y bydd trigolion ac ymwelwyr â Chae Ddol yn manteisio ar y cyfle i aros, gwrando a mwynhau’r lleisiau diddorol hyn o’n gorffennol.”

Mae’r fainc yn adlewyrchu ymrwymiad parhaus Archif Gogledd-Ddwyrain Cymru i wneud treftadaeth y rhanbarth yn fwy hygyrch gan ennyn diddordeb cynulleidfa newydd mewn hanes lleol a sicrhau gellir mwynhau’r  casgliadau y tu hwnt i adeiladau archif traddodiadol.

Anogir ymwelwyr i alw heibio’r fainc sain, cymryd sedd a darganfod y straeon rhyfeddol sy’n cael eu cadw yn Archifau Gogledd-Ddwyrain Cymru.

Ynglŷn â Cwils

Mae Cwils yn grŵp cymunedol Theatr Clwyd sy’n rhoi cyfle i bobl archwilio a datblygu eu sgiliau ysgrifennu creadigol. O ddramâu i farddoniaeth, straeon byrion i nofelau, mae’n fan lle gallwch ddysgu, datblygu a meithrin cariad at ysgrifennu. Mae ar gyfer y rhai sy’n cychwyn ar eu taith fel awduron, gyda chefnogaeth ac arbenigedd Theatr Clwyd. Mae manylion llawn ar gael ar wefan Theatr Clwyd o dan yr adran “Cymryd Rhan”.

Beth wnaeth Harold?

Mae cyllid gan Lywodraeth Cymru yn cefnogi AGDdC i greu chwe adnodd dysgu newydd, gan gynnwys pecyn addysg trosedd a chosb ar gyfer ysgolion cynradd.

Yn seiliedig ar ddogfennau a gedwir yn yr archifau yn Rhuthun, mae’r pecyn yn cynnwys dwy sesiwn ystafell ddosbarth, ‘Beth wnaeth Harold?’ a ‘Beth ddigwyddodd i Harold?’, sy’n edrych ar achos go iawn Harold Dale.

Ond beth wnaeth Harold? Mae toriad papur newydd o’r Llangollen Advertiser yn dweud wrthym bod Harold Dale, bachgen 16 oed, wedi pledio’n euog i dorri i mewn i dŷ fferm yn Rhuthun a dwyn nifer o eitemau.

Llun: Llangollen Advertiser, Denbighshire, Merionethshire and North Wales Journal, 16 Ebrill 1915. Cyf: DD/DM/92

Dangosodd ymchwil pellach fod y Rholiau Llysoedd Chwarter ar gyfer achos Harold Dale, a gynhaliwyd ddydd Gwener 9 Ebrill 1915, wedi’u cadw yn yr archif.

Llun: Rholiau Llysoedd Chwarter a gynhaliwyd yn Rhuthun. Cyf: QSD/SR/801

Ymhlith papurau’r Llys Chwarter, mae dogfen arbennig o ddiddorol: llythyr wedi’i ysgrifennu â llaw oddi wrth Harold Dale i gadeirydd y sesiwn.

Llun: Llythyr Harold Dale. Cyf: QSD/SR/801

Yn y llythyr, mae Harold yn ymddiheuro am beth a wnaeth ac mae’n addo peidio â dwyn eto:

“I am very sorry to tell you that I have been stealing. I am glad to say that it will be the last time. I wont tell any more untruths when this trouble is over. I did this because I was unhappy and did not like living up in the country and could not understand the welsh language. I would be very glad if you would send me to a Training ship so as to learn to be a sailor as I am anxious to go to sea and I dont [as written] like farmwork, I would rather be on the sea…”

Fe wnaeth y llythyr diffuant hwn gan fachgen 16 oed, yn egluro ei anhapusrwydd a’i reswm dros ddwyn, arwain at ragor o ymchwil.

Mae papurau’r achos yn cynnwys datganiadau wedi’u trawsgrifio gan bobl a fu’n rhan o’r torri i mewn a dwyn, ac mae’n rhoi bywyd i ddigwyddiadau mis Mawrth 1915, y gwnaeth y papur newydd eu crynhoi mewn un frawddeg.

Llun: Datganiadau tystiolaeth. Cyf: QSD/SR/801

Dywedodd y wraig fferm fod Harold wedi cyrraedd y fferm ddydd Mawrth 16 Mawrth 1915. Pum diwrnod yn ddiweddarach, tra’r oedd y teulu yn y capel, ddydd Sul 21 Mawrth, torrodd i mewn i’r ffermdy a dwyn arian ac eitemau gemwaith.

Dywedodd gwas fferm ei fod wedi gweld Harold ar fuarth y fferm yn gafael mewn torth gyrens. Roedd Harold yn honni bod y wraig fferm wedi’i rhoi iddo ond cyfaddefodd yn ddiweddarach ei fod wedi cymryd y dorth wrth ddwyn pethau gwerthfawr eraill o’r tŷ.

Galwyd plismon i’r tŷ a daeth o hyd i olion traed ar silff ffenestr yn y lolfa ac ar y soffa dan y silff ffenestr. Dywedodd nad oedd y ffenestr ar y glicied.

Cafwyd tystiolaeth gan fachgen 10 oed a welodd Harold ar y ffordd i Ddinbych y prynhawn Sul hwnnw. Gofynnodd Harold a oedd ar y ffordd iawn i Ddinbych. Ar ôl i’r bachgen ateb, rhoddodd Harold 5c iddo a chadwyn fechan a rhoddodd 5c yr un i’w ffrindiau hefyd.

Mae’r dystiolaeth tair tudalen gan y swyddog heddlu wnaeth arestio Harold yn egluro ei fod wedi dod o hyd iddo ddydd Llun 22 Mawrth 1915, ar drên o Ddinbych i Gaerlŷr. I gychwyn, dywedodd Harold gelwydd am ei enw a pham yr oedd yn Ninbych. Cyfaddefodd yn ddiweddarach ei fod wedi dwyn arian a chadwyn (y dywedodd iddo ei roi i ffwrdd) o’r ffermdy. Dywedodd hefyd ei fod wedi defnyddio’r arian a gafodd ei ddwyn i dalu am noson mewn llety gwely a brecwast yn Ninbych a thocyn trên trydydd dosbarth i Gaerlŷr. Aethpwyd â Harold i Orsaf Heddlu’r Wyddgrug i gychwyn, yna i Rhuthun.

Mae nodiadau â llaw o’r achos ar 9 Ebrill 1915 yn cofnodi bod Harold wedi pledio’n euog ac y byddai’n cael ei symud i’r Gymdeithas Cymorth i Garcharorion wedi’u Rhyddhau, â’r bwriad o gael ei anfon ar long hyfforddi.

Llun: Calendr o Garcharorion. Cyf: QSD/SR/801

Ond beth ddigwyddodd i Harold?

I ddarganfod beth ddigwyddodd i Harold, gwnaed gwaith ymchwil i’w orffennol. Adroddwyd am ei drosedd gyntaf yn y Leigh Chronicle and Weekly District Advertiser, 7 Chwefror 1908. Cyfaddefodd ei fod wedi cymryd pum ceiniog o siop a phrynu pastai datws a sigaréts. Cafodd yr achos ei wrthod. Yn ddiweddarach yr un flwyddyn, pan oedd Harold yn naw oed, fe wnaeth ef a’i frawd ddwyn beic oedolyn. Adroddwyd am hyn yn y Bolton Evening News, 16 Rhagfyr 1908. Anfonwyd ef a’i frawd i Ysgol Ddiwydiannol yn Bolton. Arhosodd yno tan fis Mawrth 1915, pan gafodd ei anfon i Rhuthun i weithio fel gwas fferm. Ac rydym yn gwybod beth ddigwyddodd wedyn.

Yn rhwystredig, nid ydym wedi canfod i le aeth Harold ar ôl ei arhosiad byr yn Rhuthun. Nid ydym wedi gallu adnabod y llong hyfforddi yr anfonwyd Harold arni, nac wedi canfod unrhyw gofnodion ar ei gyfer yn y cyfrifiad ar ôl 1911. Fodd bynnag, ar gofrestr etholiadol 1920 yn Bolton, roedd wedi’i gofrestru i bleidleisio yng nghyfeiriad ei fam a’i lystad. Mae’r cofnod yn nodi ei fod yn bleidleisiwr o’r llynges neu’r fyddin, sy’n dangos ei fod wedi goroesi’r Rhyfel Byd Cyntaf.

Efallai y byddwn yn darganfod beth yn union ddigwyddodd i Harold un diwrnod.

Yn y cyfamser, mae’r pecyn addysg yn rhoi cyfle i ddisgyblion rhwng 9 ac 11 oed archwilio’r achos rhyfeddol hwn. Bydd ar gael i ysgolion cynradd o fis Hydref 2026, a bydd rhagor o wybodaeth ar wefan AGDdC dros yr wythnosau nesaf. Ydych chi’n gwybod beth ddigwyddodd i Harold Dale? Os oes gennych unrhyw wybodaeth neu os ydych wedi dod ar draws Harold Dale yn eich coeden deulu, byddem wrth ein boddau’n clywed gennych chi: archives@newa.wales

Archifau Creadigol yn Cymryd Cam Mawr Ymlaen

Rydym yn falch iawn o gyhoeddi bod Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (AGDdC) yn awr wedi cyflwyno ei gais (Cam 2) Cam Cyflawni i Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol ar gyfer Archifau Creadigol.

Mae cyflwyno’r cais yn garreg filltir arwyddocaol ar ôl misoedd o gynllunio, cydweithio a gwaith caled gan staff, partneriaid, ymgynghorwyr a’n cymunedau lleol. Hoffem ddiolch i bawb sydd wedi cefnogi’r prosiect drwy rannu syniadau, cymryd rhan mewn ymgynghoriadau, gwirfoddoli a chefnogi ei gweledigaeth ar gyfer dyfodol AGDdC.

Darlun pensaer o Archifau newydd y gwasanaethau ar y cyd gerllaw Theatr Clwyd yn yr Wyddgrug

Os yn llwyddiannus, bydd Archifau Creadigol yn creu Cyfleuster Archifau ar y Cyd pwrpasol yn Yr Wyddgrug, gan ddod â’n casgliadau hanesyddol o Ruthun a Phenarlâg ynghyd mewn un lleoliad cynaliadwy. Ochr yn ochr â darparu’r safonau uchaf o ofal ar gyfer ein harchifau o arwyddocâd cenedlaethol, bydd y cyfleuster newydd yn trawsnewid sut y gall pobl gael mynediad atynt a’u mwynhau.

Crefftau â Myfyrwyr Uwchradd ar gyfer Balchder Sir y Fflint

Bydd Archifau Creadigol yn lle i hanes ddod yn fyw. Bydd ymwelwyr yn gallu archwilio hanesion difyr, cymryd rhan mewn arddangosfeydd a digwyddiadau, gweithio gydag archifau gwreiddiol, mwynhau gweithgareddau creadigol, gwirfoddoli, dysgu sgiliau newydd a darganfod treftadaeth nodedig Gogledd Ddwyrain Cymru. Drwy ein partneriaeth gyda Theatr Clwyd ac eraill, rydym hefyd yn gobeithio ysbrydoli ffyrdd newydd o rannu hanes drwy greadigrwydd, perfformiad ac adrodd straeon, gan greu man bywiog a diwylliannol ar gyfer y rhanbarth.

Grŵp ysgrifennu creadigol ‘Cwills’ yn ymchwilio i hanesion o’r Archifau i’w cynnwys mewn Meinciau Sain newydd

Bydd y cais yn awr yn cael ei asesu gan Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, a disgwylir penderfyniad ym mis Rhagfyr. Er bod proses asesu bwysig o’n blaenau, mae cyrraedd y cam hwn yn gamp ac yn dod â ni gam yn nes at wireddu’r weledigaeth uchelgeisiol hon.

Defnyddio casgliadau newydd o atgofion ar gyfer sesiynau sy’n gyfeillgar i ddementia

Beth bynnag fydd y canlyniad, mae’r gefnogaeth rydym wedi’i chael gan ein cymunedau, partneriaid a defnyddwyr gwasanaeth wedi bod yn amhrisiadwy.  Diolch i chi am fod yn rhan o siwrnai Archifau Creadigol. Rydym yn edrych ymlaen at rannu’r wybodaeth ddiweddaraf a newyddion pellach gyda chi cyn gynted ag y gallwn.

Digwyddiad Holi’r Archifydd yn Llyfrgell Bwcle a gweithdai gwneud coronau mewn Cartref Gofal Lleol ar gyfer yr Eisteddfod Mewn Bocs

Cadwch lygad am fwy o wybodaeth – fe allai dyfodol cyffrous fod ar ei ffordd i AGDdC.

Ennyn Diddordeb Ysgolion Cynradd yn Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru: Casgliadau, Catalogau a Chysylltiadau

Fel rhywun â chefndir o addysgu a gweithio mewn amgueddfeydd, bu’n gyffro mawr ac yn agoriad llygad imi gamu i fyd yr archifau yn fy mis cyntaf fel Swyddog Prosiect Ymgysylltu â’r Gymuned yn Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru.

Gwaith estyn allan blaenorol mewn ysgol.

Ariennir fy swydd gan Lywodraeth Cymru drwy’r gronfa Blaenoriaethau ar gyfer Diwylliant ac mae fy ngwaith yn canolbwyntio ar ennyn diddordeb pobl ifanc yn eu hanes lleol a thynnu sylw i gyfoeth ac amrywiaeth y casgliadau archifol sydd ar gof a chadw yn Sir y Fflint a Sir Ddinbych. Ers uno’r ddwy o’r archifau yn 2020, gosodwyd sylfaen cadarn wrth weithio â chymunedau, gan gynnwys gweithio gydag ysgolion cynradd. Mae fy swydd i’n galluogi AGDdC i ddal ati i hyrwyddo’r adnoddau lu sydd ar gael i ysgolion i gynorthwyo â dysgu yn y dosbarth, ac annog pobl i ymweld â’r archifau yn Rhuthun a Phenarlâg.

Un o elfennau allweddol fy ngwaith yw datblygu adnoddau dysgu newydd sy’n gyson â Chwricwlwm Cymru. Daw’r adnoddau hynny ar ffurf gweithgareddau trawsgwricwlaidd a gaiff eu cyflwyno mewn ffyrdd hygyrch a chyfleus i athrawon, gyda chysylltiadau pendant â llythrennedd, rhifedd, Cymraeg a sgiliau digidol. Mae’r adnoddau’n manteisio ar gasgliadau archifol helaeth AGDdC i geisio tanio chwilfrydedd dysgwyr a’u helpu i fagu dealltwriaeth o hunaniaeth leol a chenedlaethol.

Er mwyn i’r adnoddau hyn fod yn ymarferol ac yn barod i’w defnyddio yn y dosbarth, rwyf wedi dechrau siarad ag athrawon cynradd yng Nghyfnod Allweddol 2 ledled Sir Ddinbych a Sir y Fflint. Mae’r sgyrsiau hyn yn dylanwadu ar greu gweithgareddau sy’n seiliedig ar sgiliau, sy’n annog disgyblion i bori drwy’r archifau am dystiolaeth hanesyddol ac ymdrin â gorffennol eu hardal leol mewn ffyrdd ystyrlon.

‘Gwaith Barddonol’ R.Ffoulkes Edwards a llythyrau i’w gefnder (Cyf: DD/FR/7)

Yn ogystal â hynny, rwyf wedi bod yn datblygu adnodd ar gyfer cynnal gweithdy ynghylch yr Eisteddfod Genedlaethol, gan ehangu un yr oedd AGDdC eisoes wedi’i ddarparu mewn partneriaeth â Phrifysgol Wrecsam. Bu’n waith difyr iawn yn pori drwy’r amrywiaeth hynod o ddeunydd yn yr archifau, gan gynnwys llythyrau dwyieithog mewn llawysgrifen oddi wrth fardd yn Rhuthun at ei gefnder yn Wisconsin yn yr Unol Daleithiau, yn trafod ei fwriad i gystadlu yn yr Eisteddfod â’i gerddi (DD/FR/7). Ymysg y cofnodion eraill mae cofraglenni sidan hynod o brydferth a luniwyd ar gyfer yr Eisteddfod a dogfennau ynglŷn ag amrywiaeth helaeth o drefi lle’i cynhaliwyd.  Mae’r casgliad yn cwmpasu’r cyfnod rhwng 1860 a 2007, pan gynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol mewn mannau fel Corwen, Dinbych, Rhuthun, y Rhyl, yr Wyddgrug a Threffynnon.

‘Gwaith Barddonol’ R.Ffoulkes Edwards a llythyrau i’w gefnder (Cyf: DD/FR/7)

Hyd yma, rwyf wedi gweithio’n uniongyrchol â thair o ysgolion cynradd yn Sir Ddinbych a Sir y Fflint i weld ym mha ffyrdd y gellid defnyddio deunydd o’r archifau’n effeithiol yn y dosbarth. Rhannwyd holiadur â’r holl ysgolion cynradd yn y ddwy sir i helpu wrth ddatblygu adnoddau i’r dyfodol a sicrhau eu bod yn bodloni anghenion athrawon.

Gwahoddir unrhyw ysgol sydd â diddordeb mewn ymuno â grŵp ymgynghori neu roi prawf ar yr adnoddau cyn diwedd Tymor Haf 2026 i gysylltu â ni: archives@newa.wales.

Myfyriwr Lleoliad Gwaith- Mai 2026

Mae blog yr wythnos hon wedi’i ysgrifennu gan ein lleoliad gwaith diweddar, Matty.

Ar gyfer fy nghwrs gyda Phrifysgol Caer, cefais gyfnod o brofiad gwaith ac roedd rhaid i mi gwblhau lleoliad gwaith 140 awr mewn gweithle. Anfonais e-bost ac ar ôl ymweld â’r archif roeddwn yn ddigon ffodus o gael fy nerbyn yn Archif Gogledd Ddwyrain Cymru yn Rhuthun fel gwirfoddolwr.

Fel gwirfoddolwr yn yr archif, roedd gen i nifer o dasgau a digonedd o brofiadau i ddysgu ohonynt. Roedd y tasgau’n amrywio o ail-becynnu dogfennau yn yr archif, tynnu unrhyw ddeunydd amherthnasol o’r archif a newid y ffolderi ar gyfer fersiynau heb asid. Roedd digonedd o ddogfennau diddorol yn y ffolderi, a phamffledi rhybudd cynnar ar gyfer cyrchoedd awyr cyntaf yr Ail Ryfel Byd hyd yn oed!

Roedd tasg arall yn golygu ymchwilio, chwilio am straeon bywyd diddorol yn nogfennau’r archif ac edrych i mewn i’r stori ymhellach trwy bapurau newydd a hel achau. Mae hyn wedi fy arwain at ddigonedd o straeon diddorol, fel stori’r cyrnol Kelly, ymladdwr dros ryddid o Iwerddon, a sut wnaeth ddianc rhag caethiwed ar ôl cael ei ddal gan y Saeson, nid nepell o Rhuthun. Fyddwn i ddim wedi dod ar draws y stori hon pe na bai wedi ymddangos yn y llyfr gwepluniau.

Roedd rhai o’r tasgau eraill yn cynnwys cysgodi’r gweithwyr eraill yn yr archif, gan ganiatáu i mi ddysgu sut caiff tasgau eu cwblhau gan weithwyr proffesiynol a sut i wneud hyn fy hun. Roedd gwaith catalogio i’w wneud hefyd yn ogystal â chwilio trwy gasgliadau a roddwyd i’r archif a chategoreiddio’r lluniau ynddynt fesul grŵp ar sail cynnwys a chyd-destun y ffotograffau.

Mae’r profiad yn yr archif wedi dysgu llawer o bethau i mi am bwysigrwydd yr archif fel sefydliad a sut maen nhw’n gweithio, sut beth yw gweithio ym maes cadwraeth a llawer o bethau am y gweithle yn gyffredinol. Archif Gogledd Ddwyrain Cymru oedd y lle delfrydol ar gyfer fy lleoliad gwaith. Cefais amrywiaeth o waith, gweithio gyda staff croesawgar a mwynhau awyrgylch y lleoliad ei hun. Byddwn i’n argymell gwirfoddoli yma, os oes gennych ddiddordeb yn y maes.

Miss Mary Heaton

Ym mis Ionawr 1909 sefydlodd Miss Mary Heaton o Blas Heaton Ddiwydiant Teganau Dyffryn Clwyd ym mhentref Trefnant, gydag Iarlles Dundonald o Gastell Gwrych yn llywydd i’r cwmni. Dechreuodd yn wreiddiol gydag un dosbarth a gynhaliwyd yn Nhrefnant, a dyfodd wedyn i ddosbarthiadau wythnosol a oedd yn cael eu cynnal a’u haddysgu gan Mr. E. E. Jones, cerfiwr coed. Drwy’r dosbarthiadau hyn a sefydlu Diwydiant Teganau Dyffryn Clwyd, llwyddodd Miss Mary Heaton i roi gwaith amser sbâr i bentrefwyr Trefnant, ac roedd hyn o gymorth mawr i ffermwyr lleol yn ystod misoedd y gaeaf. Rhoddwyd llety dros dro i bobl ddi-waith tra roeddent yn meithrin sgiliau i gael swydd gyda’r cwmni. Roedd y teganau yn cael eu gwneud mewn bythynnod a’u gorffen yn y gweithdy yn Nhrefnant dan oruchwyliaeth Miss Meta Jones. Yn wreiddiol, dynion oedd yn gwneud a phaentio’r teganau, ond penderfynwyd y byddai gorffeniad y teganau’n well pe baent yn cael eu paentio gan ferched a oedd eisoes wedi cael rhywfaint o hyfforddiant artistig sylfaenol. Yn 1911 Miss Meta Jones oedd dylunydd y teganau a hi oedd yn gyfrifol am roi’r gorffeniadau olaf i’r cynhyrchion. Miss Mary Heaton ei hun gafodd y syniadau gwreiddiol am lawer o’r teganau a fu’n llwyddiannus. Erbyn 1920 roedd y cwmni wedi rhoi gwaith i dros 170 o bobl ac wedi talu gwerth dros £7,000 mewn cyflogau.

Yn gynnar yn 1915, dechreuodd Miss Mary Heaton feddwl am ddatblygu’r diwydiant i roi gwaith i forwyr a milwyr anabl. Aeth at y Pwyllgor Pensiwn Rhyfel a Statudol a gymeradwyodd y Ganolfan Hyfforddi Diwydiant Gwledig gyntaf. Anfonwyd y milwyr anabl cyntaf i hyfforddi yn Nhrefnant flwyddyn yn ddiweddarach ym 1916. I gyflawni’r datblygiad hwn llwyddodd Miss Mary Heaton i godi £3,750 i brynu a dodrefnu hostel ac i adeiladu a chyfarparu pedwar gweithdy newydd. Agorwyd Hostel Bryndyffryn yn 1918 a bu’n gartref i 20 o ddynion, ond caewyd y ganolfan hyfforddi hon 4 blynedd yn ddiweddarach ar 20 Gorffennaf 1920. Er mawr siom i’r dynion a oedd yn hyfforddi yno, gwnaed y penderfyniad i gau’r ganolfan hyfforddi gan y Pwyllgorau Ymgynghorol Technegol Lleol gan eu bod yn ofni y byddai’r marchnadoedd yn gorlenwi. O ganlyniad i gau’r ganolfan hyfforddi, collodd 18 o weithwyr eu swyddi, a gwerthwyd yr Hostel. Cynigiwyd y dylid trosglwyddo’r arian a wnaed o werthu Hostel Bryndyffryn, ynghyd â’r gweithdai, i Miss Mary Heaton fel y gallai ad-drefnu’r cwmni i fodloni’r amodau newydd. Roedd hi’n dal yn awyddus i gynorthwyo i ddarparu gwaith i forwyr a milwyr anabl yng nghefn gwlad neu eu dibynyddion.  Ar 24 Awst 1921 cafodd Miss Mary Heaton lythyr gan Thomas Edwards (Gwynedd), sy’n tynnu sylw at ei chydymdeimlad â’r dosbarth gweithiol a pha mor werthfawr oedd y cwmni i bobl leol o ran incwm ariannol.

‘My dear Mari Hettwn,

I am sorry to find that you who have been striving so much to benefit your countrymen, should be exposed to such trials and so many obstacles; but am glad to find that you are triumphantly through them all. Your pluck and perseverance are to be commended. I am glad to learn that you are getting over your troubles now, and trust the Industry will be flourishing again very soon. I do not think you can get a more suitable mottoe than “Calon wrth galon” for an Institution which requires the hearty sympathy and co-operation of all classes. I shall always be pleased to do what little I can to assist your generous, energetic and laudable efforts. My niece joins me in best wishes to yourself, and for the success of your valuable industry.

Yours sincerely, Thomas Edwards (Gwynedd)’

Llwyddodd Miss Mary Heaton i atal cau Diwydiannau Gwledig Dyffryn Clwyd yn llwyr drwy drefnu i’r dynion weithio o’u cartrefi eu hunain. Fodd bynnag, dechreuodd teganau rhad o dramor oruchafu’r marchnadoedd felly gorfodwyd y dynion i ganolbwyntio ar fasgedwaith a gwieilio cadeiriau. Yn 1924 teimlai Miss Mary Heaton a’i ffrind Miss F. M. Hasler bod posibilrwydd y gellid adfywio’r diwydiant gyda Mrs. Marshall. Cawsant syniad y gallai Miss Hasler drefnu’r gweithwyr yn Nhrefnant gyda Mrs. Marshall yn sicrhau marchnadoedd newydd yn Llundain. Y cynllun oedd dechrau cynhyrchu’r teganau pren a oedd yn boblogaidd cyn y Rhyfel, a gafodd ymateb calonogol a chadarnhaol i ddechrau. Roedd mor galonogol eu bod wedi gallu cynnig cyflogaeth i nifer o gyn-filwyr anabl. Yn anffodus, roedd y llwyddiant hwn yn anodd ei gynnal ac nid oedd y diwydiant yn gallu gwrthsefyll effeithiau dirwasgiad byd-eang y 1930au.

Heb os, mae Miss Mary Heaton yn fenyw hanesyddol ddiddorol a lwyddodd i helpu, annog a gofalu am ei chymuned leol a phobl ddi-waith. Gyda chymaint mwy i’w ddarganfod am y cymeriad hynod ddiddorol hwn, gallwch ymweld ag Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru, Cangen Rhuthun a gweld eitemau sy’n ymwneud â Miss Mary Heaton yng nghasgliad Llawysgrifau Plas Heaton (rhif cyfeirnod: DD/PH).

Ffynonellau:

Adroddiad Blynyddol Archifydd y Sir, erthygl: The Vale of Clwyd Toy Industry gan Elizabeth Pettitt  tud. 20-22

Casgliad: Llawysgrifau Plas Heaton – DD/PH

Eitemau:

DD/PH/358

Archifydd Prosiect: Cyflwyniad

Helo! Merlynn ydw i…

Fel yr Archifydd Prosiect newydd ar gyfer Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru, rwyf wedi cael y dasg o gatalogio detholiad o gasgliadau rhwng canghennau Rhuthun a Phenarlâg.

Dechreuais y prosiect yn Rhuthun, gan gatalogio casgliad Ysgol Rhewl, sy’n bennaf yn cynnwys cofnodion cyfarfodydd, llyfrau cofnodi a ffotograffau o’r ysgol gynradd mor gynnar â phan agorwyd yr ysgol i’r gymuned ym 1918, nes caewyd yr ysgol yn 2018 – ‘a bittersweet centenary celebration’ meddai un erthygl(Duncan Reider, ‘Emotional Farewell to Ysgol Rhewl on its 100th Birthday,’ erthygl gan The Free Press, 18 Gorffennaf 2018). Mae’n sicr wedi bod yn ddifyr, ac ychydig yn emosiynol, wrth weld datblygiad yr ysgol yn ystod y broses gatalogio.

Rwyf yn awr yng nghangen Penarlâg AGDdC, ac rwyf wedi dechrau ar y broses o gatalogio rhan o Gymdeithas Amaethyddol Sir Ddinbych a Sir y Fflint.  Mae’r casgliad yn cynnwys cofnodion cyfarfodydd, cyfrifon, gohebiaeth, a rhaglenni sioeau. Gan fy mod yn dod o gefndir amaethyddol, rwyf yn barod yn gallu gweld pa mor ddifyr fydd y gwaith ar y casgliad hwn, yn enwedig yr ystod eang o raglenni o sioeau Dinbych a Fflint dros y blynyddoedd, sy’n dechrau mor gynnar â 1898 ac yn parhau’r holl ffordd i’r 2020au.

Byddaf yn gweithio gydag Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru hyd at ddiwedd Hydref 2026, diolch i grant gan Lywodraeth Cymru sy’n ariannu’r prosiect. Y nod yw catalogio chwech o gasgliadau rhwng y ddwy gangen, gan ei gwneud yn haws i’n hymwelwyr ddod o hyd iddynt. 

Dewch i Weld ein Ciosgau Digidol Newydd

Rydym yn falch iawn o gyflwyno ein ciosgau digidol newydd sbon, sydd ar gael yn ein canghennau yn Rhuthun a Phenarlâg.

Mae’r ciosgau rhyngweithiol yn caniatáu i ymwelwyr archwilio delweddau a straeon o’n harchifau a phori drwy ddogfennau hanesyddol a chylchgronau.  Os oed gennych ddiddordeb brwd mewn hanes neu’n chwilfrydig am y gorffennol, mae rhywbeth yma i bawb.

Chwilio am rywbeth mwy ymarferol? Rhowch gynnig ar jig-so rhyngweithiol, gêm y cof neu brofi eich gwybodaeth gyda chwis hanes lleol hwyliog.

Dim ond megis dechrau ydyn ni – dros y misoedd nesaf, byddwn yn ychwanegu mwy o gynnwys a nodweddion fel bod y ciosgau’n adnodd mwy cyfoethog byth i’n hymwelwyr.  Felly, os ydych yn galw heibio am ymweliad cyflym neu’n bwriadu treulio amser yn archwilio, byddem wrth ein boddau pe byddech yn dod draw i roi cynnig arnynt.

Mae’r ychwanegiadau newydd cyffrous hyn yn bosibl diolch i gyllid gan gynllun grantiau cyfalaf blaenoriaethau diwylliannol Llywodraeth Cymru, gan ein helpu i ddod â’n treftadaeth yn fyw mewn ffyrdd newydd a rhyngweithiol.

Dewch draw i weld beth allwch chi ddarganfod!

Prosiect Digideiddio Ysbyty Gogledd Cymru – Adroddiadau Blynyddol

Yn ystod haf 2023, fe gychwynnon ni ar brosiect cyffrous i ddigideiddio Adroddiadau Blynyddol y cyn Ysbyty Gogledd Cymru yn Ninbych. Rydym yn falch o gyhoeddi bod y gwaith nawr wedi’i gwblhau, a bod adroddiadau o 1849, hyd at sefydliad y GIG yn 1948 nawr ar gael i’w gweld ar ein gwefan am ddim.

Fe dreuliodd un aelod o staff un diwrnod yr wythnos yn gweithio ar y prosiect, gan ddigideiddio 13 cyfrol a oedd yn cynnwys 4,666 o dudalennau.  Gwnaethpwyd y gwaith sganio ar y safle yng nghangen Rhuthun, gan ddefnyddio ein sganiwr ‘flatbed’.

Yr Adroddiadau Blynyddol

Mae’r adroddiadau’n nodi datblygiad yr ysbyty drwy gydol cyfnod hir yn ei hanes. Maent yn cynnwys sawl adroddiad gan amryw aelod o staff a sefydliadau llywodraethu allanol. Er nad ydynt yn cynnwys gwybodaeth am gleifion unigol, maent yn ffynhonnell gyfoethog o wybodaeth hanesyddol.

Mae cynnwys yr adroddiadau blynyddol yn newid dros amser, y mathau o adroddiadau a gwybodaeth y gellir dod o hyd iddynt yw:

Adroddiad y Pwyllgor Ymwelwyr/Adroddiad Pwyllgor Rheoli Ysbyty Gogledd Cymru: Mae’r adroddiadau hyn yn cynnwys ystadegau yn ymwneud â derbyniadau, rhyddhad a marwolaethau. Efallai y byddant yn cynnwys adroddiadau ar newidiadau gweithdrefnol neu weinyddol, adroddiadau ar gyflwr yr adeilad ac adroddiadau ar newid mewn staff hefyd.

Adroddiad Comisiynwyr Gwallgofrwydd/Adroddiad Comisiynwyr y Bwrdd Rheoli: Mae’r adroddiadau hyn yn cyflwyno canfyddiadau archwiliad blynyddol ysbytai ac yn argymell meysydd i wella. Mae’r adroddiadau hyn fel arfer yn archwilio meysydd megis gofal cleifion, iechyd a diogelwch a gwaith cynnal a chadw ar adeiladau.

Adroddiad Blynyddol Uwch-arolygwyr Meddygol: Adroddiadau ar dderbyniadau, rhyddhad, marwolaethau, diagnosis a thriniaeth. Mae’r adroddiad yn cynnwys gwybodaeth am driniaethau arbennig megis, therapi electrogynhyrfol, therapi inswlin a lewcotomïau ar flaen yr ymennydd. Mae’r adroddiad yn archwilio iechyd cyffredinol yr ysbyty hefyd, ac yn adrodd am unrhyw glefydau heintus. Efallai byddai’r adroddiad yn archwilio cyflogaeth ac amser hamdden claf, newid mewn staff, gwasanaethau claf allanol a manylion o waith cynnal a chadw ar adeiladau.

Adroddiadau’r Clerc a’r Stiwardiaid: Mae’r adroddiad hwn yn archwilio cyllid yr ysbyty meddwl, gan edrych ar wahanol gyfrifon a chyflenwadau.

Datganiad Ariannol Blynyddol: Mae’r adroddiad hwn yn cynnwys manylion o gyfrifon ariannol blynyddol yr ysbyty.

Atodiadau: Mae’r atodiadau fel arfer yn cynnwys tablau amrywiol sy’n dangos newidiadau i boblogaeth y cleifion, nifer y derbyniadau, nifer y rhai a ryddhawyd a marwolaethau, achosion marwolaethau, achosion tebygol y salwch meddwl, oedran cleifion a oedd yn cael eu derbyn, statws priodasol y cleifion, gwaith y cleifion cyn cael eu derbyn, crefydd y cleifion, a chyflogaeth cleifion o fewn yr ysbyty.

(Noder nad yw’r rhestr hon yn gyflawn).

A wyddech chi…?

Y Ddawns Flynyddol

O’i sefydliad yn 1848, dathlwyd tymor y Nadolig gan y cleifion a’r staff yn yr ysbyty, gyda’r ddawns flynyddol hir ddisgwyliedig. Yn 1853, adroddodd swyddogion meddygol bod: “the great event of the season, so long talked of, and anticipated with so much delight – the “Ball” as it is called took place. We question whether any assembly in the Principality could boast of more happy faces. About 90 patients, and the attendants assembled in the gallery on the female side, and which they had tastefully decorated with evergreens. The dancing was kept up with great spirit for some hours. Several songs and glees were sung by the patients and attendants. The frugal supper was then served, and all retired heartily delighted with their evening’s amusement. Not a word, or a gesture which could offend the most fastidious beholder, escaped during this happy re-union. All was joy and delight, and even rooted delusion appeared to vanish for the time”.

Derbyn, Rhyddhau, Marwolaethau

Yn 1854, adroddodd y Swyddog Meddygol bod 77 claf wedi cael eu derbyn i’r ysbyty, 27 wedi cael eu rhyddhau, a 27 wedi marw. Roedd y nifer uchel o farwolaethau’n debygol oherwydd y nifer o achosion a dderbyniwyd gyda paralysis cyffredinol (syffilis).

Gwelliannau i hylendid

Yn 1888, gosodwyd y toiledau cyntaf a oedd modd eu fflysio yn yr ysbyty.  Adroddodd y Pwyllgor Ymwelwyr bod: “The new ‘flush out’ Water Closets introduced last year have proved so satisfactory that additional ones have been substituted during the present year in several of the wards, to the greater comfort and salubrity of the house”.

Yr Ail Ryfel Byd

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ychwanegwyd yr ysbyty i restr o ysbytai rhyfel mewn argyfwng. Gofynnwyd i’r rheolwyr roi ward Gwynfryn i’r awdurdodau milwrol, gan wneud lle i 120 claf rhyfel os oedd angen. Yn ddiweddarach, cafodd yr ysbyty ei hail ddylunio fel canolfan i drin achosion iechyd meddwl a oedd yn gysylltiedig â’r rhyfel.  Mabwysiadwyd mesurau gwarchod rhag cyrchoedd awyr hefyd, gyda blacowt yn cael ei orfodi, a dosbarthwyd masgiau nwy i staff a chleifion.

Dulliau o Drin

Yn 1948 y dulliau arbennig o driniaeth a ddefnyddiwyd yn yr ysbyty oedd:

Therapi Electrogynhyrfol (ECT)

Therapi inswlin

Narcosis estynedig

Lewcotomi ar flaen yr ymennydd

Ar gyfer Parlys Cyffredinol – triniaeth malaria/penisilin/cyffuriau gwrth syffilis penodol

Ar gyfer Epilepsi – Phenobarbitone/Epanutin a’r cyffur eithaf newydd Tridione (defnyddir Phenobarbitone ac Epanutin hyd heddiw).

Pan na gymerwch gip drosoch eich hun i weld beth allwch ei ganfod? Cliciwch yma ar gyfer y casgliad.

Cofnodion L. Rowland & Co., Fferyllwyr

Mae cofnodion fferyllwyr L. Rowland & Co. o Wrecsam, a gedwir yn swyddfa Rhuthun, yn dyddio o 1828. Maen nhw’n cofnodi teulu Rowland a’u busnes a oedd yn ehangu. Fe dyfodd fesul tipyn trwy ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae’n parhau heddiw fel rhan o Phoenix UK, sy’n golygu mai hwn yw un o gwmnïau hynaf Wrecsam.

Mae gwreiddiau’r cwmni’n dyddio’n ôl i 1810, pan sefydlodd Edward Rowland ei hun fel fferyllydd yn 42 Stryt Fawr, Wrecsam, sef eiddo a ddefnyddiwyd cyn hynny gan apothecari o’r enw Powell. Roedd Edward wedi cwblhau ei brentisiaeth gydag apothecari yn Back Chamber Street, Wrecsam, cyn gadael i weithio fel cynorthwy-ydd mewn nifer o drefi eraill. Pan ddychwelodd i Wrecsam fe lansiodd y busnes teuluol. Y tu allan i’w siop, roedd gan Edward ddiddordebau eraill, yn arbennig ei fferm yn Pickhill, a gwasanaethu fel swyddog yn Iwmoniaeth Sir Ddinbych. Priododd â Mary Langshaw o Gaer, ac o hynny ymlaen, daeth yr enw “Langshaw” yn enw Bedydd traddodiadol ar gyfer y mab hynaf ym mhob cenhedlaeth.

Bu farw Edward Rowland ym 1826 pan oedd yn dri deg wyth oed, gan adael ei weddw â phump o blant ifanc. Ar ôl treulio cryn dipyn o amser yn cynorthwyo yn y siop, cymerodd Mrs. Rowland reolaeth lawn o’r busnes ar ôl ei farwolaeth. Bu’n rheoli’r siop â llwyddiant nodedig a daeth yn ffigur uchel ei pharch yn Wrecsam, a oedd yn adnabyddus am ei chyngor ymarferol.

Ym 1839, symudodd y busnes i 9 Stryd Fawr, a oedd yn arfer bod yn eiddo i argraffwr a gwerthwr llyfrau. Bryd hynny, byddai’r siop yn agor am 6 a.m. yn yr haf a 7 a.m. yn y gaeaf, gan gau am 9 p.m. yn ystod yr wythnos ac 11 p.m. ar nosweithiau Sadwrn. Bu farw Mrs. Rowland ym 1852, a chymerodd ei mab ieuengaf, a oedd wedi cymhwyso fel fferyllydd rai blynyddoedd yn gynharach, yr awenau. Dan ei arweinyddiaeth fe barhaodd y busnes i ffynnu. Roedd William yn weithgar ym mywyd dinesig Wrecsam hefyd. Bu’n Gynghorydd Tref am bron i ugain mlynedd ac yn Faer rhwng 1869 a 1870. Bu farw ym 1878 yn bum deg chwech oed, ac fe’i olynwyd gan ei fab, Leonard Bromfield Rowland, a fu hefyd yn Faer Wrecsam ac a gafodd ei Urddo’n Farchog ym 1920 am ei wasanaethau i Wrecsam.

Llangollen Advertiser -Denbighshire, Merionethshire and North Wales Journal, 17 Tachwedd 1905

Ymhlith casgliad Rowland mae dau lyfr presgripsiwn, sy’n dyddio o’r 1840au a’r 1850au. Mae rhai o’r meddyginiaethau wedi’u marcio â llofnod neu lythrennau blaen William Rowland. Mae’r cyfrolau hyn yn adlewyrchu cyfnod pan oedd ffarmacoleg yn dal i ddatblygu; maen nhw’n debyg i lyfrau ryseitiau’r cartref yn hytrach na chofnodion presgripsiwn modern. Ymhlith eu cynnwys mae fformiwlâu ar gyfer cwyr pres, cwyr Ffrengig, inc du, talc lemwn, meddyginiaethau milfeddygol yn ogystal â thriniaethau ar gyfer anhwylderau dynol. Ar y pryd, roedd meddyginiaethau’n seiliedig yn bennaf ar draddodiad, profiad a dyfalu yn hytrach nag egwyddorion gwyddonol. Roedd gan bob fferyllydd ac ymarferydd meddygol eu ryseitiau a’u triniaethau dibynadwy eu hunain. Tua chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd toreth o feddyginiaethau siop “cwac” hefyd yn cael eu hysbysebu mewn papurau newydd a’u gwerthu mewn ffeiriau. Honnwyd eu bod yn gwella popeth o epilepsi i fustledd.

Wrth edrych ar y cynhwysion yn y ryseitiau hyn, gwelir mewnwelediad rhyfeddol i’r hyn a ddefnyddiwyd a’r effaith y credwyd y byddai pob elfen yn ei chael.

Un o’r ryseitiau mwyaf od yn y llyfrau presgripsiwn yw un ar gyfer cryd cymalau, roedd rhan o’r driniaeth yn cael ei rhwbio ar y croen a’r rhan arall yn cael ei llyncu.

Triniaeth ar gyfer cryd cymalau

DD/DM/763/1

Roedd y cynhwysion allanol yn cynnwys:

Olew Mintys y Graig – yn adnabyddus am ei rinweddau gwrthfeicrobaidd a gwrthocsidol, fe’i defnyddiwyd yn draddodiadol i drin amrywiaeth eang o anhwylderau, gan gynnwys poen bol, asthma a dafadennau.

Olew Gwenoliaid – eli hanesyddol, braidd yn erchyll a ddefnyddiwyd yn bennaf i drin “gewynnau crebachlyd”, poen cymalau a dolurion. Fel arfer byddai ryseitiau’n golygu cymryd dwsin neu fwy o wenoliaid ifanc, weithiau’n syth o’u nyth (cyn iddynt ddysgu sut i hedfan), a’u gwasgu neu eu berwi’n gyfan.

Olew Brics – byddai’n cael ei greu trwy socian bricsen mewn olew llysiau (fel olew olewydd neu olew had rêp) a’i ddistyllu ar dymheredd uchel. Byddai’r broses hon yn creu olew â phriodoleddau penodol y credwyd eu bod yn feddygol ddefnyddiol ar y pryd, gan gynnwys lleddfu dolur a phoen, trin tiwmorau, parlys ac epilepsi.

Olew Pryfed Genwair – byddai’n cael ei greu trwy ferwi pryfaid genwair gydag olew olewydd a gwin ac fe’i defnyddiwyd am ganrifoedd mewn ryseitiau ar gyfer trin arthritis, parlys a chramp, gan ei fod yn cynnwys asidau brasterog a oedd yn fuddiol ar gyfer y croen a llid.

Ar ôl rhwbio’r cynhwysion uchod ar y rhan berthnasol o’r corff, byddai’r dioddefwr yn cymysgu un chwart (cyfwerth â 1.14 litr) o’r gin gorau gydag 1 owns o amoniac (cyffur adfywiol anadlol yn bennaf) a chymryd hanner chwarter (1 chwarter peint – neu 142ml) bob bore, gan orwedd yn y gwely am awr wedyn.

Dydw i ddim yn siŵr a fyddai unrhyw un o’r meddyginiaethau yn y llyfrau hyn ar gael dan y Cynllun Anhwylderau Cyffredin heddiw, efallai byddai’n ddoeth cysylltu â gweithiwr meddygol proffesiynol cyn rhoi cynnig ar ail-greu unrhyw un ohonynt.