Ar drywydd goroeswr Rhuthr y Frigâd Ysgafn

Awst 1, 2019

Y llynedd cysylltodd Clive a Barbara Petty o Gaerwys â’r swyddfa, a hoffai weld y cofnodion sy’n gysylltiedig â Phlas Dolben, ger Llanelwy. Ymddengys fod hwn yn ymchwiliad hanes tŷ i ddechrau, ond ar ôl trafodaeth bellach datgelwyd bod eu hymchwil wedi’i gysylltu â goroeswr Rhuthr y Frigâd Ysgafn.

Y Capten Thomas Everard Hutton o'r 4ydd Dragŵn Ysgafn (Y Frenhines).

Y Capten Thomas Everard Hutton o’r 4ydd Dragŵn Ysgafn (Y Frenhines). Trwy garedigrwydd Cyngor Amgueddfa Genedlaethol y Fyddin.

Cafodd eu diddordeb yn y milwr arbennig hwn ei sbarduno gan daflen ar gyfer digwyddiad Drysau Agored yn Eglwys San Siôr, Llandrillo-yn-Rhos, a ddatgelodd ei fod yn cynnwys arysgrif yn coffáu milwr a gymerodd ran yn y rhuthr ceffylau enwog ym 1854.Y milwr hwnnw oedd y Capten Thomas Hutton o’r 4ydd Dragŵn Ysgafn. Yn ystod y rhuthr cafodd Hutton ei saethu yn ei goes dde ar y ffordd yna ac yn y goes chwith ar y ffordd adref. Yn anffodus, cafodd ei geffyl ei daro un ar ddeg o weithiau a bu’n rhaid ei ddinistrio.

Ar ôl ymweld â’r eglwys, aeth Clive a Barbara ati i ddysgu mwy am y Capten Hutton, a aned yn Swydd Efrog yn 1821, a cheisio sefydlu ei gysylltiadau ag eglwys ar arfordir Gogledd Cymru, a pham y bu i’w ferch, Violet, ddylunio tu mewn i’r eglwys.

Cynorthwywyd eu hymchwil gychwynnol gan nodiadau a luniwyd gan yr ymchwilydd lleol, Alan S Nipper, a ddywedodd wrthynt, ar ôl gadael y fyddin, y bu i Hutton briodi Maria Georgina Everard o Middleton ger Kings Lynn, Swydd Norfolk yn 1865 ac ychwanegu ei chyfenw’i hun iddo i roi’r enw Thomas Everard Hutton.

Datgelodd ymweliad ag Archifdy Sir y Fflint fod Hutton a’i deulu wedi byw yn yr ardal unwaith, gan i gofrestri plwyfi ddatgelu rhwng 1860 a 1867 i bedwar o’i blant, gan gynnwys Violet, gael eu bedyddio yn Henllan, a bod eu cyfeiriad cartref wedi’i roi fel Dolben Llanefydd. Mae eu hymchwil hefyd yn awgrymu bod Hutton, yn ystod eu cyfnod yn Sir Ddinbych, wedi cyfarfod â llawer o deuluoedd â thir yr ardal gan gynnwys y rheiny o Fodelwyddan, Pengwern, Cefn, Plas Heaton a Chinmel.

Yna, fe wnaethant gysylltu ag Archifau Sir Ddinbych, lle awgrymodd eu hymchwiliad cychwynnol bod gennym lythyr y nein meddiant a ysgrifennwyd gan Hutton at ei wraig. Eto i gyd, er mawr siom i ni, pan ddaeth Clive a Barbara i’r swyddfa i weld y llythyr, gwelsom fod y llythyr wedi’i dynnu’n ôl gan yr adneuwr. Tra roeddent yn yr archifdy, cawsant fynediad i gofnodion y Cyfrifiad a oedd yn eu galluogi i gynyddu eu gwybodaeth am y teulu.

Ar ôl eu cyfnod yng Ngogledd Cymru, symudodd mwyafrif y teulu i Gaerfaddon, lle bu Hutton farw ym 1896. Yn rhan o’u hymchwil, gwnaeth Clive a Barbara y daith i fedd Hutton ym Mynwent Locksbrook. Maent hefyd wedi ymweld ag Amgueddfa Genedlaethol y Fyddin, sydd â chleddyf a chyfrwy Hutton, a’r Llyfrgell Gelf Genedlaethol yn Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain. Yma y daethant o hyd i’r llythyr oddi wrth Hutton at ei wraig yr oeddent wedi gobeithio ei weld yn wreiddiol yn Archifau Sir Ddinbych.

Ymddengys nad oedd cysylltiad y teulu â Gogledd Cymru wedi dod i ben yno wrth i gyfrifiad 1891 ddatgelu bod Violet a’i gŵr, Enoch Evans, yn byw yn y Ficerdy yn Llanelwy. Bu iddynt aros yn yr ardal nes iddynt farw. Mae’r cysylltiad teuluol ag Eglwys Sant Siôr yn mynd ymhellach wrth i’r eglwys goffáu meibion ​​Enoch a Violet hefyd. Bu farw Noel Everard Evans yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf wrth wasanaethu gyda’r Magnelau Brenhinol, a diolchir am ddychwelyd Morgan Paget Evans yn ddiogel a wasanaethodd gyda Byddin Alldeithiol Prydain yn Mons, Marne, Aisne ac Ypres.

Mae Clive a Barbara yn amlwg wedi gweld eu hymchwil yn fuddiol iawn ac yn werth chweil, gan ddweud bod eu chwilfrydedd cychwynnol i oroeswr Rhuthr y Frigâd Ysgafn wedi arwain at gipolwg diddorol iawn ar hanes ehangach yr oes honno, a’i fod hefyd wedi dangos pwysigrwydd archifau a’r rôl sylweddol y gallant ei chwarae o ran cael ‘gwell dealltwriaeth o gymdeithas yn yr oes a fu’.

Kerry Evans, Archifydd

Diddanu Cleifion yn Ysbyty Gogledd Cymru

Gorffennaf 5, 2019

Ym mlynyddoedd cyntaf Ysbyty Gogledd Cymru, roedd y staff yn cwyno’n aml nad oeddent yn gallu dod o hyd i weithgareddau hamdden addas i ddiddanu’r cleifion. Sut oedd staff yn diddanu cannoedd o gleifion o wahanol gefndiroedd, a sut newidiodd yr adloniant hwn drwy gydol oes yr ysbyty?

Pan adeiladwyd yr ysbyty, nid oeddent wedi ystyried y syniad o ddarparu adloniant i’r cleifion. Dim ond pan ddechreuodd y cleifion cyntaf ddod i’r ysbyty y bu iddyn nhw sylwi ar y mater. Ym 1849, gofynnodd y Swyddog Meddygol i nifer o bethau gael eu creu y tu allan i ddiddanu’r cleifion. Gofynnodd i ddarn o’r tir gael ei neilltuo a’i ddatblygu’n lawnt fowlio. Gyda chymorth llafur y cleifion, agorwyd lawnt fowlio, cae sgitls a gardd flodau i gleifion preifat ym 1851. Roedd y cleifion hefyd yn mynd ar deithiau cerdded i’r wlad o’u hamgylch. Parhaodd yr arfer hon a byddai gweld niferoedd mawr o gleifion yn cerdded trwy’r ardal wedi bod yn beth cyffredin i bobl leol tua diwedd y 19eg ganrif.

Roedd hamdden awyr agored yn rhan bwysig o fywyd yn yr ysbyty trwy gydol ei oes. Roedd gan yr ysbyty ei dimau criced a phêl-droed ei hun, ac roedd cleifion a oedd yn ddynion yn cael mynd i gemau’r gynghrair leol am ddim. Roedd misoedd yr had hefyd yn rhoi cyfleoedd i wneud gweithgareddau awyr agored eraill, fel diwrnod mabolgampau blynyddol, garddwesti a sioeau blodau.

HD-1-1708

Tîm pêl-droed yr ysbyty yn ystod tymor 1919-1920. Hawlfraint Helsby of Denbigh.

Pan oedd y tywydd yn llai ffafriol, roedd yn rhaid i gleifion chwilio am adloniant dan do. Yn dilyn llwyddiant y ddawns Nadolig gyntaf, roedd dawns wythnosol yn cael ei chynnal, a oedd yn boblogaidd ymysg y cleifion. Ym 1902, ychwanegwyd neuadd fwyta ac ystafell hamdden newydd at yr ysbyty. Bellach, yn ychwanegol at y dawnsfeydd, roedd y cleifion yn mwynhau cyngherddau, corau a dramâu. Roedd cyfle i’r cleifion hefyd chwarae gwahanol gemau dan do fel chwist, bingo a gwyddbwyll.

Wrth i dechnoleg ddatblygu, felly hefyd y cyfleoedd am adloniant i’r cleifion. Ym 1914, prynwyd dwy gramoffon a sinematograff. Dywedodd yr Uwch-arolygydd Meddygol yn adroddiad blynyddol 1915, “nineteen cinema shows have taken place during the winter. No other form of entertainment has created such an interest amongst the inmates”. Roedd y sinematograff yn sicr yn boblogaidd iawn ymysg cleifion ac roedd yr ysbyty’n parhau i gynnal dwy sioe sinema pob wythnos. Erbyn 1954, roedd radio a theledu ar bob ward, a fyddai wedi bod yn beth moethus i’r cleifion hynny na fyddai ganddynt deledu gartref.

HD-1-868

Bwletin wythnosol yn dangos y mathau o weithgareddau hamdden dan do ac awyr agored a oedd ar gael i’r cleifion, 1966.

Roedd cyfleoedd hamdden i’r cleifion oddi ar safle’r ysbyty hefyd. Yn y 1950au, yn ogystal â mynd am bicnic i draethau yn y Rhyl a Phensarn, roedd yr ysbyty’n rhan o raglen cyfnewid gwyliau i gleifion gydag ysbytai eraill yng Nghymru a Lloegr. Yn ystod eu hymweliad, byddai’r cleifion a oedd ar y rhaglen yn mwynhau ystod o weithgareddau fel gemau, ffilmiau a theithiau dydd o amgylch yr ardal. Mae rhestr deithio ar gyfer cleifion a staff o Central Hospital yn Wawrick a ddaeth i ymweld ag Ysbyty Gogledd Cymru ym 1961 yn dangos bod y gweithgareddau’n cynnwys gwylio ffilmiau, cerdded i Gastell Dinbych a thwmpath dawns. Roedd teithiau dydd yn cynnwys ymweliad â Rasys Caer a thaith i Eryri.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Er cof y Capten Blake

Mehefin 6, 2019

Dyma fy nghyfraniad diweddaraf at yr hyn sy’n prysur ddod yn gyfres o negeseuon blog am gofebion!

Image 1

Hawlfraint Ffotograff: Nicola Samuel (2019)

Gallwch ddod o hyd i’r plac coffa hwn y tu mewn i Eglwys San Silyn a Sant Mael yng Nghorwen, Sir Ddinbych.
Egyr y gofeb:

SACRED TO THE BELOVED MEMORY OF
CAPTAIN WILLIAM HANS BLAKE, ROYAL NAVY,
YOUNGEST SON OF THE LATE COMMANDER GEORGE HANS BLAKE, R.N.

Bu farw Capten Blake yn 41 oed ar 7 Ionawr 1874 yng Nghastell Cape Coast ar arfordir gorllewinol Affrica o ganlyniad i flinder dwys ac oerfel ac ar ôl dioddef o dwymyn Affricanaidd wyllt.

Mae’r gofeb yn un anarferol oherwydd ei bod yn rhoi disgrifiad manwl o yrfa Capten Blake heb sôn yr un gair am ei wraig na’i blant, ac eithrio “This tablet was erected to the best of husbands and fathers, by his sorrowing widow.” Hefyd, yn rhyfedd iawn, mae plac unfath i’w weld yn Eglwys Sant Mathew, Windsor yn Ne Cymru Newydd, Awstralia. Mae geiriad y gofeb a’r drafferth i greu cofeb unfath a’i hanfon i Awstralia yn dangos bod gwraig alarus Capten Blake wedi gwario llawer o arian i osod y ddau blac.

Daeth Capten Blake o deulu â thraddodiad o wasanaeth llyngesol ac ymunodd â’r llynges fel cadét pan oedd yn oddeutu 14 mlwydd oed. Cafodd ei aseinio yn wreiddiol i HMS Hound a oedd, ar y pryd, wedi ei lleoli oddi ar arfordir gorllewinol Affrica i ryng-gipio llongau fel rhan o Sgwadron Gorllewin Affrica’r Llynges Frenhinol. Gweithiodd y Sgwadron o 1807 i 1867 i atal y fasnach mewn caethweision drwy ryng-gipio llongau caethweision a rhyddhau caethweision.

Roedd ei yrfa diweddarach yn y llynges, fel y disgrifir yn fanwl iawn ar y plac, yn crynhoi gwasanaeth milwrol yn ystod oes aur yr Ymerodraeth Brydeinig i’r dim, gan fynd ag o i bob cwr o’r byd i ymladd mewn nifer o frwydrau rhanbarthol. Bu’n gwasanaethu yn India’r Gorllewin, ardal Môr y Canoldir, y Môr Baltig, Tsieina, Seland Newydd, De America, Awstralia a’r Môr Tawel. Roedd yn bresennol yn ystod bombardiad Sveaborg, caer yn harbwr Helsinki yn ystod Rhyfel y Crimea. Yna, bu’n ymladd yn yr Ail Ryfel Opiwm yn Tsieina ac oddi yno fe aeth i Seland Newydd i ymladd yn y Rhyfel Taranaki Cyntaf. Yn y rhyfel hwn cafodd ei anafu’n ddifrifol, yn ôl y gofeb, “by a gun-shot wound in the breast, which up to the time of his lamented death caused him much suffering, the bullet lodged near his heart, and being only extracted at the post-mortem examination held on his remains at Cape Coast Castle.”

Daeth ei yrfa i ben yn y man lle dechreuodd, yn gwasanaethu yng Ngorllewin Affrica. Y tro hwn, fodd bynnag, nid rhyddhau caethweision yr oedd ond, yn hytrach, yn cymryd rhan yn y Drydedd Ryfel Anglo-Ashanti (brwydr yn erbyn llwyth brodorol yr Ashanti dros dir yn y drefedigaeth Brydeinig newydd ar yr Arfordir Aur). Bu’n dioddef o dwymyn Affricanaidd gwyllt yn ystod yr ymgyrch a chafodd ei gludo yn ôl i gastell Cape Coast a bu farw ar fwrdd yr HMS Victor Emanuel. Yn ôl y South Wales Daily News, cafodd ei gladdu ar y lan ar 27 Ionawr 1874.

Image 2

Ni cheir unrhyw gyfeiriad ar y plac at gysylltiad Capten Blake â Chorwen na Windsor, De Cymru Newydd. Felly, pam bod y llefydd hyn yn ddigon arwyddocaol i weddw Capten Blake wario ei harian a mynd i’r drafferth o drefnu’r placiau?

Cafodd gwraig Capten Blake, Henrietta Fitzgerald, ei geni yn Ne Cymru Newydd yn 1846 a’i bedyddio yn Eglwys Sant Mathew. Mae’n bur debyg mai hon oedd yr eglwys y byddai Henrietta yn ei mynychu pan oedd yn blentyn. Bu i’r ddau gyfarfod tra’r oedd Capten Blake yn Awstralia yn gwasanaethu ar HMS Falcon. Priododd y ddau yn Awstralia, ond nid yn yr eglwys hon. Priododd y ddau ar 4 Ionawr 1868 yn Eglwys Sant Ioan, Darlinghurst (yng nghanol Sydney). Ar ôl gadael am Loegr gyda Blake ni ddychwelodd Henrietta i Awstralia fyth eto, ac mae’n aneglur os oedd gan yr eglwys yn Windsor unrhyw arwyddocâd i Gapten Blake ei hun. Gan nad yw Henrietta yn cael ei henwi yn y gofeb, mae’n beth rhyfedd iawn i Gapten Blake gael ei goffau yn yr eglwys yn Windsor gyda phlac nad yw’n cynnwys unrhyw gliw i’w gysylltiad â’r lle.

Felly, beth am ei gysylltiad â Chorwen? Cafodd Blake ei ddyrchafu’n gapten yn 1867 a gadawodd gyda’i wraig am Brydain yn 1868. Mae’r gofeb yn nodi na chafodd ei benodi i long arall tan fis Ebrill 1873 felly, am bum mlynedd, cafodd y cwpl gyfle i fyw fel teulu normal ar dir sych. Cafodd eu plentyn cyntaf, George Hans Sotheby, ei eni yn Llundain yn 1868, a’u hail blentyn, Henrietta Rosa, yn Nyfnaint yn 1870. Yn ôl y cyfrifiad 1871 roedd y teulu yn byw yn Nyfnaint ond, erbyn geni eu trydydd plentyn ar ddydd calan 1872, roeddynt yn byw yng Nghorwen.

Image 3

Rhan o Gofrestr Plwyf Corwen a gymerwyd o gopi microffilm a gedwir gan Archifau Sir Ddinbych (MF191). [Cedwir y gwreiddiol gan Archifau Gwynedd yn Nolgellau dan gyfeirnod Z/PE/19/6]

Mae’r llun uchod yn dangos cofnod o fedydd William Lascelles Fitzgerald Blake yng Nghorwen yn 1872. Fel y dengys yn y cofnod, roedd y teulu yn byw yng Nglanalwen ar y pryd, sef fferm y tu allan i Gorwen. Roedd Henrietta a’r plant yn byw yng Nglanalwen pan fu farw Capten Blake. Dyma lun o adfeilion yr adeiladau fferm.

Image 4

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2019)

 

Cafodd y plac ei osod yn 1875 a chafodd hynny sylw yn y wasg leol, daw’r toriad isod o’r Wrexham Guardian ar 25 Medi.

Image 5

Nid yw’n amlwg beth yn union a ddenodd y teulu i Gorwen, nid yw’n ymddangos bod ganddynt unrhyw deulu yn yr ardal er enghraifft. Ar ôl marwolaeth Capten Blake symudodd Henrietta a’r plant o Gorwen i ardal Norwood yn ne Llundain. Arhosodd Henrietta yn yr ardal hon tan ddiwedd ei hoes. Bu farw yn 1913, heb ailbriodi.

Elisabeth A. Parfitt

Gofal dementia yn Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 20, 2019

Mae’r wythnos hon yn wythnos Gweithredu ar gyfer Dementia. Cynhelir gan y Gymdeithas Alzheimer a’i nod yw dod â phobl, gweithleoedd, ysgolion a chymunedau ynghyd i gymryd camau a gwella bywydau pobl sy’n byw gyda dementia. Roedd staff fu’n gweithio ar y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ yn ystyried hwn fel cyfle i edrych ar y gofal dementia yn Ysbyty Gogledd Cymru.

Yn adroddiadau blynyddol cyntaf yr ysbyty (1850-1860), mae dementia yn cael ei restru fel un o’r pum prif ddiagnosis a roddir i gleifion. Ond roedd dementia yn golygu rhywbeth tra gwahanol yn y 19eg ganrif o’r hyn ydyw heddiw. Yn gyffredinol, roedd dementia yn derm ehangach a ddefnyddiwyd ar gyfer anhwylderau oedd yn effeithio ar yr ymennydd. Erbyn diwedd y 19eg ganrif, roedd y term wedi’i gyfyngu i’r sawl oedd wedi colli gallu gwybyddol (gallu’r ymennydd i brosesu, adalw a storio gwybodaeth).

Cafodd y dementia mwyaf cyffredin ei enwi ar ôl y seiciatrydd Almaenig, Alois Alzheimer yn 1910.  Yn 1906, cyhoeddodd Alzheimer, fu’n edrych ar ymennydd post-mortem pobl iau yr effeithiwyd arnynt, yr achos cyntaf, gwraig 50 oed gyda symptomau dementia. Yn dilyn ei marwolaeth, roedd Alzheimer wedi gweld yr arwyddion microsgopig sydd nawr yn cael eu hadnabod fel nodweddion y clefyd.

Ar ôl astudio nodiadau achos llond llaw o’r cleifion hynny wnaeth dderbyn diagnosis dementia yn ystod canol i ddiwedd y 19eg ganrif, mae yna rai symptomau sy’n gysylltiedig â’n dealltwriaeth fodern o dementia – mae rhai yn cael problemau gyda’u cof ac anawsterau gyda dealltwriaeth a meddwl.

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia- 'I have seen Margaret Jones on two occasions...she sits with her hands clenched, stares in a vacant unmeaning way, cannot be made to answer questions and refuses to do any act required of her. She looks dejected and sullen'.

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia- ‘I have seen Margaret Jones on two occasions…she sits with her hands clenched, stares in a vacant unmeaning way, cannot be made to answer questions and refuses to do any act required of her. She looks dejected and sullen’.

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia

Ffeil achos 1885, claf sydd wedi cael diagnosis o ddementia

O’r 25,000 o ffeiliau cleifion ar ôl 1948 a restrir hyd yn hyn, roedd 1700 wedi derbyn diagnosis o ryw ffurf o dementia rhwng 1948 a 1995. Roedd yn cael ei ddisgrifio fel Dementia, gorddryswch cyn heneiddio, gorddryswch henaint, dementia ôl-gnawdnychiad, dementia cynnar, dementia organig, dementia cronig, dementia arteriosglerotig, clefyd Alzheimer, clefyd Huntington, corea Huntington a chlefyd Parkinson. Heddiw, mae’r nifer wedi cynyddu’n sylweddol, mae’r gymdeithas Alzheimer yn rhagweld erbyn 2021, y bydd 1 miliwn o bobl yn y DU yn byw gyda’r cyflwr. Efallai bod hyn oherwydd y ffaith ein bod yn byw’n hŷn, ac yn rhannol am fod gennym well dealltwriaeth o’r cyflwr gan arwain at fwy o ddiagnosis.

Gan nad oedd ac nad oes triniaeth ar gyfer dementia, roedd cleifion yn mynd i’r ysbyty yn bennaf i helpu i liniaru symptomau’r cyflwr ac yn aml roeddent yn derbyn meddyginiaeth gwrthiselyddion. Fodd bynnag, mae yna hefyd dystiolaeth bod cleifion yn mynd i’r ysbyty am arhosiad byr i’w gofalwyr gael seibiant oeddent wir ei angen, wrth i’r clefyd fynd yn fwy a mwy anodd i’w reoli. Mae hefyd yn amlwg o astudio’r ffeiliau hyn, ei bod yn brin iawn i gleifion gyda’r cyflwr dderbyn triniaeth Electro Dirdynnol.

Ffeil claf ar ôl 1948 gyda diagnosis o ddementia

Ffeil claf ar ôl 1948 gyda diagnosis o ddementia

Mae’r maes gofal dementia wedi newid y tu hwnt i adnabyddiaeth hyd yn oed yn y 25 mlynedd diwethaf ers cau’r ysbyty. Mae hyn yn rhannol oherwydd y nifer o bobl y mae dementia wedi effeithio ar eu bywydau erbyn hyn. Hefyd, bu llawer llai o sôn amdano yn ei rinwedd ei hun, fel y mae heddiw, gan y tybiwyd ei fod yn gyflwr a effeithiodd ar bobl hyn mewn gofal seiciatrig. Wrth gwrs, rydym yn gwybod heddiw nad yw dementia yn effeithio ar bobl hŷn yn unig, mae’r Gymdeithas Alzheimer yn datgan fod 40,000 o bobl o dan 65 oed yn y DU nawr yn byw gyda dechrau dementia.

Yn dilyn cwrs diweddar i fod yn Gyfeillion Dementia, roedd staff Archifau Sir Ddinbych wedi dysgu bod yna 5 prif fath o ddementia heddiw, y mwyaf cyffredin yw Alzheimer ond mae clefydau hefyd yn cynnwys dementia fasgwlar, dementia Lewy, chlefyd Pick a dementia blaen dementia clustennau blaen ac arleisiol. Mae bod yn Gyfaill Dementia yn golygu dysgu mwy am ddementia, rhoi eich hun yn esgidiau rhywun sy’n byw gyda’r cyflwr, a throi eich dealltwriaeth yn weithred.

Yn ffodus, mae’n cael ei drafod a’i gydnabod heddiw, diolch i waith y gymdeithas Alzheimer sy’n codi ymwybyddiaeth o’r cyflwr. Gadewch i ni obeithio gydag ymchwil parhaus a datblygiadau meddygol y gellir dod o hyd i driniaeth ar gyfer y cyflwr yn y dyfodol agos.

Ffrindiau Dementia

Oherwydd rheoliadau’r GIG, ni fydd cofnodion cleifion sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gael i’r cyhoedd am 100 mlynedd. Efallai y bydd y cofnodion hyn ar gael i ymchwilwyr sy’n perthyn i sefydliad academaidd ar gais. Os oes gennych chi ddiddordeb mewn defnyddio casgliad Ysbyty Gogledd Cymru ar gyfer gwaith ymchwil academaidd, cysylltwch â ni.

Mwy o wybodaeth am fod yn gyfaill dementia ar gael yma.

Mwy o wybodaeth am y gymdeithas Alzheimer ar gael yma.

Rhian Evans- Swyddog Cefnogi Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’

 

Ysbyty Gogledd Cymru a’r Rhyfel

Mai 8, 2019

Gyda 8 Mai ar y gorwel lle byddwn yn dathlu Diwrnod VE (Buddugoliaeth yn Ewrop) mae staff sy’n gweithio ar y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ yn meddwl y byddai’n amser perffaith i edrych yn fwy manwl ar yr heriau yr oedd Ysbyty Gogledd Cymru yn ei wynebu yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar ddechrau’r rhyfel ym mis Medi 1939 roedd yr ysbyty yn orlawn, a chytunwyd i’r cynlluniau am lety ychwanegol mawr ei angen.   Ond cafodd y cynlluniau hyn eu stopio ar unwaith wedi dechrau’r rhyfel, er yn eu hadroddiad blynyddol 1940 roedd y Gymuned o Ymwelwyr oedd yn rheoli’r ysbyty wedi mynegi rhyddhad nad oedd unrhyw waith wedi mynd rhagddo i gael ei  adael yn wag gan y rhyfel pan fyddai diffyg deunyddiau, llafur ac arian.

Ychwanegwyd dau ffactor arall i’r lefelau o orlenwi yn ystod y rhyfel. Ar ddechrau’r rhyfel roedd yr ysbyty wedi’i ddynodi fel ysbyty rhyfel ar gyfer achosion brys a gwagiwyd ward o’i gleifion presennol i wneud lle i 120 o gleifion o’r rhyfel pe bai angen. Gan na fu galw am y gwlâu hyn caniatawyd i’r ysbyty ail-lenwi’r ward gyda chleifion ar yr amod y gellir gwagio’r ward o fewn 24 awr pe bai angen. Yn ogystal yn Awst 1940 cafodd Ysbyty Meddwl Siroedd Canolbarth Cymru yn Nhalgarth eu dynodi fel ysbyty meddwl i’r fyddin.  Trosglwyddwyd y cleifion presennol i ysbytai eraill am weddill y rhyfel gydag Ysbyty Gogledd Cymru yn gofalu am 86 o’r cleifion hyn.

HD-1-44

Ymddangosiad yr ysbyty yn 1948, yn ystod y rhyfel gosodwyd nyth brân ar ben tŵr y cloc er mwyn rhoi golygfa dda o do yr adeilad i staff mewn achos o ddifrod cyrchoedd awyr. Llun gan Ronald Thompson.

Ymunodd llawer o staff yr ysbyty â’r Lluoedd yn ystod y Rhyfel. Ac ar gyfer y rhai wnaeth aros nid yn unig oedd ganddynt fwy o gleifion i ofalu amdanynt ond roedd yn rhaid iddyn nhw hefyd fabwysiadau mesurau cyrchoedd awyr brys.  Adroddodd y Dirprwy Uwch-arolygydd Meddygol erbyn 1940 roedd yr holl staff a chleifion wedi cael eu dyrannu gyda masgiau nwy a bod 80 o staff wedi cael eu hyfforddi mewn gweithdrefnau gwrth-nwy gyda 12 arall wedi eu hyfforddi i ddelio â dadlygru a bomiau cyneuol a ffrwydron uchel. Roedd staff hefyd yn gyfrifol am ail-drefnu wardiau cleifion, cleifion oedd yn dioddef o symudedd cyfyngedig , gyda chleifion gwael a hen yn cael eu cartrefu yn y wardiau ar y llawr gwaelod er mwyn gallu gadael yn gynt mewn achos o gyrchoedd awyr.

HD-1-12 AR 1942

Gweithdrefnau gwacáu mewn achos lle byddai’r ysbyty yn destun difrod cyrchoedd awyr, wedi’i gymryd o Adroddiad Blynyddol 1942.

Roedd y rhyfel wedi cael effaith anochel ar amser hamdden a difyrrwch y cleifion. Ym 1939 cyn i’r rhyfel effeithio’n sylweddol roedd y dynion oedd yn gleifion yn cael mynd am ddim i wylio gemau pêl-droed y gynghrair leol ond erbyn 1941 roedd y gynghrair leol wedi stopio. Yn adroddiad 1941 yr Uwcharolygydd Meddygol dywedodd oherwydd y dogni petrol nid oedd cleifion wedi cael mynd allan am dro ac roedd y pellter wedi’i gyfyngu ar gyfer dewis diddanwyr hefyd. Fodd bynnag roedd cleifion yn parhau i chwarae gemau tu allan ac yn dal i fwynhau eu dawnsfeydd, cyngherddau a sioeau sinema arferol.

Roedd cleifion hefyd wedi helpu i gefnogi’r rhyfel ac fe dynnodd yr Uwcharolygydd Meddygol sylw yn ei adroddiad blynyddol ar gyfer 1940 fod cleifion wedi helpu i wneud 2000 o fagiau tywod a 2000 o lamplenni ar gyfer cyrchoedd awyr.   Cyflogodd yr ysbyty ddwy aelod o Fyddin Dir y Merched a oedd yn gyfrifol am fynd â grŵp o gleifion benywaidd i erddi a fferm yr ysbyty i wneud ychydig o waith ysgafn fel chwynnu a chasglu ffrwythau.

Er y lefelau o orlenwi a phwysau ychwanegol ar staff, mae bywyd yn yr ysbyty wedi parhau mor normal â phosib yn ystod yr Ail Rhyfel Byd. Roedd y Bwrdd Rheoli oedd yn gyfrifol am arolygu safonau yn yr ysbyty wedi adrodd yn 1942 fod llawer o gynnydd wedi’i wneud yn yr ysbyty a oedd yn haeddu clod o ystyried yr anawsterau eithriadol yn eu hwynebu ar y pryd.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Owen y Gyrrwr Injan

Mai 2, 2019
Image 1

Hawlfraint Ffotograff: Elisabeth A. Parfitt (2019)

Dyma fedd Owen Owen, gyrrwr trên, yn eglwys Sant Sulien a Sant Mael yng Nghorwen, Sir Ddinbych. Mae’n cynnwys y feddargraff unigryw isod:

HIS LAST DRIVE IS OVER. DEATH HAS PUT ON THE BREAK
HIS SOUL HAS BEEN SIGNALLED. ITS LONG JOURNEY TO TAKE
WHEN DEATH SOUNDS ITS WHISTLE. THE STEAM OF LIFE FAILS
AND HIS MORTAL CLAY SHUNTED TILL THE LAST TRUMPET CALLS

Yn ôl y garreg fedd, bu farw Owen Owen ar 5 Ebrill 1872 yn 29 mlwydd oed. [Yn y papur lleol nodir ei enw fel Owen Owens a’i fod wedi marw ar 4 Ebrill].

Roedd hwn yn amlwg yn ddyn a oedd yn falch iawn o fod yn yrrwr trên ac wrth ei fodd â’r rheilffyrdd. Mae cofnodion cyflogaeth rheilffyrdd ar gyfer y cyfnod yn dangos ei bod yn cymryd blynyddoedd i gyrraedd swydd gyrrwr trên. Rheswm da, felly, i fod yn falch o’i swydd.

Cefais hyd i Owen a’i wraig, Catherine, yng nghyfrifiad 1871 yn lletya yn 152 Heol Llundain, Corwen. Rhoddodd y cyfrifiad wybodaeth ychwanegol ei fod yn yrrwr ar gyfer y Great Western Railway (GWR). Gan fod Corwen yn leoliad cyfarfod ar gyfer dwy reilffordd wahanol ar y pryd – GWR a Rheilffordd Dinbych, Rhuthun a Chorwen – gallai Owen fod yn yrrwr ar gyfer unrhyw un ohonynt. Mae’n rhaid ei fod yn falch iawn o yrru ar gyfer GWR, y rheilffordd mwyaf mawreddog o’r ddwy. Er bod cofnodion cyflogaeth GWR yn cael eu cynnal gan yr Archifau Gwladol ac ar gael ar Ancestry.com, yn anffodus ni allwn ganfod unrhyw gofnodion ar gyfer Owen. Roedd cyfrifiad 1871 hefyd yn nodi bod Owen wedi’i eni ym Mangor, a bod ei oedran yn awgrymu ei fod wedi’i eni oddeutu 1844. Daeth y rheilffordd i Fangor ym 1848 felly mae modd dychmygu bod ei ddiddordeb ym myd y rheilffyrdd yn deillio o wylio’r trenau stêm cyntaf yn cyrraedd Bangor fel bachgen ifanc.

Mae’r bedd yn nodi bod Owen a’i wraig wedi colli mab, Robert Price Owen, ym mis Ionawr 1870 ac yntau’n 4 mis oed. Ar adeg marwolaeth Owen, roedd gan y cwpl fab arall, William, a oedd yn llai na blwydd oed ac roedd Catherine yn disgwyl plentyn arall, Owen Wynne, a aned ym 1872. Felly, roedd Catherine Owen mewn sefyllfa drasig pan fu farw ei gŵr ac roeddwn yn ofni am sut y datblygodd eu bywydau ar ôl 1872. Yn ffodus, fodd bynnag, gwelais bod Catherine a’i meibion yn byw yn Mill Street, Rhuthun ar gyfrifiad 1881. Roedd Catherine yn byw ar flwydd-dal – gan GWR o bosib- ac, er ei bod yn debyg eu bod yn eithaf tlawd, roeddent wedi osgoi ffawd cymaint o weddwon yn sefyllfa Catherine – y tloty. Fel y nodir ar y bedd bu farw Catherine ym 1889 yn 47 oed pan oedd y bechgyn yn eu harddegau, ond yn ffodus, gellir defnyddio cofnodion y cyfrifiad i olrhain ei meibion i fod yn oedolion, gyda chyflogaeth, yn briod ac yn magu eu teuluoedd eu hunain.

Elisabeth Parfitt

‘Datgloi’r Seilam’- Achos o gariad digroeso

Ebrill 17, 2019
Wrth edrych yn ddiweddar ar un o lyfrau achosion cleifion, daeth staff sy’n gweithio ar brosiect ‘Datgloi’r seilam’ ar draws diagnosis diddorol. Yn aml gwelir gyda mwy o amlygrwydd ymhlith y nodiadau benywaidd yr hyn a elwir yn ‘love affairs’ neu ‘love disappointment’.

Derbyniwyd Ann Beatrice Ward, claf preifat, i’r gwallgofdy ar 9 Gorffennaf 1890 yn 25 oed, gyda diagnosis o fania, cofnodwyd y rheswm tybiedig fel siom cariad. Mae ei nodiadau achos yn datgelu ei bod, cyn cael ei derbyn i’r gwallgofdy, yn gweld lledrithiau a bod ei lleferydd yn fwydrus, ceisiodd losgi ei hun â channwyll ac un tro aeth i grwydro’r strydoedd yn ei gwisg nos am 3am. Ar ôl i feddygon y gwallgofdy ei hasesu, fe ysgrifennont:

“full of delusions but they have a direct connection with the most important one being that she is engaged to her Music Teacher, and that their marriage has been ordained in Heaven, and that although he has never proposed to her, she knows it through a particular hymn which she hears at Church”.

Ffeil achos Ann, yn rhoi manylion ei hymddygiad cyn iddi gael ei derbyn

Ffeil achos Ann, yn rhoi manylion ei hymddygiad cyn iddi gael ei derbyn

Mae’r nodiadau achos yn mynd ymlaen i ddarparu disgrifiadau ohoni ar adegau yn ystod ei chyfnod yn yr ysbyty, ym mis Awst 1890 mae’n cael ei disgrifio fel diog a swrth, ym mis Tachwedd 1890 nodir ei bod wedi cyhuddo’r nyrsys o’i bychanu a’i sarhau, a’i bod yn hunanol ac ystyfnig. Ar 16 Ebrill 1891 ar orchmynion ei Thad cafodd ei throsglwyddo i Wallgofdy Portsmouth, ac yn y nodiadau achos datganwyd “none here regrets the steps he is taking”.

 

Yr hyn sy’n gwneud yr achos hwn yn un arbennig o ddiddorol i edrych arno yw bod llythyr yn cael ei gynnwys yn y nodiadau achos a ysgrifennwyd gan Ann ei hun, felly mae’n rhoi cyfle i ni glywed gan Ann yn ei geiriau ei hun. Yr hyn sy’n gwneud y llythyr arbennig hwn yn eithaf unigryw yw blodyn bach sydd wedi’i wasgu rhwng y tudalennau ac sydd wedi aros yno ar hyd yr amser. Mae’r llythyr wedi cael ei ysgrifennu i rywun o’r enw Johnny L. a gallwn dybio mai dyma’r dyn yr oedd Ann yn credu y byddai’n ei briodi. Yn ei llythyr mae’n ysgrifennu

Llythyr a ysgrifennwyd gan Ann at ei hathrawes gerddoriaeth ym mis Gorffennaf 1890, gan gynnwys blodyn wedi'i wasgu.

Llythyr a ysgrifennwyd gan Ann at ei hathrawes gerddoriaeth ym mis Gorffennaf 1890, gan gynnwys blodyn wedi’i wasgu.

“My dear Johnny L. I don’t know what you would do if you were here. I see nothing quite right, if only I were home again, it’s rather sad when you come to think of it, being in an asylum without knowing the reason for what I’m here”.

Cafodd Ann ei rhyddhau o Seilam Portsmouth ar 6 Gorffennaf 1891, yn anffodus, ar ôl y dyddiad hwn, nid oes gennym unrhyw wybodaeth bellach am yr hyn a ddigwyddodd iddi.

Lindsey Sutton

Archifydd Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych – Adolygiad 2018

Ebrill 16, 2019

Unwaith eto roedd y flwyddyn yn un brysur a chynhyrchiol i’r tȋm yn Archifau Sir Ddinbych.

Yr uchafbwyntiau mwyaf oedd y digwyddiadau llwyddiannus a gynhaliwyd yma yn yr archif a oedd yn cynnwys digwyddiad Drysau Agored a’n Noson Sinema agoriadol pan ddangoswyd y ffilm Suffragette (2015) a gafodd ei ffilmio’n rhannol yn yr archif.

Yn ystod y flwyddyn cafodd y dyhead i gydweithio mwy â gwasanaethau archifau eraill yng Ngogledd Cymru ei wireddu, gyda chynnydd amlwg yn y cydweithio rhwng Sir Ddinbych a Sir y Fflint. Roedd hyn yn cynnwys digwyddiad ar y cyd yn Llyfrgell y Rhyl a gynhaliwyd fel rhan o fis Hanes y Rhyl, a sgwrs gan Lindsey Sutton, archifydd y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ yn y digwyddiad ‘Dathlu Merched Sir y Fflint y Gorffennol a’r Presennol’ a gynhaliwyd yn archif Sir y Fflint ym Mhenarlâg.

IMG_1665

Sinema Cell Carchar yn yr Archif

Staff
Rydym wedi croesawu dau wyneb newydd i’r tîm eleni – ymunodd Kerry â ni ym mis Mai i lenwi dros gyfnod mamolaeth Sarah, ac ymunodd Liz a thîm yr ystafell chwilio ym mis Gorffennaf. Rydym yn falch iawn o gyhoeddi y cafodd Sarah ferch fach yn ystod yr haf.

Gwefan
Mae 1356 o bobl wedi cofrestru ar y wefan ac mae ein tudalennau wedi derbyn dros 153,000 o ymweliadau.
Erbyn hyn mae 90% o’n catalogau ar gael i’w chwilio’n llawn ar-lein. Eleni rydym wedi bod yn canolbwyntio ar ychwanegu ein mân adneuon (DD/DM). Mae ein gwirfoddolwyr rhithwir yn parhau i weithio’n galed ar y rhain.

 
Ymchwil ac Ymholiadau
Defnyddiodd 728 o ymchwilwyr ein swyddfa yn ystod 2018 gan edrych ar gyfanswm o 2041 o ddogfennau gwreiddiol. Hanes Teuluol oedd maes ymchwil mwyaf poblogaidd eleni, gan gyfrif am 47% o’n hymchwilwyr. Hanes Lleol oedd yr ail faes mwyaf poblogaidd, gan gyfrif am 34% o’n hymchwilwyr.
Rydym wedi ateb 891 o ymholiadau drwy’r post, e-bost neu dros y ffôn ac mae nifer ein dilynwyr ar Facebook wedi codi i 876.

Grantiau
Cawsom grant o £4000 gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru ar gyfer Arolwg Asesu Cadwraeth. Bydd hwn yn hysbysu ac yn amlygu anghenion diogelu a chadw’r casgliadau yr ydym yn eu dal. Cynhaliwyd yr arolwg gan gwmni Preservation Matters Ltd.

IMG_1055

Ymweliad Cymdeithas Hanes Rhuthun

Digwyddiadau a Grwpiau
Daeth cyfanswm o 578 o ymwelwyr i’n digwyddiadau yn ystod 2018. Roedd y rhain yn cynnwys ein digwyddiad Drysau Agored ym mis Medi, y Noson Sinema ym mis Tachwedd, ymweliad gan Gymdeithas Hanes Rhuthun, arddangosfa ar y Rhyfel Byd Cyntaf yn Eglwys Sant Pedr, Rhuthun, ymweliadau gan Ymddiriedolaeth Celf Clwyd a’n hymweliad blynyddol gan fyfyrwyr hanes Prifysgol Glyndŵr.

Catalogio a Derbyniadau
Cofnodwyd 24 o dderbyniadau newydd yn ystod y flwyddyn gan gynnwys:

Siambr Fasnach y Rhyl (DD/DM/1926)
Papurau LG Sherratt (DD/DM/1037 ychwanegol)
Cyngor Cymuned Llanferres (PCD/57 ychwanegol)
Ysgoloriaeth James Edward Jones (DD/DM/1941)
Clwb Gwerin y Rhyl (DD/DM/1935)
Coleg Amaethyddol Llysfasi DD/DM/1937
Papurau Emrys Roberts DD/DM/1938
Ffotograffau o’r ‘Dragon Times’, Papur Newydd Twristiaeth Gogledd Cymru (DD/DM/1928)
Hanes Adeiladau Rhuthun gan DG Evans (DD/DM/1932)
Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen (DD/LE ychwanegol)

Aron

Aron Roberts yn gweithio ar Gynlluniau Rheoli Adeiladu ym Mae Colwyn

Gwirfoddolwyr
Mae gennym bellach 13 o wirfoddolwyr ar y safle a 7 o wirfoddolwyr rhithwir sydd yn ein helpu ni â nifer o brosiectau parhaus fel:
Rhestru blychau’r casgliad mawr o bapurau clerc.
Trosi catalog o fân adneuon yn ôl weithredol.
Glanhau Dogfennau
Archwilio ac ail-becynnu casgliadau

Yn ystod yr haf roedd Aron Roberts gyda ni i gael profiad o waith archif cyn dechrau gradd Meistr mewn Gweinyddu Archifau ym Mhrifysgol Aberystwyth. Yn ystod ei gyfnod yma asesodd Aron gyflwr catalog ein casgliad mawr o Gynlluniau Rheoli Adeiladu ym Mae Colwyn a gwnaeth welliannau iddo. Gwnaeth Aron argraff dda iawn ar bob un ohonom, a dymunwn yn dda iddo gyda’i astudiaethau.

Yn ystod 2018 cyfrannodd ein gwirfoddolwyr gyfanswm o dros 1040 awr o amser gwirfoddoli.

Unwaith eto, diolch yn fawr iawn i’n holl ymchwilwyr a gwirfoddolwyr, rydym ni wedi cael blwyddyn gynhyrchiol a phrysur dros ben!

Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’- Ffeiliau Cleifion

Mawrth 18, 2019

Fel Swyddog Cymorth Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’, mae rhan fawr o fy ngwaith yn ymwneud â rhestru ac ail-becynnu tua 23,000 o ffeiliau cleifion. Mae’r ffeiliau hyn yn cychwyn ym 1948 (pan ffurfiwyd y GIG), ac yn parhau hyd at gau Ysbyty Gogledd Cymru ym 1995.

Ailbecynnu

Cyn y gellir ailbecynnu ffeil claf, rhaid tynnu pob teclyn cau metel (tagiau cysylltu, pinnau, styffylau, clipiau papur, bandiau lastig ac ati), a gosod clipiau papur pres a thagiau cysylltu plastig yn eu lle. Gall teclynnau cau metel achosi difrod na ellir ei drwsio i’r ffeiliau, a bydd eu tynnu’n atal difrod yn y dyfodol. Cedwir y ffeil yn ei threfn wreiddiol ond, yn dibynnu ar hyd yr arhosiad a’r driniaeth a gafodd y claf, gall y ffeil fod mor fychan ag un ddalen o bapur neu lenwi 2 focs. Caiff pob ffeil unigol ei hailbecynnu mewn ffolderi archifol, ei chlymu a’i storio’n ddiogel mewn bocsys archifo.

Rhestru

Caiff y wybodaeth a geir o’r ffeiliau ei rhestru ar gronfa ddata, gan roi manylion rhif y claf, enw’r claf, dyddiad geni, a dyddiadau derbyn a rhyddhau/marwolaeth. Rhestrir hefyd y diagnosis (os oes yna un), ynghyd ag unrhyw fanylion ychwanegol fel y driniaeth a roddwyd, gwybodaeth claf allanol, nodiadau gwaith cymdeithasol seiciatrig, nifer y derbyniadau, gwybodaeth atgyfeirio, nodiadau/barddoniaeth/brasluniau a wnaed gan y claf ac adroddiadau seiciatrig ar gyfer achosion llys.

This slideshow requires JavaScript.

Wrth i feddygaeth ddatblygu’n gyflym yn ystod canol yr 20fed Ganrif, cyfeirir at amrywiaeth eang o driniaethau o fewn y ffeiliau; er enghraifft, ceir cofnodion o driniaeth Coma Inswlin, Therapi Electrogynhyrfol, Lewcotomi, triniaeth Malaria, Therapi Atgasedd, Seicotherapi a’r defnydd o Wrth-iselyddion cynnar megis Largactil a Tofranil.

Yn Adroddiadau Blynyddol cyntaf yr ysbyty (1850-1860), dim ond pump ‘math o afiechyd ym mhob achos a dderbynnir’ a restrir, sef gwallgofrwydd, epilepsi, dementia, iselder ac ynfydrwydd. Mewn cymhariaeth, mae’r gronfa ddata (hyd yma) yn cynnwys dros 800 diagnosis gwahanol, yn amrywio o alcoholiaeth dwys i enseffalopathi Wernicke. Mae diagnosis cleifion hirdymor hefyd yn datblygu; ceir un enghraifft o glaf a dderbyniwyd ym 1949 gyda seicosis iselder gorffwyll, a ryddhawyd o’r ysbyty 45 mlynedd yn ddiweddarach ym 1994 gyda diagnosis o Anhwylder Deubegynol.

Caeadau metel wedi'u tynnu o ffeiliau cleifion yn ystod mis Chwefror 2019

Caeadau metel wedi’u tynnu o ffeiliau cleifion yn ystod mis Chwefror 2019

Y driniaeth fwyaf cyffredin a ddefnyddiwyd amlaf rhwng y 1950au a’r 1970au oedd ECT (therapi electrogynhyrfol), ond roedd ei enw drwg yn gwneud i nifer o bobl ei ystyried yn fwy o gosb nag o driniaeth. Er hyn, mae’n amlwg o restru ffeiliau’r cleifion bod ECT yn dal i gael ei ddefnyddio yn yr ysbyty hyd ei gau ym 1995. Mae ECT mewn gwirionedd yn therapi a ddefnyddir hyd heddiw, gyda seiciatryddion a chleifion yn ei ystyried yn driniaeth ddiogel ac effeithiol ar gyfer iselder difrifol ac anhwylder deubegynol. Mae’r dull presennol, a elwir yn ECT wedi’i addasu yn defnyddio ymlacwyr cyhyrol er mwyn osgoi peryglon corfforol cael trawiad (seizure), ac yn cael ei gynnal dan anesthetig i osgoi’r boen a geir o’r trydan.

O ganlyniad i Ddeddf Erthylu 1968, mae cynnydd amlwg i’w weld yn nifer y ffeiliau cleifion sy’n cynnwys atgyfeiriad am asesiadau seiciatrig ar ddiwedd y 60au a dechrau’r 70au. Roedd bellach yn bosib cael erthyliad dan y GIG os oedd seiciatrydd yn barod i lofnodi argymhelliad oedd yn nodi y gallai mynd ymlaen â’r beichiogrwydd niweidio iechyd meddwl y claf.

Hefyd yn ystod y cyfnod hwn, roedd gofyn i Seiciatryddion gynhyrchu adroddiadau ar gyfer y system gyfiawnder, gan ymateb i geisiadau swyddogion prawf a swyddogion cyfreithiol am dystiolaeth ar gyfer adroddiadau llys. Nid ar gyfer achosion troseddol yn unig yr oedd angen adroddiadau seiciatrig, ond ar gyfer trafodion ysgaru, ceisiadau’r Llys Gwarchod a hawliadau o ganlyniad i anafiadau diwydiannol a gwrthdrawiadau ar y ffyrdd, gan fod y diwydiant digolledu wedi’i sefydlu ac yn ehangu’n gyflym.

This slideshow requires JavaScript.

O’r 22,800 o ffeiliau a restrir, roedd 8,015 yn gleifion allanol neu’n cyfeirio at gleifion allanol wrth iddynt gael eu rhyddhau o’r ysbyty. Bu i waith y clinigau cleifion allanol ehangu’n gyflym yn y blynyddoedd yn syth ar ôl y rhyfel. Ym 1947, dywedodd yr uwch-arolygydd meddygol ei fod yn ystyried mai’r clinigau cleifion allanol oedd y gwasanaeth mwyaf hanfodol yr oedd yr ysbyty’n ei ddarparu. Erbyn diwedd y 1950au, roedd yr ysbyty’n cynnal sesiynau cleifion allanol yn y Rhyl, Bangor, Wrecsam a Dolgellau. Roedd nifer o’r ffeiliau’n cynnwys nodiadau gan y gweithiwr cymdeithasol seiciatrig oedd yn cefnogi’r clinigau cleifion allanol drwy dreulio amser yn ymchwilio i amgylchedd cartref y cleifion. Roedd yn amlwg bod gan y gweithiwr cymdeithasol rôl werthfawr i’w chwarae yn ôl-ofal y claf, yn sicrhau eu bod yn dychwelyd at fywyd teulu, gwaith a chymunedol yn ddi-drafferth.

Gwelir anterth sydyn yn amlwg iawn yn ystod diwedd y 70au a dechrau’r 80au yn y niferoedd oedd yn cael eu derbyn oherwydd dibyniaeth ar gyffuriau ac alcoholiaeth. Cafodd derbyn mwyfwy o gleifion gyda phroblemau cysylltiedig â cyffuriau oblygiadau ar reolaeth yr ysbyty. Roedd anghenion y cleifion hyn yn wahanol iawn, gyda rhai ohonynt, rhai eithaf ifanc fel arfer, yn gallu ymddwyn yn aflonyddol, yn enwedig o ran arferion oedd eisoes wedi’u sefydlu ar y wardiau. Erbyn diwedd yr 80au, roedd y galw am adsefydlu mor uchel fel bod yr ysbyty wedi sefydlu ei uned cyffuriau ac alcohol ei hun i drin ac adsefydlu cleifion oedd yn ddibynnol arnynt.

Mae’r ffeiliau hyn yn amlwg yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth, ac mae llawer mwy i’w ddarganfod mewn perthynas â datblygiadau meddygol a thueddiadau cymdeithasol yng nghanol a diwedd yr 20fed ganrif. Oherwydd rheoliadau’r GIG, ni fydd cofnodion cleifion sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gael i’r cyhoedd am 100 mlynedd. Efallai y bydd y cofnodion hyn ar gael i ymchwilwyr sy’n perthyn i sefydliad academaidd ar gais. Os oes gennych chi ddiddordeb mewn defnyddio casgliad Ysbyty Gogledd Cymru ar gyfer gwaith ymchwil academaidd, cysylltwch â ni.

Rhian Evans- Swyddog Cefnogi Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’

Er cof am saith o blant H G Evans, Cae Nant

Chwefror 26, 2019
Gravestone

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2018)

Mae’r ffotograff uchod o garreg fedd ym mynwent yr hen eglwys yn Llanbedr Dyffryn Clwyd. Mae’r arysgrif yn nodi:

In Memory
Of
Seven Children of
H & G Evans. Cae Nant
Viz Jno. Eza. Ema. Ane. Gce. Eth. Ema.

Pwy oedd y plant hyn? Pwy oedd eu rhieni? A wnaethant i gyd farw ar yr un amser?

Roedd cofrestrau’r plwyf ar gyfer Llanbedr DC yn help mawr wrth ateb y cwestiynau hyn. Llwyddais i ganfod bedyddiadau ar gyfer saith o blant a aned i Hugh a Grace Evans a oedd yn byw i ddechrau ym Mhen y Ffrith ac yn ddiweddarach yng Nghae Nant: Eliza, Emma, Margaret, Anne, Grace, Elizabeth ac Emma arall (roedd yn gyffredin ailddefnyddio enwau plant a fu farw fel babanod). Bedyddiwyd y plant rhwng 1814 a 1830. Mae’r cofnodion hefyd yn nodi mai Hugh Evans oedd y ciper yn Neuadd Llanbedr. Roedd Cae Nant, lle roeddent yn byw, yn fwthyn ar ystâd Neuadd Llanbedr, yn y coed ar lethrau Moel Famau, ac roedd yn fan priodol i gipar fyw.

Mae’r llythrennau blaen ar y garreg fedd yn cyd-fynd yn bennaf â’r enwau ar y cofrestrau bedyddio, ond nid yw “Jno” ar y cofnodion bedydd ac nid oes “M” am Margaret ar y garreg fedd. Mae’r cofrestrau claddu ar gyfer Llanbedr yn dangos mai “Jno” oedd plentyn cyntaf anedig Hugh a Grace, a bu farw ym mis Mawrth 1813 yn wythnos oed. Bu farw pedwar o’r plant (Elizabeth, Emma, Anne a Grace) ac fe’u claddwyd o fewn cyfnod o wythnos yn ystod gaeaf 1827. Roeddent rhwng 2 ac 11 oed. Oherwydd bod y plant wedi marw cyn i’r arfer sifil o gofrestru genedigaethau, priodasau a marwolaethau ddechrau ym 1837, ni allwn wybod yn sicr beth oedd achos marwolaeth y plant, ond mae’n fwyaf tebygol eu bod wedi marw o glefyd heintus.

Roedd gan Hugh a Grace ddau o blant wedi goroesi sef Eliza a Margaret, a chawsant un plentyn arall – yr ail Emma – ym 1830. Ond daeth trychineb arall i’w rhan, a bu farw Eliza, yn 18 oed, ym 1835, a bu farw’r ail Emma, yn 10 oed, ac fe’i claddwyd ar Ddydd Nadolig, 1840. Yn drychinebus, roedd Hugh a Grace Evans wedi byw yn hirach na saith o’u wyth o blant, dim ond Margaret a oroesodd i fod yn oedolyn. Hyd yn oed mewn cyfnod o lefel uchel o farwolaethau babanod, roedd hyn yn anghyffredin.

Parish Register Entry

Dyfyniad o gofrestr plwyf Llanbedr a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych (PD/44/1/5)

Ym 1846, yn 27 oed, priododd Margaret â Joseph Williams, saer olwynion o Lanynys yn yr eglwys yn Llanbedr lle claddwyd ei brodyr a’i chwiorydd. Mae’n debyg iddynt ymfudo i Ganada ar ryw adeg yn ystod y 1850au (i ddilyn amgylchedd mwy iach o bosibl, a dyfodol mwy ffyniannus i’w plant gael eu magu ynddo).

Church

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2018)

Bu farw Hugh Evans yn Elusendai Llanrhydd yn Rhuthun ym 1870 yn 81 oed. Nid yw’r elusendai yn bodoli bellach, ond roedd ar Ffordd Llanrhydd, ger beth sy’n fynedfa i Ysbyty Cymunedol Rhuthun bellach. Yn ddigon priodol, roedd yr elusendai wedi’u sefydlu gan Joseph Ablett, perchennog Neuadd Llanbedr a chyflogwr Hugh ers sawl blwyddyn, er budd y tlodion o Lanbedr, Llanrhydd a Llanfair ym 1840.

Elisabeth Parfitt