Sut Ymunais i â’r Proffesiwn Archifo

Hydref 31, 2018

Blog gwestai gan Aron Roberts

Fe gychwynnais i wirfoddoli yn Archifdy Sir Ddinbych ddechau mis Gorffennaf, gyda’r bwriad o ennill profiad gwaith gwerth chweil cyn mynd ati i wneud gradd Meistr mewn Gweinyddu Archifau ym Mhrifysgol Aberystwyth fis Medi. Yn fy nghyfnod yn yr Archifdy bûm yn gwella’r catalog ar gyfer Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bae Colwyn drwy ychwanegu mwy o fanylion at ddisgrifiad pob eitem. Rwyf hefyd wedi asesu cyflwr pob un o’r cynlluniau, sy’n dyddio o 1890 i 1966, fel bod modd eu diogelu drwy bennu amodau priodol ar gyfer mynediad.

Aron

Cefais y syniad i ddod yn Archifydd yn ôl yn 2015, drwy wirfoddoli fel ymchwilydd ar brosiect oedd yn bwrw golwg ar brofiadau pobl ag anableddau dysgu yn Ysbyty Gogledd Cymru. Drwy hynny cefais ddod i fy Archifdy lleol yma yn Sir Ddinbych am y tro cyntaf. Roedd yn wefr trin a thrafod y dogfennau hanesyddol, a rhoddodd hynny sicrwydd imi y byddwn i’n mwynhau gyrfa lle byddwn i’n diogelu’r holl dystiolaeth oedd yn y dogfennau hynny, ei rheoli a hwyluso mynediad ati.

Bryd hynny, fodd bynnag, roedd y syniad o ddychwelyd i’r Brifysgol i wneud y cwrs achrededig (yn fuan wedi imi gwblhau gradd Meistr mewn Astudiaethau Llenyddol) yn ddigon i droi fy ngwallt yn wyn, heb sôn am y ffaith bod gen i filiau i’w talu, ac felly fe ddilynais lwybr tra gwahanol i gefn gwlad, yn gweithio fel Swyddog Ardal dan Hyfforddiant yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy.

Yn Llangollen oedd fy swyddfa i, ac am flwyddyn a hanner bûm yn gweithio â thîm bendigedig ledled y Sir, a oedd yn gweithio’n galed i ddiogelu a hyrwyddo tirlun prydferth Sir Ddinbych. Roedd o’n benderfyniad anodd i ymadael â’r swydd honno fis Mehefin, ond roedd hi’n amser imi feddwl am y dyfodol – ac wrth wneud hynny, fel pawb arall rwy’n siŵr, roedd y gorffennol yn ddylanwad mawr arnaf.

Aron2

I mi, dyna sy’n gwneud gweithio mewn Archifdy mor gyffrous, er gwaethaf y ddelwedd sychlyd. Mae Archifdai’n llawn dop o bethau pwysig, gwirioneddau cudd sy’n aros i rywun eu darganfod, a fedrai newid cwrs bywyd y sawl sy’n dod o hyd iddynt. Wrth wirfoddoli yma mae hynny wedi dod yn amlycach fyth imi, gan weld bod aelodau o staff Archifdy Sir Ddinbych yn geidwaid i’r grym y gall pethau o’r gorffennol eu cael yn y presennol, yn ddirgel tan i rywun ddod i mewn drwy’r drws a gofyn amdanynt.

Diolch yn fawr am y croeso a gefais i,
Aron Roberts

Tra bu Aron gyda ni fe wnaeth argraff dda iawn ar bob un ohonom, a dymunwn yn dda iddo yn ei yrfa fel Archifydd.

Datgloi’r Seilam: Diweddariad Blwyddyn

Hydref 9, 2018

Yn 2017, cafodd Archifau Sir Ddinbych grant £130,000 gan Wellcome, i ariannu ein prosiect dwy flynedd ‘Datgloi’r Seilam’. Nod y prosiect yw catalogio holl gofnodion Ysbyty Gogledd Cymru, rhestru ac ail-becynnu ffeiliau achosion cleifion diweddarach, ac asesu’r casgliad ar gyfer anghenion cadwraeth.

Rydym flwyddyn i mewn i’r prosiect bellach, ac rydym yn gwneud cynnydd ardderchog at ei gwblhau ym mis Hydref 2019. Ym mis Chwefror eleni, gwnaethom gyhoeddi lansiad catalog dros dro ar gyfer rhan gyntaf y casgliad, mae hwn ar gael ar-lein drwy wefan Archifau Sir Ddinbych ac mae’n disodli’r catalog papur blaenorol. Roedd ein Gwarchodwr Prosiect, Joanna, gyda ni am dri mis, a chynhaliodd arolwg cadwraeth i nodi cyflwr y casgliad heb ei gatalogio ac mae wedi gwneud argymhellion o ran ei ofynion cadwraeth.

Mae ein Swyddog Cymorth Prosiect, Rhian, yn parhau i weithio’n galed i fynegeio’r gyfres ddiweddarach o ffeiliau cleifion, ac mae 13,000 o amcangyfrif o 23,000 wedi’u cwblhau eisoes. Mae gwaith yn parhau i gatalogio ac ail-becynnu gweddill y casgliad. Hyd yma, mae rhai o’r cofnodion a ddatgelwyd ymhlith y deunydd wedi’i gatalogio wedi cynnwys cofnodion gweinyddol fel adroddiadau a chofnodion pwyllgorau, cofnodion cleifion gan gynnwys cofrestrau derbyn a rhyddhau, cofnodion staff gan gynnwys cardiau mynegai staff a cheisiadau swyddi, a chofnodion sy’n ymwneud ag ochr gymdeithasol bywyd ysbyty gan gynnwys gemau hamdden, amserlenni gweithgareddau, rhaglenni digwyddiadau a thaflenni cerddoriaeth.

Item 368

Amserlen gweithgareddau wythnosol o’r ysbyty yn dyddio o 1966, sy’n dangos yr amrywiaeth o ddigwyddiadau cymdeithasol a hamdden a oedd ar gael i gleifion a staff.

Dros y deuddeg mis diwethaf, rydym wedi cynnal dau ddigwyddiad yn Archifau Sir Ddinbych. Ym mis Tachwedd 2017, cynhaliwyd ein digwyddiad lansio prosiect ar gyfer Archwilio Eich Archifau ac ym mis Medi 2018, cynhaliwyd digwyddiad ar gyfer Drysau Agored, a chafwyd sgyrsiau am yr ysbyty yn y ddau ddigwyddiad, ac arddangosfeydd bach o gofnodion o’r casgliad. Rydym hefyd wedi mynychu nifer o ddigwyddiadau allanol i hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad, gan gynnwys cynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, Fforwm Cyngor Archifau Cymru a digwyddiad ‘Dathlu Merched Sir y Fflint Ddoe a Heddiw’ yn Swyddfa Cofnodion Sir y Fflint.

SSHM Image

Archifydd y Prosiect yn siarad â chynrychiolwyr yng nghynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth yn Lerpwl.

Rydym wedi ysgrifennu nifer o flogiau am amrywiaeth o bynciau gan gynnwys llyfrau achosion cleifion, mapiau a chynlluniau, cofrestrau’r Comisiwn Gwallgofrwydd, epilepsi, parlys cyffredinol, ECT a’r ysbyty dan y GIG. Cofiwch wirio ein blog a’n tudalen Facebook i weld negeseuon newydd a newyddion am ddigwyddiadau sydd i ddod.

Nodwch os gwelwch yn dda fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau am rhwng 75 a 100 mlynedd o  ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

‘Datgloi’r Seilam’- Therapi Electrogynhyrfol yn Ysbyty Gogledd Cymru

Medi 11, 2018

Ddydd Sul diwethaf (9 Medi 2018), cynhaliwyd gennym ddigwyddiad Drysau Agored llwyddiannus dros ben, lle ddaeth 300 o ymwelwyr i swyddfa  Archifau Sir Ddinbych. Roedd y digwyddiad yn canolbwyntio ar brosiect ‘Datgloi’r Seilam’, a chafwyd sgyrsiau byrion yn ymwneud â sefydlu’r ysbyty a’r cleifion cyntaf. Cafwyd arddangosfa o ddogfennau gwreiddiol o gasgliad yr ysbyty, ynghyd ag arteffactau o gasgliad Gwasanaeth Amgueddfeydd Sir Ddinbych. Un o’r arteffactau hyn oedd peiriant therapi electrogynhyrfol a ddefnyddiwyd yn yr ysbyty ei hun. Roedd hefyd arddangosfa o bortreadau gan Same but Different o’r enw ‘Beauty of Rare’.

Lluniau sioe sleidiau gan Ceriwen Hughes, Beauty of Rare

This slideshow requires JavaScript.

Hyd yn hyn, mae 12,600 o ffeiliau cleifion a fu yn yr ysbyty ar ôl 1948 wedi eu rhestru a’u hailbecynnu fel rhan o’r prosiect. O’r 12,600 claf, derbyniodd 2,193 ohonynt driniaeth therapi electrogynhyrfol ar gyfer eu salwch. O’r 2,193 yma, bu i 2072 ohonynt wella a chael eu rhyddhau o’r ysbyty maes o law, gan awgrymu fod gan therapi electrogynhyrfol (o’i ddefnyddio law yn llaw â meddyginiaethau eraill) gyfradd llwyddiant uchel iawn.

Felly pam – â’r gyfradd llwyddiant mor uchel – fod cymaint yn credu mai triniaeth greulon a brawychus oedd therapi electrogynhyrfol? Mae’n bosib mai’r modd barbaraidd y portreadwyd y driniaeth yn y cyfryngau mewn ffilmiau fel ‘The Snake Pit’, ‘One flew over the Cuckoo’s Nest’ ac ‘A Beautiful Mind’ a roddodd gamargraff i bobl. Mae’n bosib hefyd mai’r ffaith y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol mor aml o’r 1950au hyd y 1970au (weithiau heb anesthetig) a achosodd i lawer o bobl ei ystyried yn fwy o gosb na thriniaeth.

Er hynny, mae’n amlwg, o restru ffeiliau’r cleifion, y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty hyd adeg ei gau ym 1995. Mae therapi electrogynhyrfol mewn gwirionedd yn therapi a ddefnyddir hyd heddiw, gyda seiciatryddion a chleifion yn ei ystyried yn driniaeth ddiogel ac effeithiol i frwydro iselder difrifol ac anhwylder deubegynol. Mae’r dull cyfredol, sy’n cael ei adnabod fel therapi electrogynhyrfol wedi’i addasu (modified ECT) yn defnyddio ymlacwyr cyhyrol er mwyn osgoi peryglon corfforol trawiad, ac yn cael ei gynnal dan anesthetig i osgoi poen o ganlyniad i’r trydan.

Cyn dyfodiad triniaethau therapi electrogynhyrfol, y prif driniaeth ar gyfer Sgitsoffrenia a salwch iselhaol yn Ysbyty Gogledd Cymru oedd siocdriniaeth Inswlin.  Galli’r driniaeth hon fod yn beryglus ac roedd yn gofyn am ofal nyrsio medrus. Yn Rhufain yn ystod y 1930au, dechreuodd yr Athro Ugo Cerletti ymchwilio i ddefnyddio trydan er mwyn rhoi sioc i’r ymennydd yn uniongyrchol trwy’r penglog. Gyda Lucio Bini, dyfeisiodd ddull o gyflenwi dos diogel o gerrynt trydanol a fyddai’n cymell confylsiwn, gan ddefnyddio peiriant a allai ddarparu foltedd rheoledig am ffracsiwn o eiliad. Defnyddiwyd y dechneg yn llwyddiannus ym y tro cyntaf ym 1938.

Cafodd y dull ei fabwysiadu yn Ysbyty Gogledd Cymru ym mis Gorffennaf 1941, pan awdurdodwyd prynu cyfarpar confylsiwn trydanol ‘Ediswan’ gan y pwyllgor ymwelwyr. Er mai mewn achosion sgitsoffrenia y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn wreiddiol, o fewn blwyddyn nododd uwcharolygydd meddygol Dinbych fod profiad o’i ddefnyddio wedi dangos yn gyflym iawn mai ym maes yr Iselderau yr oedd ei brif ddefnyddioldeb. Defnyddiwyd y driniaeth yn amlach yn ystod blynyddoedd y rhyfel – derbyniodd 47 claf therapi electrogynhyrfol ym 1941, ac erbyn 1943 roedd y nifer yma wedi cyrraedd 158.

Mae’r duedd hon yn parhau yn ffeiliau’r cleifion, gyda’r defnydd o therapi electrogynhyrfol yn cynyddu yn gyson yn ystod yr 1950au hyd at y 1970au. O gwmpas yr un adeg, dechreuodd chwyldro mewn triniaethau wrth i gyffuriau gwrth iselder gael eu cyflwyno am y tro cyntaf. Mae ‘Largactil’ – ffurf gynnar ar gyffur gwrth iselder – i’w weld yn cael ei ddefnyddio yn rheolaidd ar draws ffeiliau cleifion yn ystod yr un cyfnod. Achosodd datblygiadau pellach mewn cyffuriau gwrth iselder chwyldro yn y modd y rheolwyd cleifion yr ysbyty. Roedd mwy o achosion o dderbyn cleifion i’r ysbyty i dderbyn meddyginiaeth, ac unwaith eu bod mewn cyflwr sefydlog, eu rhyddhau i barhau ar y feddyginiaeth yn eu cartrefi eu hunain. O ganlyniad i hyn, daeth y defnydd o therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty yn llai cyffredin erbyn y 1970au hwyr.

Beth bynnag ein barn am y driniaeth hon, roedd yn rhan bwysig iawn o ddatblygiadau mewn triniaethau iechyd meddwl yn ysod yr 20fed ganrif.

Mae rhan o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru eisoes wedi ei gatalogio ac ar gael. Fodd bynnag, nid yw rhai o’r cofnodion y soniwyd amdanynt yn y blog hwn wedi eu catalogio eto. Bydd y cofnodion ar gael i’w gweld ar ddiwedd y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ ym mis Hydref 2019. Sylwer yn ogystal fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ynghau am rhwng 75 a 100 mlynedd oherwydd rheoliadau GIG.

Rhian Evans
Swyddog Cefnogi Prosiect
Datgloi’r Seilam

Gŵyl Gerdded Corwen

Awst 24, 2018

Bydd Gŵyl Gerdded Corwen yn dychwelyd dros benwythnos cyntaf mis Medi. Mae’r digwyddiad poblogaidd hwn yn rhoi cyfle i gerddwyr grwydro pen deheuol Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy. Mae teithiau cerdded wedi’u trefnu o amgylch y dref, ar hyd yr Afon Dyfrdwy ac i fyny i bwyntiau uchaf y Berwyn. Bydd cyfle hefyd i wella eich sgiliau canfod ffordd, a bydd darlith ar ‘Sgiliau Cwmpas a Map a Chanfod Ffordd Sylfaenol’ ar y nos Sadwrn.

Mae Sir Ddinbych yn lwcus iawn i fod â llawer o ardaloedd perffaith i gerdded. Yn ogystal â Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, mae Coedwig Clocaenog a Mynydd Hiraethog hefyd yn Sir Ddinbych. I’r rheiny sy’n mwynhau mynd i rannau mwy gwyllt yn y sir, efallai y bydd o ddiddordeb i chi bod gan Archifau Sir Ddinbych lawer o bethau fyddai’n gallu cyfoethogi profiad cerdded.

Mae ein mapiau hanesyddol o’r sir yn arbennig o ddefnyddiol oherwydd eu bod yn darparu ffenestr i’r gorffennol. Gallant roi’r cyfle i chi weld a oedd lle neu nodwedd benodol o’r dirwedd yn bodoli ar ddyddiad penodol, a chaniatáu i chi gyferbynnu’r olygfa bresennol â sut yr edrychai yn y gorffennol.

 

Map AO argraffiad cyntaf, Llandyrnog

Y gyfres hynaf o fapiau a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych yw’r Mapiau Degwm, sy’n cynrychioli un o’r arolygon mapio systematig, ar raddfa fawr cyntaf yn Lloegr a Chymru. Fe’u cynhyrchwyd rhwng 1838 a 1850 o ganlyniad uniongyrchol i Ddeddf Cymudo’r Degwm 1836, a ddisodlodd y system hynafol o dalu mewn nwyddau â thaliad ariannol. Ynghyd â’r dosbarthiad, sy’n atodiad ysgrifenedig i’r map, maent yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth gan gynnwys manylion yn ymwneud â pherchennog tir, tenantiaid, eiddo neu enwau caeau, aceri o dir a defnydd tir. Caiff bob map ei rannu fesul plwyf. Mapiau Arolwg Ordnans yw cydymaith ffyddlon selogion yr awyr agored yn y wlad hon erbyn hyn. Yma yn yr archifdy, mae gennym y 3 argraffiad cyntaf o Gyfres y Sir, a gynhyrchwyd rhwng y 1870au hwyr a’r 1920au. Mae rhain ar gael ar gais yn yr ystafell chwilio.

Yn ogystal â’n mapiau hanesyddol, mae gennym hefyd sawl llyfr cyhoeddedig ar y silffoedd yn ein hystafell chwilio, sydd hefyd yn gallu darparu gwybodaeth ddefnyddiol i gerddwyr. Yn arbennig, ‘The Drovers’ Roads of Wales’, gan Fay Godwin a Shirley Toulson. Am gannoedd o flynyddoedd cyn cyflwyno’r rheilffyrdd, roedd porthmyn yn gwneud bywoliaeth drwy gerdded gwartheg, defaid, moch a gwyddau o gadarnleoedd cefn gwlad Cymru i farchnadoedd mawr Lloegr. Mae’r llyfr hynod ddiddorol hwn yn ganllaw modern i’r llwybrau hanesyddol hyn, ac yn darparu mapiau a disgrifiadau manwl, gan eich galluogi i gerdded yn olion traed y werin bobl wydn hyn.

Roedd dau lwybr yn pasio drwy Sir Ddinbych. Roedd un llwybr tua’r gogledd yn anelu at Wrecsam a Chaer yn pasio drwy Ruthun, Llanarmon-Yn-Iâl a Llandegla. Roedd y llwybr arall yn teithio drwy ran ddeheuol y sir, yn mynd i mewn i Gorwen o’r Bala, a thrwy Fynyddoedd y Berwyn tua Llangollen.

Mae Shirley Toulson yn amlygu pwysigrwydd Corwen i’r Porthmyn, gan nodi mai dyma’r pwynt lle’r oedd llawer o lwybrau gogleddol y porthmyn yn cyfarfod wrth iddynt deithio tua’r dwyrain. Roedd y dref hefyd yn strategol bwysig i lwybr hanesyddol yr A5 o Lundain i Ddulyn, a oedd yn mynd drwy’r dref ar ei ffordd i Gaergybi. Mae tystiolaeth o hyn mewn Cyfeirlyfrau Masnach amrywiol sydd ar gael yn ein hystafell chwilio. Mae’r cofnodion Ffyrdd Tollborth (QSD/DT) sydd wedi’u cynnwys o fewn ein cofnodion Llysoedd Chwarter, yn dangos datblygiad y ffordd hon a llawer o ffyrdd eraill.

 

Y Cynlluniau ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru

Awst 7, 2018

O’r holl gofnodion yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru, nid oes unrhyw rai yn rhoi darlun gwell o ddatblygiad yr ysbyty na chyfres o dros 200 o gynlluniau. Fel rhan o’n prosiect Datgloi’r Seilam a ariennir gan Wellcome, mae’r rhain ar hyn o bryd yn cael eu catalogio a’u hail-becynnu.

Ehangwyd safle’r ysbyty sawl gwaith yn ystod ei oes, adeiladwyd eiddo newydd ac ailddatblygwyd y rhai oedd eisoes yn bodoli. Mae’r cynlluniau yn rhoi darlun clir o’r math o waith oedd yn digwydd. Mae amrywiaeth o fathau gwahanol o gynlluniau, yn cynnwys cynlluniau adeiladu, cynlluniau trydanol, cynlluniau draenio, cynlluniau cyflenwad dŵr, cynlluniau peirianneg, cynlluniau llawr a chynlluniau gardd.

Ym 1844, dechreuodd y gwaith o adeiladu’r ysbyty. Er nad oes unrhyw un o’r adeiladau gwreiddiol wedi goroesi, mae adroddiad gan y Pensaer Thomas Fulljames yn darparu cofnod ysgrifenedig o’i gynlluniau. Erbyn 1876, roedd yr ysbyty yn llawn, a phenderfynwyd adeiladu adain newydd i letya 130 o gleifion newydd. Mae un o’r cynlluniau cynharaf yn y casgliad sy’n dyddio yn ôl i Ionawr 1879, yn cynnwys dyluniad arfaethedig tu allan yr adeilad yn ystod y gwaith o ehangu llety’r cleifion.

Dyluniad ar gyfer cynyddu’r llety gan Bensaer R. Lloyd Williams, dyddiedig 1879.

Ar ôl i sawl estyniad llai brofi’n annigonol i ymdopi â’r niferoedd cynyddol o gleifion, dechreuwyd ar gynllun ailddatblygu ar raddfa fawr yn y 1890au. Roedd hyn yn cynnwys gwella draenio a glanweithdra, bloc lletya enfawr ar gyfer cleifion benywaidd, ceginau newydd, neuadd fwyta, a chyfleusterau glanhau newydd. Dengys un o’r cynlluniau ar gyfer yr ailddatblygiad hwn drefniant arfaethedig golchdy stêm, a oedd yn cynnwys ystafelloedd smwddio a glanhau ar wahân i staff a chleifion, a thŷ boeler cysylltiedig.

Cynllun o’r trefniant arfaethedig ar gyfer golchdy stêm gan W. Summerscales and Sons Limited Engineers, dyddiedig 1898.

Mae’r casgliad hefyd yn cynnwys cynlluniau ar gyfer datblygiadau diweddarach i brif adeilad yr ysbyty ac eiddo eraill, yn cynnwys cynlluniau draenio a thrydanol ar gyfer ysbyty derbyn Gwynfryn yn y 1930au, a chynlluniau adeiladu a lluniau technegol o’r ysgol hyfforddi nyrsys, a adeiladwyd yn y 1960au.

Mae’r cynlluniau o fewn casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn unigryw ac yn adnodd pwysig. Nid yn unig y maent yn darparu hanes datblygu’r ysbyty, maent hefyd yn ddefnyddiol ar gyfer hanes pensaernïol ac yn adnodd buddiol ar gyfer datblygiadau posibl y dyfodol ar gyfer adeilad a safle hen Ysbyty Gogledd Cymru.

I ddarganfod mwy am y gwaith yr ydym yn ei wneud i gadw ac ail-becynnu’r cynlluniau, gweler ein blogbost blaenorol ar Ddatgloi’r Seilam: Datgelu’r Archif yma.

 

Lindsey Sutton

Archifydd Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Rhwymo Cofrestr Etholwyr – Cyn ac Ar ôl

Gorffennaf 20, 2018

Eleni rydym wedi cael rhwymo ein cofrestri etholiadol mwyaf diweddar gyda chloriau caled. Mae’r gofrestr etholiadol yn rhestr o enwau a chyfeiriadau pawb sydd wedi cofrestru i bleidleisio mewn etholiadau cyhoeddus. Mae haneswyr teulu a thai yn gwneud llawer o ddefnydd o gofrestri etholiadol ac mae ein rhai ni ar gael ar hyn o bryd i’w gweld yn ein hystafell chwilio yn unig.

Mae Gwasanaethau Etholiadol Cyngor Sir Ddinbych yn anfon y gofrestr etholiadol llawn atom a gallwn ofalu am y cofrestri i sicrhau eu bod yn cael eu diogelu ac ar gael yn y tymor hir.

Pan mae’r gofrestr yn ein cyrraedd, mae’n cael ei hychwanegu at ein catalog ac yn derbyn cyfeirnod. Mae’n cyrraedd fel bwndel heb ei rwymo ac yna rydym yn ei anfon i gael ei rwymo. Mae rhwymo’r cofrestri yn golygu na ellir aildrefnu’r tudalennau pan mae ymchwilydd yn edrych drwyddo ac ni ellir tynnu tudalennau.  Mae’r gorchudd clawr caled hefyd yn golygu bod y maint yn fwy cadarn i sicrhau ei fod yn cael ei ddiogelu tra’n cael ei ddefnyddio yn y blynyddoedd i ddod.

I wybod mwy am ein cofrestri etholiadol ewch i’n gwefan.

Ysbyty Gogledd Cymru o dan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol

Gorffennaf 4, 2018

Mae 5 Gorffennaf yn nodi 70 mlynedd ers sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) yng Nghymru a Lloegr. Lansiwyd y GIG yn 1948 a’i nod, fel y gosodwyd allan yn Neddf Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946, oedd hyrwyddo ‘gwasanaeth iechyd cynhwysfawr wedi’i lunio i sicrhau gwellhad yn iechyd corfforol a meddyliol pobl Cymru a Lloegr ac atal, rhoi diagnosis a thrin salwch’.

Trwy sefydlu’r GIG gwelwyd newidiadau mawr mewn systemau gofal iechyd. Mae’r cofnodion a gadwyd yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn dogfennu’r broses o drosglwyddo’r ysbyty i’r GIG ac yn dangos yr effaith a gafodd y gwasanaeth newydd ar yr ysbyty.

Yr ysbyty o’r tu allan yn 1948, ffotograff gan Ronald Thompson.

Ar ôl ei agor yn 1848, roedd Ysbyty Gogledd Cymru yn cael ei reoli gan Bwyllgor Ymwelwyr sef cynrychiolwyr o bob un o’r pum sir a oedd yn ariannu’r ysbyty. Yn 1948 cafodd y Pwyllgor Ymwelwyr ei chwalu a chafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbysty ei drosglwyddo i Bwyllgor Rheoli Ysbyty a grëwyd o’r newydd gyda’r aelodau’n cael eu penodi gan Fwrdd Ysbytai Rhanbarthol Cymru.

Yng nghyfarfod olaf y Pwyllgor Ymwelwyr ar 21 Mehefin 1948, dywedodd y Cadeirydd Mr Alfred Hughes “gall y pwyllgor lawenhau yn y ffaith eu bod yn trosglwyddo ysbyty yr oeddent mor falch ohono – ysbyty a ddisgrifiwyd yr wythnos gynt fel un o’r gorau o’i fath gan y Gweinidog Iechyd”.

Etholwyd wyth o aelodau’r hen Bwyllgor Ymwelwyr i wasanaethu ar y pwyllgor newydd er mwyn sicrhau sefydlogrwydd a chysondeb yn ystod cyfnod o newid. Yn ogystal ag Ysbyty Gogledd Cymru cafodd y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd y cyfrifoldeb o reoli sefydliadau ‘Diffyg Meddyliol’ yng Nghoed Du, Brychdyn, Llwyn View yn Nolgellau, Fronfraith ac yn ddiweddarach Garth Angharad ac Oakwood Park.

Adroddiad blynyddol cyntaf Pwyllgor Rheoli newydd yr ysbyty, dyddiedig 1948 i 1949.

Trwy sefydlu’r GIG cafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbyty ei wneud yn ganolog. Er bod y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd yn cael ymreolaeth i ryw raddau, roedd yn destun rheoliadau’r Gweinidog Iechyd a’r Bwrdd Ysbytai Rhanbarthol a byddai cyllidebau ariannol bellach yn cael eu pennu gan lywodraeth ganolog.

Am fwy o wybodaeth am hanes y GIG yng Nghymru, edrychwch ar:

http://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/historycontext

 

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Wythnos Genedlaethol y Gwirfoddolwyr

Mehefin 1, 2018

Mae’n Wythnos Genedlaethol y Gwirfoddolwyr yr wythnos hon (1-7 Mehefin 2018) ac mae llawer gennym i ddiolch amdano i’n gwirfoddolwyr eleni, gan gynnwys am ein catalogau sydd aeth gael ar yr Archives Hub!

Mae’r Archives Hub yn wasanaeth am ddim ar-lein sy’n cynnig mynediad i ddisgrifiadau catalog o archifau sy’n cael eu dal yn storfeydd y DU (fel prifysgolion, archifau cwmnïau a chanolfannau hanes lleol). Mae’r Archives Hub yn cynnwys casgliadau o dros 330 o sefydliadau ledled y wlad ac mae’n adnodd ymchwil hollbwysig i haneswyr ledled y byd. Nid yw’n dal unrhyw ddeunydd archif ei hun ond mae’n cynnig modd i groes-gyfeirio disgrifiadau archifau gan wahanol sefydliadau.

Rydym wedi derbyn grant Academi’r Colegau Brenhinol yng Nghymru eleni i drosglwyddo pob catalog i’r Archives Hub gan olygu fod ein catalogau bellach ar gael i chwilio drwyddynt ar safle arall ac felly bydd rhagor o ymchwilwyr yn gallu dod o hyd i adnoddau cynradd ymhlith ein casgliadau yn rhwydd.

Heb waith ein gwirfoddolwyr, sydd wrthi’n ddiflino yn trosglwyddo ein rhestrau papur i’n cronfa ddata archifau, ni fyddai hyn wedi bod yn bosibl. Amcangyfrifwn fod oddeutu 75% o’n catalogau papur bellach wedi eu hychwanegu at y gronfa ddata.

catalogues
Yn ddiweddar, ychwanegwyd catalogau pob cyngor tref a gwledig. Mae’r casgliadau hyn yn cynnwys cannoedd o gynlluniau rheoli adeiladu ar gyfer eiddo ledled Conwy a Sir Ddinbych, adroddiadau swyddogion meddygol ac iechyd y cyhoedd ar amodau byw a glanweithiol ledled y sir yn ystod yr 1930au a’r 1940au a nifer o fapiau a chynlluniau (a llawer mwy!).

Dilynwch y dolenni isod i’n catalog llawn (cofiwch ddewis y tab Pori yn ôl Hierarchaeth i agor rhestr estynnol).

UDD/A Cyngor Dosbarth Trefol Bae Colwyn a Cholwyn
UDD/B Cyngor Dosbarth Trefol Llangollen
UDD/C Cyngor Dosbarth Trefol Abergele a Phensarn
UDD/D Cyngor Dosbarth Trefol Abergele
UDD/E Cyngor Dosbarth Trefol y Rhyl
UDD/F Cyngor Dosbarth Trefol Prestatyn

RDD/A Cyngor Dosbarth Gwledig Llanelwy (Dinbych)
RDD/B Cyngor Dosbarth Gwledig Aled
RDD/C Cyngor Dosbarth Gwledig y Waun
RDD/D Cyngor Dosbarth Gwledig Llansilin
RDD/E Cyngor Dosbarth Gwledig Ceiriog
RDD/F Cyngor Dosbarth Gwledig Llanrwst
RDD/G Cyngor Dosbarth Gwledig Uwchaled
RDD/H Cyngor Dosbarth Gwledig Hiraethog
RDD/I Cyngor Dosbarth Gwledig Rhuthun
RDD/J Cyngor Dosbarth Gwledig Llangollen
RDD/K Cyngor Dosbarth Gwledig Wrecsam
RDD/L Cyngor Dosbarth Gwledig Edeyrnion

Cewch wybod mwy am ein cyfleoedd gwirfoddoli yma

Cewch wybod mwy am The Archives Hub yma

Diweddariad Mynegai Cleifion Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 22, 2018

Rydym yn falch o gyhoeddi diweddariad i’n mynegai cleifion ar-lein ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru.

Mae’r diweddariad yn cynnwys manylion dros 800 o gleifion preifat a dderbyniwyd i’r ysbyty rhwng 1849 ac 1914. Mae’r mynegai wedi ei greu gan ddefnyddio gorchmynion derbyn cleifion ac mae’n adeiladu ar y mynegai cleifion tlawd a ryddhawyd ar-lein yn 2015. Cafodd y gronfa ddata ei chreu gan waith caled ac ymrwymiad gwirfoddolwyr, a hoffem ddiolch yn fawr iawn iddynt am yr ychwanegiad hwn i’r adnodd ar-lein.

079DC6AF-EA00-4174-851B-8E07A619A89F

Enghraifft o un o orchmynion derbyn y cleifion preifat, tynnwyd y wybodaeth ar gyfer y mynegai oddi ar y gorchmynion.

Mae’r gronfa ddata yn cynnwys manylion rhif ac enw claf, dyddiad derbyn, oedran pan y’i derbyniwyd, dyddiad rhyddhau neu farwolaeth, swydd, ac enw tref. Yr oedd Undeb Deddf y Tlodion yn talu am arhosiad cleifion tlawd yn yr ysbyty, ond yn wahanol iddyn nhw, roedd cleifion preifat a’u teuluoedd yn talu am eu harhosiad eu hunain. Er nad oedd y driniaeth feddygol a roddwyd i gleifion preifat yn wahanol i’r driniaeth i gleifion tlawd, roedd rhai manteision i fod yn glaf preifat. Roedd bwydlen y cleifion preifat yr un fath â bwydlen y staff, ac yn aml roedd mwy o le yn wardiau ac ystafelloedd dydd y cleifion preifat, gyda rhai cleifion preifat yn cael eu hystafell eu hunain.

O’r 829 o orchmynion derbyn cleifion preifat mae 45 ar goll o’r gyfres hyd at fis Rhagfyr 1914 (5.42%).  Nid yw’n amlwg pam na chafodd y cofnodion hyn eu trosglwyddo gyda’r archifau; mae’n bosib bod rhai wedi eu colli neu mae’n bosib iddynt gael eu trosglwyddo gyda’r claf i ysbytai meddwl eraill ar draws y wlad.

Er y cymerwyd gofal i osgoi gwneud unrhyw gamgymeriadau, mae’n anorfod bod rhai camgymeriadau fel gwallau teipio neu drawsgrifio. Byddem yn argymell yn gryf y dylech edrych ar y cofnod gwreiddiol un ai drwy holi am gopi neu drwy ymweld â’n hystafell chwilio i gadarnhau bod y manylion yn gywir.

Gellir dod o hyd i’r mynegai, yn ogystal â chanllawiau pellach, ar wefan Archifau Sir Ddinbych.

Epilepsi yn Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 11, 2018

Mae epilepsi ers nifer o ganrifoedd wedi’i gysylltu ag anhwylder meddwl, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif roedd pobl oedd yn dioddef gydag epilepsi yn cael eu derbyn mewn sefydliadau iechyd meddwl. Y dyddiau hyn, yn ffodus, nid yw’n cael ei ystyried fel cyflwr seiciatrig, ac nid yw unigolyn ag epilepsi yn debyg o gael ei drin gan uned iechyd meddwl.

Yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg, bu datblygiadau mewn meddygaeth i drin epilepsi a ffitiau epileptig. Y ddau sylwedd cyntaf a brofwyd i gael effaith gwrth-epileptig ac sy’n parhau i gael eu defnyddio heddiw yw bromine (defnyddiwyd gyntaf ym 1857) a phenobarbitone (defnyddiwyd gyntaf yn 1912). Gellir gweld tystiolaeth cyffuriau hyn yn cael ei defnyddio i drin cleifion gydag epilepsi yn Ysbyty yng Ngogledd Cymru, yn y ffeiliau achos cleifion a chofnodlyfr epileptig.

Roedd cleifion oedd yn cael eu derbyn gydag epilepsi yn cael eu cadw ar wahân yn yr ystafell gysgu Epileptig a Hunanladdiad. Roedd yr ystafell gysgu hon yn cael ei rhannu gyda chleifion oedd yn risg hunanladdiad uchel, mae’n debyg ar gyfer cael eu harsylwi’n well.

Mae’n amlwg o astudio ffeiliau achos y cleifion, bod epilepsi yn aml yn cael ei nodi fel cyflwr eilaidd, y prif ddiagnosis yn gyffredinol oedd dementia neu ‘gwiriondeb’ (gair amhleserus i’r glust ond un a ystyriwyd yn derm meddygol ar y pryd). Eto, roedd llawer o’r symptomau a gofnodwyd, gan gynnwys bod yn anghofus, ymosodedd a dryswch yn symptomau’n gysylltiedig ag epilepsi.

Yn ôl y gymdeithas Epilepsi mae dros hanner miliwn o bobl ac 1 ym mhob 200 o blant a phobl ifanc o dan 18 oed gyda epilepsi. Mae adroddiad blynyddol 1849 (blwyddyn ar ôl i’r ysbyty agor), yn cofnodi o’r 142 o gleifion a dderbyniwyd, bod 6 gydag epilepsi. Erbyn 1885, roedd y nifer o gleifion i fyny i 526, gyda 4 marwolaeth wedi eu hachosi gan epilepsi.

Roedd William Owen, 58 oed, yn un o’r cleifion hynny, cafodd ei dderbyn yn yr ysbyty ar 7 Gorffennaf 1885. Ar ôl cael ei dderbyn, cafodd ddiagnosis ‘dementia ac epilepsi’, ar ôl anafu ei ben yn ystod ffit epileptig 12 mis yn gynharach. Bu farw William bedwar mis yn ddiweddarach yn yr ysbyty, achos y farwolaeth oedd ‘lludded epilepsi’.

 

Erbyn 1918, roedd 192 claf wedi eu derbyn yn yr ysbyty, 13 wedi cael diagnosis epilepsi. Roedd plant mor ifanc â 6 oed yn cael eu derbyn, ac yn aml o ganlyniad i epilepsi, gan nad oedd gwasanaethau arbenigol plant yn bodoli fel maent heddiw.

Ar 29 Rhagfyr 1904, cafodd Edward Jones, 9 oed ei dderbyn yn yr ysbyty. Ar ôl cael ei dderbyn, cafodd Edward ddiagnosis o ‘wiriondeb gydag epilepsi’ ar ôl ‘ceisio rhoi ei chwaer yn y tân’. Byddai’n aros yn yr ysbyty tan ei farwolaeth ar 7 Mai 1918, yn 22 oed.

 

Yn anffodus, nid yw straeon Edward a William yn anghyffredin, ac mae llawer o achosion tebyg i’w gweld yn y cofnodion.

Mae rhan o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru eisoes wedi ei gatalogio ac ar gael, fodd bynnag nid yw rhai cofnodion y soniwyd amdanynt yn y blog hwn wedi eu catalogio eto. Bydd y cofnodion ar gael i’w gweld ar ddiwedd y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ ym mis Hydref 2019. Yn ogystal, sylwer oherwydd rheoliadau GIG bod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ynghau am rhwng 75 a 100 mlynedd.

Rhian Evans
Swyddog Cefnogi Prosiect (Datgloi’r Seilam)