Diweddariad Catalogau Ar-lein

Medi 5, 2017

 

Yn ystod y ddwy flynedd a hanner diwethaf mae ein gwirfoddolwyr rhithwir wedi bod yn brysur yn trosi ein catalogau phapur yn ymwneud ac ystadau preifat a chyfreithwyr  i mewn i fformat y gallwn wedyn ychwanegu at ein catalog chwiliadwy ar-lein.

Rydym yn dod i ddiwedd y casgliadau mawr yma, sy’n cynnwys tua 34,000 o gofnodion unigol!

Catalogau a ychwanegwyd yn ddiweddar-

Papurau Ystad Brynkinalt

Papurau Cefn Park

Papurau Foulkes-Roberts

Papurau Ystad Galltfaenan

Papurau Ifor Edwards

Papurau Llwyn Onn

Papurau Plas yn Ial

Papurau Porter

Diolch i bob un o’n gwirfoddolwyr rhithwir ymroddedig! Y grŵp nesaf o gofnodion i’w ychwanegu at ein catalog ar-lein fydd ein cofnodion swyddogol, gan gynnwys cynghorau bwrdeistref, trefol a gwledig a phapurau cyngor a dosbarth sir.

Caru’r Clasurol! Caru’r Archifdy!

Awst 4, 2017

Love Vintage Welsh

ARCHIFAU SIR DDINBYCH YN CYFLAWNI ACHREDIAD CENEDLAETHOL

Gorffennaf 20, 2017
Rydym yn falch iawn i gyhoeddi ein bod wedi ennill Achrediad Gwasanaeth Archifau.

Mae Gwasanaethau Archifau Achrededig yn sicrhau bod ein treftadaeth archifol yn cael ei chasglu a’i chadw a’i bod yn hygyrch. Yr Achrediad yw safon ansawdd  y DU sy’n cydnabod perfformiad da ym mhob maes o ddarparu gwasanaeth archifau. Mae cyflawni statws achrededig yn dangos ein bod wedi bodloni safonau cenedlaethol sydd wedi’u diffinio’n glir o ran rheoli ac adnoddau; gofalu am ei gasgliadau unigryw a’r hyn y mae’r gwasanaeth yn ei gynnig i’w holl amrywiaeth o ddefnyddwyr.

Dyma a ddywedodd Craig Berry, Rheolwr Tîm Gwybodaeth Busnes: “Mae’r wobr hon yn gydnabyddiaeth o lwyddiant Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wrth gasglu, cadw a gwneud yn hygyrch dreftadaeth archif hynod gyfoethog y sir ac yn adlewyrchu sgil a gofal ein gweithlu ymroddgar. Er mwyn cael achrediad, cafwyd pob agwedd ar sut rydym yn rheoli ein casgliadau ei graffu i fodloni safonau ar draws y DU. Mae’r wobr hefyd yn cydnabod rhaglen trawsnewid moderneiddio diweddar y gwasanaeth, sy’n helpu i sicrhau ei fod cwrdd anghenion ymwelwyr a’r rhai sy’n cael mynediad digidol, drwy wella presenoldeb ar-lein y gwasanaeth”.

Dywedodd aseswyr yr Achrediad Gwasanaeth Archifau “Mae Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wedi cynnal adolygiad strategol o’u ddarpariaeth, gan dargedu adnoddau yn effeithiol i drawsnewid ei dull drwy ddatblygu gwasanaethau ar-lein ac maent wedi gwneud cynnydd ardderchog wrth ddatblygu a hyrwyddo ei adnoddau a gwasanaethau ar-lein. Mae’r gwasanaeth hefyd wedi ehangu ei gwaith gyda gwirfoddolwyr trwy gyflwyno rhaglen ar gyfer gwirfoddoli rhithwir. “

Mae rhagor o wybodaeth ynglŷn â Gwasanaeth Archifau Achrededig at gael yma.

Cronfa Wellcome i Ysbyty Gogledd Cymru, Dinbych

Mehefin 23, 2017

Mae Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wedi ei ddyfarnu â £130,000 gan Wellcome yn ddiweddar i restru a chadw cofnodion hanesyddol yr ysbyty.

Bydd y dyfarniad Ymchwil Adnoddau yn ariannu arolwg o’r casgliad ysbyty mwyaf a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych; cofnodion Ysbyty Gogledd Cymru. Ysbyty Gogledd Cymru, Dinbych, oedd y prif sefydliad yng Ngogledd Cymru ar gyfer gofalu am y rhai oedd yn dioddef o salwch meddwl. Agorodd y sefydliad ym mis Hydref 1848 i wasanaethu Gogledd Cymru gyfan a’r gororau.  Ganrif yn ddiweddarach, roedd mwy na 1,500 o gleifion yno. Hwn oedd y cyflogwr mwyaf o bell ffordd yn yr ardal ac mae’r gweithgareddau a gofnodir yn ei archifau swmpus yn adlewyrchu ei bwysigrwydd ym mywyd cymdeithasol ac economaidd yr ardal, gyda’i fferm, gweithgareddau chwaraeon, digwyddiadau cymunedol a gwyliau diwylliannol.

Caeodd yr ysbyty ei ddrysau am y tro olaf yn 1995. Mae’r archif ganlyniadol yn unigryw yn ei gyfanrwydd gan gynnwys: cofnodion claf; adroddiadau blynyddol a chofnodion pwyllgor; cofnodion ariannol; cynlluniau; a chofnodion staff.

Er bod y rhan fwyaf o’r casgliad ar gau i ymchwilwyr er mwyn cadw at ddeddfwriaeth diogelu data a pharchu cyfrinachedd cleifion, mae’n bwysig bod y casgliad yn cael ei gadw er mwyn galluogi mynediad i’r rheiny sydd â diddordeb mewn olrhain datblygiadau mewn triniaethau cleifion iechyd meddwl yn y dyfodol.

Mae prosiectau blaenorol sy’n gysylltiedig â’r casgliad hwn wedi cynnwys llawer o waith gwarchod ac atgyweirio, gwahanol ddarlithoedd a chreu mynegai cleifion (1848-1914).

Bydd y prosiect yn rhedeg dros y ddwy flynedd nesaf (Hydref 2017 – Hydref 2019) a byddwn yn recriwtio ar gyfer y prosiect yn ystod y misoedd nesaf. Ar ôl cwblhau’r prosiect bydd y canlynol wedi’u gwneud:

  • Rhestr fanwl o’r derbynion presennol wedi’u hail-restru i’r safonau cyfredol.
  • Rhestr fanwl o dderbynion diweddarach o gofnodion gweinyddu.
  • Bydd derbyniad diweddarach o ffeiliau achos cleifion yn cael eu rhestru a’u hail-becynnu.
  • Bydd y casgliad yn cael ei asesu ar gyfer anghenion gwarchod a mesuryddion gwarchod ataliol wedi’u hamlygu a’u rhoi mewn lle.
  • Bydd y casgliad yn cael ei asesu ar gyfer prosiectau digidol/ adnoddau digidol posibl.

 Byddwn yn rhoi diweddariadau rheolaidd am y prosiect ac amlygu dogfennau ar ein blog a thudalen Facebook. Rydym yn edrych ymlaen at ddechrau ar y prosiect!

I gael rhagor o wybodaeth, cysylltwch â ni.

wellcome-logo-black-e1498206400476.png

Mae Ymddiriedolaeth Wellcome yn sefydliad elusennol annibynnol byd-eang sydd wedi ymroi i wella iechyd. Mae eu Dyfarniadau Adnoddau Ymchwil yn cynorthwyo ymchwil drwy gefnogi prosiectau i gatalogio a chynnal casgliadau arwyddocaol o ffynonellau gwreiddiol mewn llyfrgelloedd ac archifdai ar draws y DU ac Iwerddon.

Darlith: “Rhentu ceiliogod, llestri arian a seddi Eglwys a oedd yn hyrwyddo statws parch ac awdurdod yng Ngogledd Ddwyrain Cymru, tua 1500-1700 – cipolwg ar Archif Teulu Mostyn”

Mawrth 10, 2017

Byddwn yn cynnal darlith mewn partneriaeth â Chyfeillion Archifau Clwyd. Manylion fel a ganlyn-

Crynodeb o’r Ddarlith:

O ddiwedd y cyfnod canoloesol hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif roedd y rhan fwyaf o dir Gogledd Ddwyrain Cymru yn eiddo i ystadau megis Y Waun, Hanmer, Cinmel, Lleweni, Plas-y-Ward, Trefalun ac Wynnstay.  Tra bu’r ystadau hyn yn weithredol llwyddodd y mwyafrif o ystadau i gadw casgliadau helaeth o gofnodion, yn manylu ar y dylanwadau yr oedd ganddynt o fewn ystod eang o feysydd gwahanol, megis gwleidyddiaeth, crefydd, rhyfel a diwylliant, yn ogystal â phensaernïaeth, diwylliant, ffermio a llenyddiaeth. Cedwir y mwyafrif o’r casgliadau hyn bellach mewn archifdai cyhoeddus ac maent yn adnodd gwych ar gyfer ymchwilio i hanes Cymru.   Bydd y ddarlith hon yn trafod cofnodion o archif Mostyn i arddangos rhai o’r dulliau mwyaf arloesol i foneddigion Gogledd Ddwyrain Cymru eu defnyddio i geisio hyrwyddo eu statws, parch ac awdurdod yn ystod yr 16 ac 17 ganrif.

Siaradwr: Dr. Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yn Mhrifysgol Bangor a Cadeirydd Fforwm treftadaeth Gogledd Dwyrain Cymru

Dyddiad: Dydd Mawrth 25ain Ebrill

Amser: 6pm-7pm

Lleoliad: Archifau Sir Ddinbych, Yr Hen Garchar, Rhuthun, LL15 1HP

Archebu lle yn hanfodol: i archebu lle ffoniwch 01824 708250 neu ebostiwch archifau@sirddinbych.gov.uk. Mae meysydd parcio talu ac arddangos ar gael gerllaw yn ystod y digwyddiad. Mae llefydd cyfyngedig ar gael ar y safle ar gyfer deiliaid bathodynnau glas yn unig.

Cost £2 i ddim aelodau. Te a choffi ar gael.

Gweler y poster ynghlwm, mae croeso i chi gylchredeg i unrhyw un a allai fod â diddordeb mewn dod.

Archifau Sir Ddinbych- Arolwg 2016

Ionawr 10, 2017

Staff

Yn ystod 2016 daeth ein hymwelwyr i adnabod archifydd newydd yn y swyddfa, Jane Sellek, sydd wedi bod yn gweithio gyda ni ar sail dros dro dros y flwyddyn ddiwethaf. Yn anffodus mae contract Jane wedi dod i ben a bydd yn chwith ei gweld yn gadael. Mae Jane wedi cynorthwyo nifer o ymchwilwyr yn ystod ei chyfnod yn goruchwylio ein hystafell ymchsil a thu ôl i’r llenni mae wedi bod yn brysur yn catalogio nifer o gasgliadau gan gynnwys;

Mae Jane hefyd wedi bod yn cefnogi ein gwirfoddolwyr â’n prosiect catalogio parhaus sy’n edrych ar ffeiliau Clerc y Sir.

Bydd y staff yn gweld eisiau Jane yn fawr ac maent yn dymuno’r gorau iddi yn y dyfodol.

Gwefan

Roedd 2016 yn flwyddyn gyffrous i ni yn ymwneud â datblygiadau ar-lein, cafodd ein gwefan newydd ei lansio yn fis Mehefin 2016. Ers ei lansio mae bron i 300 o bobl wedi cofrestru, ac mae ein hymwelwyr yn awr yn archebu ar-lein cyn ymweld â ni. Mae pobl s’n defnyddio’r wefan wedi cynyddu 30%, i’w gymharu ar adeg yma’r llynedd, ag erbyn hyn mae 40% o’n catalogau ar gael i’w chwilio ar-lein, gan gynnwys casgliadau mawr fel Porter a Plas Power.

Ymchwilwyr ac Ymholiadau

Defnyddiodd 997 o ymchwilwyr ein swyddfa yn ystod 2016 gan ddefnyddio 3160 o ddogfennau gwreiddiol.  Hanes lleol yw’r testun mwyaf poblogaidd i’w ymchwilio gan gynrychioli 51% o’n hymchwilwyr, ac yna hanes y teulu yn cyfrif am 32% o’n hymchwilwyr.

Rhai o’r prif brosiectau y gwelsom ein hymchwilwyr yn defnyddio ein casgliadau i’w cwblhau eleni yw;

  • A History of Royal Denbigh Lodge gan Rob Hammond, 2016
  • The Primitive Methodist Mission to North Wales gan David Young, cyhoeddwyd gan Gymdeithas Hanesyddol Wesleaidd (Cymru), 2016

Atebwyd 706 o ymholiadau drwy’r post, e-bost neu dros y ffôn.

Grantiau

Rydym wedi derbyn nifer o grantiau eleni gan gynnwys;

Digwyddiadau a Grwpiau

Mynychodd 130 o ymwelwyr ein digwyddiadau yn ystod 2016 gan gynnwys Lansiad Archwiliwch ym mis Tachwedd, ymweliad gan Ysgol Pentrefoelas a’n hymweliad blynyddol gan fyfyrwyr hanes Glyndŵr.

image-3

Mae’r archifau wedi bod yn gysylltiedig â nifer o brosiectau ffilmio gan gynnwys ffilm ar gyfer Archifau Cymru am ddiet carchardai y gellir ei weld yma.

Catalogio a Derbyniadau

Gallwch gadw golwg ar ein derbyniadau newydd ar arolwg yr Archifau Cenedlaethol here.

Cofnodwyd 42 o dderbyniadau newydd yn ystod y flwyddyn gan gynnwys:

Gwirfoddolwyr

Mae gennym bellach 11 o wirfoddolwyr ar y safle a 10 o wirfoddolwyr rhith sy’n ein helpu â nifer o brosiectau parhaus fel:

img_4460

Mae ein gwirfoddolwyr wedi cyfrannu dros 900 awr o amser gwirfoddol yn ystod 2016. Rydym wedi cael 2 fyfyriwr o Brifysgol Glyndŵr ar brofiad gwaith.

Diolch yn fawr i’n holl ymchwilwyr a gwirfoddolwyr, rydym wedi cael blwyddyn gynhyrchiol a phrysur iawn!

Archwilio eich Archif 2016

Tachwedd 22, 2016

Dydd Gwener diwethaf, cynorthwyodd y cogydd enwog Bryn Williams i ddechrau ymgyrch Archwilio eich Archif yng Nghymru yma yn Archifau Sir Ddinbych.

 

Bydd yr ymgyrch ymlaen rhwng 19-27 Tachwedd mewn archifau ar hyd a lled y Deyrnas Unedig ac Iwerddon ac mae’n annog pawb i ddarganfod y storïau, y ffeithiau a’r bobl sydd wrth galon ein cymunedau, gyda llawer o archifau yn agor eu storfeydd a gwahodd y cyhoedd i brofi, deall ac ymfalchïo yng nghyfoeth ac amrywiaeth y deunyddiau sydd ar gael.

Un o Ddinbych yng Ngogledd Cymru yw Bryn Williams yn wreiddiol. Fe ddysgodd werthfawrogi bwyd a tharddiad bwyd yn ifanc iawn. Bu’n gweithio yn rhai o geginau amlycaf Llundain a bellach mae’n Chef Patron yn Odette’s, gan symud yno ym mis Hydref 2008. Yn ddiweddar hefyd fe agorodd Bryn Williams ym Mhorth Eirias, Bistro, Caffi a Bar yn wynebu’r môr ar Arfordir Gogledd Cymru.

Meddai Bryn: “Mae’n ddiddorol edrych ar ryseitiau o’r gorffennol a gweld beth oedd pobl yn arfer ei ddefnyddio i goginio a hefyd archwilio sut mae’r hen ffyrdd o goginio wedi dylanwadu ar yr hyn rydyn ni’n ei wneud mewn ceginau heddiw. Roedd ryseitiau yn un o’r pethau hynny y byddai pawb yn eu rhoi ar bapur a’u trosglwyddo i’r genhedlaeth nesaf. Felly, maen nhw’n rhoi cipolwg ar y bwyd oedd yn arfer cael ei weini yn y tai mwyaf cyfoethog a hefyd y rasiwns oedd yn cael eu rhoi i garcharorion neu i bobl yn y wyrcws.”

Fel rhan o ymgyrch eleni yma yng Nghymru byddwn yn canolbwyntio ar ‘fwyd’. Crewyd cyfres o ffilmiau byrion yn Saesneg ac yn Gymraeg gyda haneswyr ac archifwyr yn edrych ar faeth mewn carchardai a thlotai, meddyginiaethau ers talwm sy’n defnyddio cynhwysion rhyfedd ac ofnadwy a gwneud jam! Mae gennym hefyd arddangosfa fechan sy’n amlygu rhai o’r casgliadau a gedwir gan Sir Ddinbych.

Mae’r ffilmiau i’w gweld ar wefan archifau.cymru, ac ar Facebook, Twitter a YouTube.

Llythyron Preifat William Jones 1916-1918

Tachwedd 11, 2016

Yn mis Gorffenaf eleni cynhaliwyd gorymdaith yn Rhuthun gyda 4,000 o pabis, fel rhan o goffau y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwnaeth plant ysgol o bob rhan o Rhuthun gynorthwyo i wneud y pabi i nodi canmlwyddiant brwydr Coed Mametz. Dywedodd ei trefnydd digwyddiadau, Ron Bell o Grŵp Cymunedol Rhuthun fod y dathliadau wedi cael eu “cynllunio i ddod â’r holl genedlaethau at ei gilydd.”

Ymosodwyd y 38ain adran (Gymreig), ar Coed Mametz rhwng 7 a 14 Gorffennaf, 1916, gyda mwy na 4,000 ohonynt yn cael eu lladd neu eu hanafu. Mae gennym ar gadw yma cyfres o lythyrau a ysgrifennwyd gan filwr a laddwyd ym mrwydr Coed Mametz yn y Somme ym mis Gorffennaf 1916. Mae’r llythyrau’n cychwyn ym mis Rhagfyr 1914, ac yn gofnod gwerthfawr o brofiadau preifat yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Dyn ifanc 21 oed o Derwen oedd William, Bila i’w deulu, pan ymaelododd yng Nhghorwen yn Nhachwedd 1914 gan adeal ei waith ar fferm cyfagos i ymuno a’r Ffiwsilwyr Cymreig. Aeth am hyfforddiant i Landudno ar y dechrau, ac wedy i wersyll ty alli i Gaer-wynt (Winchester) cyn myn drosodd i Ffrainc ar ddechrau 1916. Mase ei hanes yn un nodweddiadol, heb fod hynnu yn ei wneud yn llai trist.

actual

Beth sydd yn wahanol a’i hanes yw fod llythyron William adre i Banciau, Derwen, chwedeg pedwar ohonynt, wedi eu cadw gan y teulu. Ag ystyried bod William, mab i chwarelwr, wedi gadael ysgol yn 13 oed, mae ei Gymraeg yn gywri a chroyw.

Mae’r llythyrau yn syml, yn ddiffuant a diddorol. Mae’n son am ei fywyd bob dydd a hanes y rhyfel ac yn awyddus i glywed am bawb adre a sut gynhaeaf a fu. Er ie fod ar adegau ym amlwg yn dioddef yn fawr ar ol bod yn ymladd ar y ffrynt am gyfnodau hir nid yw’n cwyno on d mae’n ddiolchgar bod ganddo amser am seibiant oddi wrth y profiad chwere ac am bob peth a anfonwyd iddo gan y teulu.

Mae’r llythyrau yn darfod yn ddisymwth- mae dau oddi wrth ffrind iddo yn gofyn a oedd y teulu wedi clywed unrhyw hanes amdano ar ol iddo fynd ar goll. Cawsant wybod yn swyddogol yn ddiweddarach ei fod wedi marw er i’w fam, yn ol ei chwaer, adael y drws heb ei gloi am gyfnod wedyn rhag ofn ei fod wedi colli’i gof a’i fod wedi darganfod y ffordd adre. Un o’r llythyrau diwethaf yw’r un oddi wrth swyddog cyflogau yn yr Amwythig yn dweud fod ei fam wedi cael gormod o bensiwn ar ol marwolaeth ei mab a bod raid iddi dalu rywfaint yn ol.

william-jones077

 

Lansiad Ymgyrch Archwilio eich Archif 2016 gyda Bryn Williams

Tachwedd 3, 2016

Y mis hwn, bydd Archifau Sir Ddinbych yn cynnal digwyddiad lansio Ymgyrch Genedlaethol Archwilio eich Archif gyda’r chef lleol enwog, Bryn Williams. Yn ystod lansiad yr ymgyrch yng Nghymru, bydd Bryn yn canolbwyntio ar ryseitiau traddodiadol a ryseitiau Cymreig go wahanol, gan ddangos sut y gallwn eu defnyddio fel ysbrydoliaeth wrth goginio heddiw.

Mae’r ryseitiau sydd yn ein casgliadau’n amrywio o rai traddodiadol i ryseitiau ar gyfer meddyginiaethau, ac mae nifer ohonynt yn rhoi cipolwg i ni ar hanes cymdeithasol ehangach yr oes. Mae’r rhan fwyaf o’r ryseitiau gwreiddiol ar ffurf llawysgrifau sydd un ai wedi’u casglu ynghyd yn gyfrolau neu’n ddalennau rhydd. Nid oes dyddiad ar y rhan fwyaf, ond mae modd cynnig dyddiad bras fel arfer, ac mae enwau’r rhai a’u hawgrymodd ar ambell un.

This slideshow requires JavaScript.

Mae’r mwyafrif o’r ryseitiau’n gwneud mwy o fwyd na fyddai ei angen ar deulu arferol heddiw. Dyma’r mathau o seigiau a fyddai’n cael eu gweini mewn tai gwledig lleol ac yng nghartrefi’r dosbarth canol llewyrchus. Byddai bwyd mwy cyffredin teuluoedd y dosbarth gweithiol yn cynnwys potes, tatws, bara a chaws, a thafell o facwn neu damaid o gig dafad neu gig eidion pob hyn a hyn, a chwrw neu lefrith i’w yfed. Ni fyddai angen ryseitiau i baratoi’r prydau plaen, ailadroddus hyn. Byddent yn cael eu trosglwyddo ar lafar o un genhedlaeth i’r llall gan fod nifer fawr o bobl yn anllythrennog yn hwyr yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

This slideshow requires JavaScript.

Byddai gan gogyddion y ryseitiau hyn ddigonedd o amser i’w paratoi, yn ogystal â thân parhaus, felly ni fyddai’r amser y byddai bwyd yn ei gymryd i’w goginio’n cael ei ystyried yn bwysig yn economaidd. Mae defnyddio tân agored hefyd yn egluro pam nad oes sôn am dymheredd wrth goginio, gan mai bras iawn a fyddai amcangyfrif y gwres. Mae posib’ paratoi llawer o’r cynhwysion o flaen llaw heddiw gan ddefnyddio dyfeisiau modern i arbed gwaith ac amser, ac er ei bod hi braidd yn anodd dod o hyd i rai o’r cynhwysion y dyddiau yma, mae nifer o’r ryseitiau wedi para drwy’r oesoedd ac maent i’w gweld wedi’u haddasu ychydig mewn nifer o lyfrau coginio heddiw.

Byddwn yn arddangos nifer o’r ryseitiau hyn yn ein swyddfa yn Rhuthun yn ystod ein horiau agor fis Tachwedd. Mae nifer gyfyngedig o leoedd ar gael ar gyfer y Lansiad ar 18 Tachwedd – cysylltwch a ni os hoffech chi ddod!

Datblygiad ysgol gynradd Rhuthun

Medi 30, 2016

A hithau’n flwyddyn ysgol newydd, mae disgyblion ar draws y sir yn addasu i’w patrwm ysgol newydd. A mis Medi nesaf bydd newid hyd yn oed yn fwy i rai, wrth i ddisgyblion a staff Ysgol Penbarras ac Ysgol Stryd y Rhos yn Rhuthun symud i’w hadeiladau newydd sbon sydd wedi eu codi’n bwrpasol.  Ar 14 Medi rhoddodd pwyllgor cynllunio Cyngor Sir Ddinbych ganiatâd cynllunio i godi adeiladau ysgol a chyfleusterau ar safle newydd fyddai’n cael ei rannu yn Rhuthun. Mae’r ddwy ysgol ar yr un safle ar hyn o bryd, ac ers rhai blynyddoedd mae angen mawr wedi bod am adeiladau newydd yn eu lle.

Ysgol Stryd y Rhos

Mae’n anodd dod o hyd i dystiolaeth gadarn o ddyddiad sefydlu’r Ysgol Brydeinig yn Stryd y Rhos. Mae ‘The Schools in Wales 1500-1900’ gan Malcolm Seabourne, yn nodi 1846 fel dyddiad yr adeilad ac yn enwi’r pensaer Richard Cash. Ond mae dyddiad cynharach o dair blynedd i’r ysgol Brydeinig (nid yr adeilad). Cyn hynny, Edward Jones o Frynhyfryd, cyfreithiwr lleol, oedd yn darparu ystafell yr ysgol.

Roedd yn ysgol fawr, hyd yn oed yn ei dyddiau cynnar, gyda 173 o fechgyn yn 1846. Fel gydag Ysgol Genedlaethol Rhuthun, roedd yr ysgolion hyn yn darparu ar gyfer tlodion y dref. Yn 1847 caniatawyd mynediad i ferched, ac yna yn 1849 caniatawyd plant o’r wyrcws hefyd i’r ysgol.

Dechreuwyd cadw cofnodion yn Nhachwedd 1873 gyda Hugh Williams yn Brifathro’r adrannau Iau Cymysg a Babanod. Erbyn yr 1880au roedd 200 o hyd wedi eu cofrestru ond derbyniodd ganmoliaeth glodwiw gan Arolygiaeth Ei Mawrhydi. Yn Awst/Medi 1894 gwnaed addasiadau i’r adeilad i wneud lle i’r niferoedd cynyddol, a mis Hydref 1895 roedd 289 o ddisgyblion wedi eu cofrestru.

Ym Medi 1897 beirniadodd adroddiad Arolygiaeth ei Mawrhydi yr ysgol am ddiffyg staff dysgu – roedd y Prifathro yn gyfrifol am ddysgu 67 o ddisgyblion!

Disgyblion Ysgol Stryd y Rhos tua 1910 (PPD/90140)

Disgyblion Ysgol Stryd y Rhos tua 1910 (PPD/90140)

Ar 1 Medi 1925 daeth JCJ Ellis Edwards yn Brifathro – yn arweinydd corau adnabyddus, roedd yn gyfrifol am agor banc ceiniog yn yr ysgol a chyflwyno cap ysgol. Roedd merched yn gwisgo glas tywyll a’r bechgyn yn gwisgo gwyrdd. Roedd gan bob un fathodyn yn dangos y ddraig goch a’r llythrennau R.C.S. – Ysgol y Cyngor Rhuthun  Roedd yr ysgol hon yn cael ei hadnabod fel ysgol Gymysg y Cyngor Rhuthun ac erbyn Ionawr 1930, roedd 132 wedi eu cofrestru.

Roedd gan yr adran fabanod gofrestrau gwahanol o 1876 pan roedd 60 a mwy o ddisgyblion wedi eu cofrestru.  Nodwyd yn swyddogol fod yr adran yn uned ar wahân i’r ysgol Gymysg Iau yn Ebrill 1901, ond roedd yr adran fabanod hefyd yn dioddef o ganlyniad i ormod o blant i un athro eu dysgu.

Gellir canfod cofnodion Ysgol Stryd y Rhos ar ein catalog arlein.

Ysgol Penbarras:

Cynyddodd y problemau o ran lle yn Ysgol Stryd y Rhos pan agorwyd yr ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg, Ysgol Penbarras, ar yr un safle yn 1984. Roedd trafodaethau wedi bod yn digwydd am ddarparu addysg gynradd cyfrwng Cymraeg yn y dref ers tua 1956. Y niferoedd cychwynnol oedd 58 o ddisgyblion, a cynyddodd y nifer i ymhell dros 200 erbyn diwedd y ganrif.

Gwyliwch bry ar y wal o’r adeiladau newydd yma

Ffynonellau

ED/LB/90/1-4,8 – Llyfrau log Ysgol Stryd Y Rhos

History of Ruthin- Ruthin History Society

Schools in Wales 1500-1900- Malcolm Seaborne

Ruthin Local History Broadsheet 1985-2003