Mapio Sir Ddinbych: Prosiect Cau Tiroedd

Gorffennaf 20, 2016

gan Margaret Owen (Gwirfoddolwr Mawrth-Ebrill 2016)

QSD-DE-18 Gwern y Pennant Common

Rwy’n fyfyriwr ym Mhrifysgol Glyndŵr Wrecsam. Am dri mis cefais y pleser o fod yn gysylltiedig â Phrosiect Mapiau Cau Tiroedd, Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych, ynghyd â’m cyd-fyfyrwyr, Phil Cooper. Cawsom fod yn rhan o’r prosiect diolch i Sarah Roberts, yr Archifydd Arweiniol sy’n gyfrifol am Wasanaethau Digidol ac Allgymorth. Fel rhan o’n cwrs gradd yn y Brifysgol roedd yn ofynnol i ni fynd ar leoliad gwaith. Ym Mhrifysgol Glyndŵr, mae gan bob myfyriwr sy’n dilyn Gradd Hanes y cyfle i wneud profiad gwaith mewn gweithle sy’n gysylltiedig â hanes. Gofynnodd Phil a minnau am gael gweithio yng Ngwasanaeth Archifau Sir Ddinbych oherwydd bod gan y ddau ohonom ddiddordeb gweithio mewn archifdy yn y dyfodol, ar ôl cwblhau ein cwrs gradd, ac rydym yn ddiolchgar iawn am y cyfle a gawsom gan Sarah i weithio ar y prosiect heriol a chyffrous hwn.

Mapiau Cau Tiroedd

Mae’r mapiau’n cwmpasu ardal eang, sydd yn fras o fewn ffiniau presennol Sir Ddinbych, er bod rhaid cofio bod ffiniau’r ardal wedi newid sawl gwaith ers i’r mapiau hyn gael eu comisiynu. Mae’r mapiau’n cofnodi cau tiroedd rhwng 1801 a 1877 ac yn cwmpasu’r ardaloedd canlynol:

Cau Tiroedd yng Nghymru

Mae hanes hir i gau tiroedd a sawl cyfnod gwahanol. Cau tiroedd, yn syml, yw cau ardaloedd o dir yn ffisegol ond mae’r broses o’u cau hefyd yn cynnwys proses gyfreithiol sy’n newid ar ba sail y caiff y tir ei ddal. Ar ôl cau’r tir nid tir deiliadaeth gyffredin mohono mwyach ond tir deiliadaeth unigol.

Er i gau tiroedd ddechrau yn y canol oesoedd parodd yr arfer, mewn amrywiol ffurfiau, tan ddechrau’r ugeinfed ganrif. Mae’n un o’r pynciau mwyaf cynhennus ymhlith haneswyr ac mae llawer o honiadau a gwrth-honiadau  am yr effeithiau cymdeithasol ac economaidd a gafodd ar y boblogaeth wledig, yng Nghymru a Lloegr, ar hyd yr oesoedd. Mae llawer o haneswyr o’r farn mai cau tiroedd roddodd ddiwedd ar fodolaeth dosbarth y gwerinwr yng nghefn gwlad, tra bo eraill yn ei weld fel rhan angenrheidiol o’r ymgyrch i wella amaethyddiaeth. Un peth na ellir ei wadu am gau’r tiroedd, fodd bynnag, yw’r marc y mae wedi ei adael ar y dirwedd. ‘So much of the landscape of England and Wales has been fashioned by enclosure. Many of the hedges, country lanes and public footpaths owe their existence to the enclosures of old. Enclosure in one form or another, and at different times in history, has visited and left its mark on most parts of the British Isles’ [1]

Mae’r dyfarniadau a’r mapiau a gadwir gan Wasanaeth Archifau Sir Ddinbych yn dystiolaeth o ffurf derfynol y cau tiroedd, sef y Deddfau Cau Tiroedd, a ddigwyddodd yn Sir Ddinbych yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yng Nghymru digwyddodd y Deddfau Cau Tiroedd yn llawer hwyrach nag yn Lloegr. ‘For whatever reason, although there was a Welsh Parliamentary enclosure as early as 1752…over 50 per cent took place after 1840.’[2] Tan 1801 bu hyn yn digwydd trwy basio deddfau preifat unigol i gau tiroedd ar gyfer pob achos o gau tiroedd ond o 1801, o dan y Ddeddf Cau Tiroedd Gyffredinol, newidiodd hyn a gellid gwneud y broses yn llawer haws ac yn rhatach. Cafodd y broses ei symleiddio ymhellach gan Ddeddf Cau Tiroedd Gyffredinol 1845 a sefydlodd bwyllgor cau tiroedd cenedlaethol, wedi ei gefnogi gan ‘…local assistant commissioners and surveyors, who acted as valuers and held local enquiries into each proposed new enclosure project’ [3] Mae’r mapiau cau tiroedd cynharaf yn archifdy Sir Ddinbych yn cwmpasu cau tiroedd yng Nghilcain a Llanferres yn 1801, tra bod y map diweddaraf yn cwmpasu’r ddau achos o gau tiroedd yn Nhrefgordd Tir yr Abad Uchaf yn 1872 ac yn 1877.

Beth yw diben y mapiau cau tiroedd hyn bellach? Weithiau defnyddid cau tiroedd fel modd o ddatrys anghydfod ynglŷn â ffiniau ac mae pobl yn parhau i edrych ar y mapiau cau tiroedd at y diben hwnnw heddiw. Maent yn darparu ffynhonnell ddefnyddiol o wybodaeth i haneswyr am bwy oedd yn dal tir yn Sir Ddinbych yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bydd pobl sy’n ymchwilio i hanes eu tŷ hefyd yn edrych arnynt. Maent yn rhoi cipolwg diddorol ar gyfnod mewn hanes ac yn cynnig cyfoeth o dystiolaeth i haneswyr ynglŷn â chanlyniadau’r broses o gau tiroedd yn y rhan hon o Gymru. Maent yn amrywio o ran arddull yn dibynnu ar y drafftsmon ac er bod rhai ohonynt bron â bod yn weithiau celf, mae eraill yn llawer mwy elfennol. Mae’r mapiau a’r dyfarniadau cau tiroedd a geir yn yr archifdy yn gofnod o ganlyniad terfynol y broses o gau tiroedd ac maent yn gofnod o hyd a lled cau tiroedd ac o sut yr oedd perchnogaeth tir wedi cael ei ddyrannu. Fodd bynnag, efallai mai Kain et al sydd yn llwyddo orau i grynhoi perthnasedd mapiau cau tiroedd ‘Enclosure maps, like many other genres of cadastral maps, were instruments of land organisation and control which both reflected and consolidated the power of those who commissioned them.’[4]

Y Prosiect

Mae’r prosiect hwn yn rhannu llawer o nodweddion Prosiect Cynefin. Nod prosiect Cynefin yw bod mapiau Degwm Cymru gyfan ar gael ar-lein a nod y prosiect hwn yw bod mapiau cau tiroedd ardal lai ei maint yn Sir Ddinbych ar gael ar-lein mewn ffordd debyg.

Cafodd y prosiect ei rannu’n dri cham a chawsant eu cynnal mewn partneriaeth ag Archifdy Sir y Fflint a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Cafodd ei ariannu gan CyMAL (Amgueddfeydd, Llyfrgelloedd ac Archifau Cymru, a elwir erbyn hyn yn MALD).

Yn y cam cyntaf, anfonwyd y mapiau cau tiroedd, a gâi eu cadw yn Archifdy Sir Ddinbych, yn rhan o gofnodion y Sesiynau Chwarter, i Archifdy Sir y Fflint i gael eu hatgyweirio a’u gwarchod. Unwaith yr oedd y dasg hon wedi ei chwblhau cafodd y mapiau eu hanfon wedyn i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cynhyrchwyd delweddau digidol, ansawdd uchel o’r mapiau yn defnyddio’r cyfleusterau diweddaraf sydd ar gael yno. Yna cafodd y mapiau eu dychwelyd i Ruthun, lle dechreuodd cam olaf y prosiect, a dyma pryd y dechreuodd Phil a finnau gymryd rhan yn y prosiect. Roedd cam olaf y prosiect yn cynnwys ymgorffori’r delweddau digidol yn rhan o wefan newydd yr archifdy ac wrth i ni ddechrau ar y gwaith roedd y wefan newydd bron â bod yn barod i fynd ar-lein. Ein prif dasg oedd paru’r mapiau cau tiroedd â mapiau hanesyddol diweddarach a mapiau modern er mwyn gallu adnabod yr ardal sydd wedi ei chynnwys ar y mapiau.

Ein tasg gyntaf, fodd bynnag, oedd archwilio pob map a nodi enwau unrhyw eiddo a oedd wedi’u marcio arnynt. Ein gobaith yw y bydd hyn yn ddefnyddiol i unigolion sy’n ymchwilio i hanes eu tŷ. Unwaith yr oedd hyn wedi ei orffen gallem symud ymlaen at ein prif dasg, a oedd ychydig yn fwy cymhleth, er i’r gwaith yn sicr roi cipolwg i ni o natur trylwyr a heriol gweithio mewn archifdy. Proses ac iddi ddau gam oedd hon lle câi ardal pob map cau tiroedd ei dynodi yn defnyddio mapiau sydd ar gael ar wefan Casgliad y Werin Cymru. Yna, roedd hyn yn ein galluogi i ddod o hyd i godau daearyddol ar gyfer pob map drwy ddefnyddio gridreferencefinder.com. Yna cafodd yr wybodaeth hon ei hychwanegu at gofnod y catalog. Cafodd ei defnyddio hefyd i greu pwynt dynodi ar fap chwilio Sir Ddinbych ar-lein ar wefan newydd yr archifdy. Roedd y broses hon felly yn cysylltu mapiau dros dair canrif.

Yn achos rhai mapiau roedd yn hawdd dynodi’r ardal y mae’r map cau tiroedd yn ei chwmpasu, a dod o hyd i bwynt cyffredin sydd yno o hyd. Roedd gan rai mapiau farcwyr hawdd eu hadnabod i helpu’r broses o ddynodi’r ardal: afon, eiddo, mynydd neu fryn ac iddynt enw, ac roedd yn hawdd gweld tebygrwydd rhwng y mapiau cau tiroedd a mapiau hanesyddol diweddarach, a mapiau’r cyfnod modern. Fodd bynnag, yn achos mapiau eraill, mapiau heb gynifer o nodweddion, roedd y broses yn llawer mwy cymhleth, yn cymryd llawer mwy o amser ac yn llawer mwy rhwystredig ac roedd angen gwneud ychydig mwy o waith ditectif cyn y gellid dynodi eu lleoliad a chanfod pwynt chwilio cyffredin.

Canfod pwynt cyffredin, sydd yno o hyd, yn aml oedd agwedd fwyaf problemus ein tasg. Roedd meddwl bod angen i ni ddynodi pwynt cyffredin a oedd wedi bodoli am ganrif a hanner o leiaf yn ddigon i’n sobreiddio a dyna pam mai dyma un o rannau mwyaf rhwystredig ac eto mwyaf gwerth chweil y prosiect. Nid yw’n hawdd dod o hyd i rywbeth sydd wedi bodoli, ac wedi’i fapio, am gyhyd â hynny. Gellid meddwl bod tai neu enwau tai yn para ond nid hynny oedd ein profiad ni gyda’r mapiau cau tiroedd. Mae sawl eiddo unigol sydd wedi’u marcio ar y mapiau cau tiroedd yn syml wedi diflannu erbyn adeg y mapio nesaf, yn 1868. Ai effaith y broses o gau tiroedd oedd hyn? Efallai bod hyn yn faes ymchwil i rywun yn y dyfodol.

Er mawr syndod, i mi o leiaf, un o’r nodweddion mwyaf parhaol ar y mapiau, ar wahân i nodweddion daearyddol, oedd y ffyrdd a phatrymau’r ffyrdd. Yn aml dyma’r unig bwyntiau mapio cyffredin y gellid eu nodi ar draws y canrifoedd, ond nid oedd eu hadnabod yn fater syml bob amser. Yn aml roedd yn golygu llawer o fflicio, yn ôl ac ymlaen, rhwng delweddau’r mapiau cau tiroedd, a’r mapiau diweddarach, i ddirnad a oedd y ddau batrwm ffordd mewn gwirionedd yr un fath yn union â’i gilydd, neu a oedd y tebygrwydd yn ddim byd ond breuddwyd gwrach, neu rwystredigaeth, ar ein rhan ni. Er gwaethaf hynny fe gawson ni sawl ‘eiliad Eureka’ wrth lwyddo ymhen yr hir a’r rhawg i wneud pariad.

Roedd rhai mapiau yn arbennig o drafferthus ac mae un map penodol yn sefyll allan yn hyn o beth. Y map hwnnw yw QSD / DE / 16E sy’n cwmpasu ardal Bryniau Gleision, ger Trofarth. Nid oes arno unrhyw eiddo ac iddynt enw, dim ond un ffordd, a dim nodweddion penodol o gwbl. Roeddwn i wedi anobeithio ac yn meddwl na fyddwn i byth yn adnabod yr ardal, heb sôn am ddod o hyd i bwynt cyffredin. Ond fe lwyddais i wneud y ddau beth yn y diwedd a gwneud hynny drwy ddefnyddio siâp anarferol y caeau ar y map cau tiroedd. Llwyddais i’w paru â chaeau modern, sydd wedi cadw eu siâp anarferol, a llwyddom i weld hynny yn defnyddio map lloeren modern Bing.

Cefais foddhad mawr ar yr adegau hynny yn ystod y prosiect, ond roeddem hefyd yn ffodus iawn bod diwedd ein lleoliad gwaith wedi cyd-daro â diwedd y prosiect hir hwn. Ar ein diwrnod olaf yn yr archifdy cawsom weld ffrwyth ein llafur, a llafur pawb arall a fu’n gysylltiedig â’r prosiect hwn. Cawsom gipolwg o wefan newydd yr archifdy sy’n cynnwys y delweddau digidol eu hunain a map chwilio sy’n seiliedig ar y pwyntiau cyfeirio grid y buom wrthi’n amyneddgar yn eu plotio. Roeddem yn teimlo’n ostyngedig iawn wrth sylweddoli cymaint o amser ac ymdrech sydd wedi’i roi i’r rhan hon o’r prosiect, ac eto yr unig dystiolaeth uniongyrchol sydd o’r holl ymdrech, yn ystod y profiad gwaith cyfan, yw ychydig ddotiau ar fap. Serch hynny, bydd y dotiau hyn yn help mawr i’r rhai sy’n chwilio’r wefan am wybodaeth am y mapiau cau tiroedd ac wrth edrych ar y wefan cawsom deimlad rhyfedd o fod wedi cyflawni rhywbeth ar ddiwedd ein cyfraniad ni i’r prosiect. Roeddem yn teimlo’n falch o fod wedi bod yn rhan o’r prosiect cau tiroedd, er mai bach iawn mewn gwirionedd oedd ein cyfraniad.

enclosure maps

Pwyntiau a godwyd yn ddaearyddol yn dangos lleoliadau Cynllun Cau Tiroedd Sir Ddinbych

Felly, beth mae’r prosiect wedi ei gyflawni? Wel, bydd edrych ar y mapiau cau tiroedd yn llawer haws yn y dyfodol. Mae rhai o’r mapiau hyn yn enfawr, ac yn fwy na’r byrddau yn yr ystafell chwilio. Byddai edrych ar y mapiau hyn yn ddi-os yn beryglus i’r mapiau, ac yn anodd i’r sawl sy’n edrych arnynt. Ffynhonnell o wybodaeth yw mapiau yn y bôn a bydd y delweddau digidol ansawdd uchel hyn yn gwneud archwilio’r mapiau cau tiroedd yn llawer haws. Bydd y mapiau hefyd yn awr yn hygyrch, hyd yn oed os na fyddwch yn gallu ymweld â’r archifdy eich hun. Gobeithio y bydd hyn yn golygu y bydd rhagor o bobl yn dod i gysylltiad â’r mapiau diddorol hyn, sy’n cynrychioli ac yn rhoi tystiolaeth am ran bwysig o orffennol Cymru.

[1] Steven Hollowell, Enclosure Records for Historians, (Chichester: Phillimore &Co. Ltd, 2000), t xiii

[2] John Chapman, A Guide to Parliamentary Enclosures in Wales, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1992), t5

[3] Steven Hollowell, Enclosure Records for Historians, (Chichester: Phillimore &Co. Ltd, 2000), t61

[4] Roger Kain, John Chapman, Richard Oliver, ‘The Enclosure Maps of England and Wales 1595-1918’ , (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2004), Preface

Gwefan newydd wedi ei lansio

Mehefin 13, 2016

Rydym yn falch o gael dweud wrth ein darllenwyr bod ein gwefan newydd bellach yn fyw. Gallwch weld y safle yn-

archifau.sirddinbych.gov.uk

homepage

Mae’r wefan yn golygu, am y tro cyntaf, y gall ymchwilwyr weld cynnwys mynegeion a chatalogau dethol ar-lein cyn ymweld. Ar hyn o bryd, mae tua 25% o’n catalogau papur wedi cael eu hychwanegu at y safle ac mae’n broses barhaus i ychwanegu’r gweddill at y gronfa ddata drwy gefnogaeth ein gwirfoddolwyr rhithwir. Rydym yn gobeithio y bydd tua 40% o’n catalogau ar gael erbyn mis Mawrth 2017.

Mae’r wefan hefyd yn gartref i ddetholiad o ddelweddau dyfarniadau cau tiroedd sydd bellach ar gael i’w gweld yn rhad ac am ddim. Rydym yn gobeithio y bydd yr holl ddyfarniadau a’r cynlluniau ar-lein erbyn diwedd y flwyddyn.

Mae’r wefan hefyd yn cynnwys canllawiau ymchwil gan gynnwys pynciau megis trosedd a chosb, iechyd ac ysbytai a chofrestrau etholiadol ac rydym yn gobeithio y bydd y rhain yn helpu ymchwilwyr newydd i gael gwybod mwy am ein casgliadau wrth ymweld â’n tudalennau am y tro cyntaf.

Gallwch gofrestru ar y wefan newydd a defnyddio’r opsiwn archebu i archebu ymlaen llaw i ddefnyddio’r ystafell chwilio, i ddefnyddio cyfrifiadur neu ddarllenydd microffilm. Mae hefyd yn cynnwys system taliadau ar-lein lle gall ymchwilwyr ar ôl dod o hyd i eitem yn y catalog wneud cais am gopi a thalu ar-lein ac rydym yn sicr y bydd yn ddefnyddiol i ymchwilwyr tramor.

Rydym yn annog ymchwilwyr i gofrestru ac i ddefnyddio’r safle newydd a rhoi adborth er mwyn i ni barhau i wneud gwelliannau. Gadewch eich adborth ar ein ffurflen ar-lein.

Diweddariad Gwirfoddoli Rhithwir

Mehefin 6, 2016

Nid ydym yn unig yn cynnal sesiynau gwirfoddoli grwp, mae gennym hefyd grwp rheolaidd o wirfoddolwyr rhithwir, sy’n cefnogi ein gwasanaeth drwy wirfoddoli o’u cartref.

Dechreuodd y prosiect gwirfoddolwyr rhithwir gyda phrosiect ysgolion ym mis Ebrill 2015. Rhwng Ebrill 2015 a Mawrth 2016 mae ein grŵp o wirfoddolwyr rhithwir wedi rhoi 575 awr enfawr i’n gwasanaeth. Erbyn hyn mae gennym 15 o wirfoddolwyr rhithwir yn gweithio yn rheolaidd gyda ni, ond rydym wedi cael hyd at 29 ar un adeg. Mae llawer o wirfoddolwyr wedi dod i ni am brofiad cyn dechrau ar yrfa mewn archifau neu feysydd cysylltiedig, mae rhai wedi mynd ymlaen i astudio ymhellach (un i wneud gradd meistr mewn astudiaethau treftadaeth!) Ac mae rhai wedi ymuno i roi rhywbeth yn ôl i’r byd archif.

Mae’r prosiect wedi bod mor llwyddiannus fel ein bod bellach wedi cwblhau ein prosiect ysgolion ac wedi symud ymlaen i gasgliadau eraill. Hyd yn hyn, mae ein gwirfoddolwyr rhithwir wedi ein helpu i ychwanegu’r catalogau canlynol i’n cronfa ddata, yn barod ar gyfer lansiad ein gwefan newydd yn nes ymlaen y mis yma-

  • 198 o gatalogau ysgol cynradd, ysgol uwchradd, bwrdd coleg ac ysgol
  • 78 o gatalogau plwyf
  • 58 o gatalogau cyngor plwyf
  • Nifer o casgliadau preifat gan gynnwys papuraru tai a chyfreithwyr, hyd at 5000 o eitemau hyd yn hyn!

Mae’r ymroddiad gan ein gwirfoddolwyr yn golygu y byddwn yn lansio ein gwefan newydd gyda tua 25% o’n catalog ar gael ar lein i’n ar gyfer ein ymchwilwyr. Mae hyn yn rhywbeth na fyddem wedi gallu cyflawni hebddynt. Rydym yn hynod ddiolchgar i bob un ohonynt, ac rydym yn sicr y bydd ein hymchwilwyr yn elwa ar eu gwaith am flynyddoedd i ddod.

Hoffech chi wirfoddoli o gartref?

Rydym yn awyddus i recriwtio gwirfoddolwyr rhithwir newydd i’n helpu i wella ein catalog ar-lein sy’n golygu trosi catalogau papur i mewn i gronfa ddata chwiliadwy. Ar hyn o bryd ein blaenoriaeth yw ein casgliadau preifat megis gasgliad mawr o bapurau yn ymwneud â J. P. Porter. Y chwbl sydd ei angen yw cyfeiriad e-bost a mynediad i gyfrifiadur personnol gyda Microsoft Word neu debyg. Gallwch ddod i sesiwn hyfforddi wyneb i wyneb a darperie chyfarwyddiadau ysgrifenedig ac enghreifftiau.

Mae’r sgiliau rydym yn chwilio amdanynt yn cynnwys sgiliau cyfrifiadurol a theipio sylfaenol a llygad am fanylder.

Os hoffech chi i gefnogi ein gwasanaeth drwy wirfoddoli gyda ni llenwch ein Ffurflen a’i dychwelyd i searchroom@denbighshire.gov.uk. Mae gennym hefyd leoedd cyfyngedig ar gyfer lleoliadau gwirfoddoli ar y safle.

Gwirfoddolwyr eu hangen!

Mehefin 3, 2016

Ydych chi’n chwilio am gyfle gwirfoddoli newydd? Hoffech chi ymuno â’n Grŵp Gwirfoddoli ar ddydd Llun?

Rydym yn chwilio am wirfoddolwyr newydd i ymuno â’n sesiynau grŵp ar hyn o bryd. Mae aelodau o’r tîm wedi dod yn arbenigwyr ar lanhau, ail-becynnu a rhestru casgliadau archifau newydd mewn blychau ac maent ar hyn o bryd yn gweithio ar gasgliad mawr o gofnodion Adran Clerc Cyngor Sir Ddinbych o ganol yr 19 Ganrif hyd at ddechrau’r 20 Ganrif. Mae tasgau’r gorffennol wedi cynnwys rhestru casgliadau amrywiol mewn blychau a chreu Mynegai Cleifion Gogledd Cymru.

Mae casgliad y Clerc yn un o’n casgliadau mwyaf sydd heb ei gatalogio ac rydym yn awyddus i restru’r deunydd a’i wneud yn gyhoeddus. Mae’n cynnwys cannoedd o focsys o ffeiliau sy’n rhoi cip o’r Sir yn ystod cyfnod pan oedd datblygiadau pwysig ar droed mewn meddyginiaeth ac iechyd cyhoeddus, y rhwydwaith deleffon, adeiladau ysgolion newydd, cerbydau modur a ffyrdd, a chychwyn y rhyfel.

Roedd y Clerc Sirol yn uwch swyddog o fewn llywodraeth leol ac yn gweithredu fel ceidwad cofnodion o fewn y sefydliad. Mae’r papurau’n cynnwys cofnodion sy’n ymwneud â phob swyddogaeth o fewn y sir gan gynnwys addysg, yr amgylchedd, trwyddedu, iechyd cyhoeddus, llyfrgelloedd, plismona, y gwasanaeth tan ac amaeth, a llawer mwy.

Mae’r prosiect yn golygu edrych drwy’r deunydd sydd heb ei weld o’r blaen, ail-becynnu os oes angen, tynnu’r holl atodiadau metel fel clipiau papur, pinnau a thagiau trysorlys sy’n rhydu ac sy’n gallu achosi difrod i’r ddogfen a rhestru’r cynnwys (gweler llun uchod!). Mae’r gwaith yn cael ei oruchwylio gan archifydd bob amser a rhoddir canllawiau a chyfarwyddyd dryw gydol y sesiwn.

DSC_0021DSC_0010DSC_0009

Rydym yn chwilio am wirfoddolwyr o amrywiaeth o gefndiroedd.  Gallwch fod yn unrhyw oedran ac am ddysgu sgil newydd neu ehangu eich CV, cael profiad gwaith, neu ddysgu ychydig o wybodaeth leol.

Gall gwirfoddoli fod o fudd i chi drwy:

  • wella eich sgiliau TG a sgiliau eraill sy’n gysylltiedig â gwaith
  • roi ymdeimlad o berthyn i gymuned
  • gwella hyder wrth chwilio am waith
  • cwrdd â phobl newydd

Mae gwirfoddoli hefyd yn helpu pobl sy’n dychwelyd i’r gwaith ar ôl cyfnod o ddiweithdra, drwy ddarparu hyfforddiant mewn sgiliau newydd a phrofiad mewn sectorau newydd.

Gallwch ddarganfod mwy am y rôl wirfoddol hon, yn ogystal â ffurflen gais, ar ein gwefan newydd.

Siarteri Bwrdeistref Dinbych

Mawrth 31, 2016

Efallai y cofiwch o nodyn blaenorol y cawsom gyllid grant gan y NMCT i wneud gwaith ar Siarteri Bwrdeistref Dinbych. Rydym yn falch iawn i ddweud wrthych fod y prosiect wedi’i gwblhau erbyn hyn ac mae’r siarteri wedi eu dychwelyd i Sir Ddinbych.

Mae’r Siarteri yn ddogfennau mawr ac roeddent yn cael eu storio yn flaenorol gyda’i gilydd mewn bocs nad oedd yn cynnig amddiffyniad digonol i’r dogfennau na’r seliau ynghlwm. Roedd y deunydd pacio hefyd yn anaddas ar gyfer symud y dogfennau i mewn ac allan o’r lle storio a byddai’n golygu y byddai angen dau aelod o staff i’w nôl.

Isod ceir cyfres o ffotograffau a dynnwyd yn ystod y prosiect i ddangos y gwaith a wnaed….

Roedd y prosiect yn cynnwys glanhau memrwn; atgyweirio fel y bo’n briodol; lleithio a fflatio arwynebau tonnog a glanhau seliau. Fel y gwelwch o’r lluniau roedd rhywfaint o staenio, atodiadau sêl wedi’u difrodi a thudalennau wedi cyrlio.

Roedd y prosiect yn cynnwys ail-becynnu mewn blychau archifol pwrpasol a fydd yn leihau trin yn sylweddol pan ymgynghorir gyda’r dogfennau. Roedd y gwaith cadwraeth wedi ei wneud gan Mark Allen, Cadwraethydd, yn Archifdy Sir y Fflint [yn y llun].

Roedd y prosiect hefyd yn cynnwys sganio pob tudalen i greu delwedd ddigidol o bob Siarter. Roedd y dogfennau hyn yn rhy fawr i’w sganio yn fewnol, felly roedd mynediad wedi’i gyfyngu i’r rhai a allai ymweld â’r swyddfa yn bersonol. Bydd cynhyrchu delweddau digidol yn galluogi mynediad ehangach a mynediad o bell yn y dyfodol. Roedd y gwaith sganio yn cael ei wneud gan staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Bydd y delweddau digidol o’r siarteri ar gael ar ein gwefan newydd yn ddiweddarach eleni.

Llwyddiant Grant gyfer Siarteri Bwrdeistref Dinbych!

Ionawr 8, 2016

Cawsom rywfaint o newyddion gwych yn ddiweddar bod ein cais i’r NMCT wedi cael ei dderbyn. Bydd y grant yn cynnwys glanhau, trwsio, ail-becynnu a sganio Siarteri Bwrdeistref Dinbych (BD/A).

Y Siarteri, a roddwyd i Fwrdeistref Dinbych, yw’r siarteri bwrdeistref hynaf sy’n goroesi yng Ngogledd Cymru. Maent yn darparu tystiolaeth brin o Gymru yn ystod y cyfnod canol oesoedd cynnar-canol, ac yn ffurfio cofnod cynhwysfawr o’i datblygiad yn dref ganoloesol pwysig o anheddiad ôl-goncwest Edwardaidd i weinyddiaeth â strwythur soffistigedig o dan Siarl II.

Mae’r casgliad yn cynnwys pum siarter a gyhoeddwyd gan frenhinoedd a deyrnasodd rhwng c. 1290 a 1662. Mae’r siarter gynharaf, a roddwyd gan Edward I i Henry de Lacy, wedi ei dyddio tua 1290 a hon yw ein unig ddogfen a ysgrifennwyd mewn Ffrangeg Normanaidd.

Roedd Siarteri Bwrdeistref yn ddogfennau trawiadol a gynlluniwyd i fod yn weledol ddeniadol. Mae’r casgliad yn cynrychioli’r gorau o’r math hwn yn ein casgliadau ac efallai yng Nghymru. Mae’r Siarteri’n cynnwys darluniau gwych o Harri VII a Harri VIII. Yn hytrach na arwyddo’r ddogfen, roedd sêl frenhinol ynghlwm i gadarnhau dilysrwydd. Mae sêl ynghlwm wrth bedwar o bum Siarter Dinbych.

Roedd siarteri yn ddogfennau pwysig a oedd yn amlinellu’r dyletswyddau a breintiau a roddwyd i’r dref a’r bwrdeisiaid (swyddogion bwrdeistref). Roedd y materion a drafodwyd mewn siarter bwrdeistref yn cynnwys hawliau i hunan-lywodraethu megis yr hawl i gynnal llysoedd, rheoleiddio marchnadoedd, adeiladu waliau tref ac ati.

Bydd arian grant NMCT yn golygu y bydd y dogfennau trawiadol hyn yn cael eu hatgyweirio a’u glanhau yn broffesiynol a bydd pecynnau pwrpasol yn cael ei wneud i amddiffyn y llawysgrif a’r seliau ynghlwm. Bydd y grant hefyd yn talu am gostau sganio arbenigol i alluogi ymchwilwyr i gael mynediad atynt ar-lein.

Dyma’n trydydd prosiect cadwraeth llwyddiannus a ariennir gan y NMCT yn y pum mlynedd diwethaf, gan gynnwys gwaith ar ein Albwm Rhyfel y Degwm a’n llyfrau Disgrifiad Troseddol.

Digwyddiad Diweddaru

Tachwedd 19, 2015

Dydd Llun 30ain Tachwedd 2015

6.30pm-8.00pm

Archifau Sir Ddinbych, Yr Hen Garchar, Rhuthun

Gweler ein gwefan am gyfarwyddiadau

Mae 2015 wedi bod yn flwyddyn brysur i wasanaeth Archifau Sir Ddinbych. Mae llawer iawn o waith wedi ei gyflawni gan y tîm, ac mae gennym gryn ddatblygiadau cyffrous ar y gorwel.

Ymunwch a ni osgwelwch yn dda, ar Tachwedd 30ain i gael y wybodaeth diweddaraf ar beth sydd wedi bod yn digwydd eleni a beth sydd o’n blaenau.

Mae’r cyfarfod hefyd yn rhoi cyfle i chi ofyn unrhyw gwestiynau sydd gennych.

Os oes gennych ddiddordeb mewn ymuno a ni, gadewch i ni wybod ar searchroom@denbighshire.gov.uk neu galwch 01824 708250. Nodwch fydd llefydd yn gyfyngedig, felly os ydych yn rhan o gymdeithas hanes lleol neu grŵp, fyddwch mor garedig a gyrru cynrychiolwr.

 

Pa mor dda ydych chi’n gwybod hanes Sir Ddinbych?

Tachwedd 14, 2015

A gawsoch eich geni a’ch magu yn Sir Ddinbych? Ydych chi’n ffansio’ch hun fel gwrw hanes lleol? Rhowch gynnig ar ein cwis i weld faint rydych yn wir wybod am eich sir

Yr wythnos hon (14-22 Tachwedd) yw wythnos archwilio eich archif, sydd yn ymgyrch ar y cyd a ddarperir gan yr Archifau Gwladol a Chymdeithas Archifau a Chofnodion y Deyrnas Unedig ac Iwerddon. Ei nod yw arddangos y potensial unigryw o archifau i gyffroi pobl, dod â chymunedau at ei gilydd, a dweud straeon anhygoel.

 

Mae Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wedi derbyn £11,000 yn ddiweddar gan Ymddiriedolaeth Wellcome i ariannu arolwg o gasgliad ysbyty unigryw

Tachwedd 5, 2015

Bydd y dyfarniad Ymchwil Adnoddau yn ariannu arolwg o’r casgliad ysbyty mwyaf a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych; cofnodion Ysbyty Gogledd Cymru. Ysbyty Gogledd Cymru, Dinbych, oedd y prif sefydliad yng Ngogledd Cymru ar gyfer gofalu am y rhai oedd yn dioddef o salwch meddwl. Agorodd y sefydliad ym mis Hydref 1848 i wasanaethu Gogledd Cymru gyfan a’r gororau.  Ganrif yn ddiweddarach, roedd mwy na 1,500 o gleifion yno. Hwn oedd y cyflogwr mwyaf o bell ffordd yn yr ardal ac mae’r gweithgareddau a gofnodir yn ei archifau swmpus yn adlewyrchu ei bwysigrwydd ym mywyd cymdeithasol ac economaidd yr ardal, gyda’i fferm, gweithgareddau chwaraeon, digwyddiadau cymunedol a gwyliau diwylliannol.

Caeodd drysau’r ysbyty am y tro olaf ym 1995. Mae’r archif a ddeilliodd yn unigryw o ran ei gyflawnder gan gynnwys: cofnodion cleifion; adroddiadau blynyddol a chofnodion pwyllgorau; cofnodion ariannol; cynlluniau; a chofnodion staff.  Er bod y rhan fwyaf o’r casgliad ar gau i ymchwilwyr er mwyn cadw at ddeddfwriaeth diogelu data a pharchu cyfrinachedd cleifion, mae’n bwysig bod y casgliad yn cael ei gadw er mwyn galluogi mynediad i’r rheiny sydd â diddordeb mewn olrhain datblygiadau mewn triniaethau cleifion iechyd meddwl yn y dyfodol.

Mae Sarah Roberts, Archifydd yn Archifdy Sir Ddinbych, yn egluro: “Bydd yr arolwg yn cael ei gynnal gan ymgynghorwyr archifau profiadol sydd wedi gweithio gyda chasgliadau meddygol o’r blaen. Bydd yr arolwg o’r casgliad yn cynnwys asesiad manwl o gynnwys a chyflwr y casgliad gan gynnwys asesu unrhyw waith trwsio y mae angen ei wneud, potensial unrhyw ymchwil posibl a nodi cyfleoedd posibl ar gyfer digido”

“Rydym am greu catalog manwl a darparu mynediad ar-lein i’r casgliad hwn i ymchwilwyr. Bydd yr arolwg hwn yn ein helpu i nodi potensial llawn y casgliad cyn i ni ddatblygu cais llawn y flwyddyn nesaf.”

“Hoffem wneud y casgliad anhygoel ac unigryw hwn yn fwy hygyrch nid yn unig i academyddion, ond fel adnodd hynod ddiddorol y gallai ein holl ddefnyddwyr elwa ohono.

Mae Ymddiriedolaeth Wellcome yn sefydliad elusennol annibynnol byd-eang sydd wedi ymroi i wella iechyd. Mae eu Dyfarniadau Adnoddau Ymchwil yn cynorthwyo ymchwil drwy gefnogi prosiectau i gatalogio a chynnal casgliadau arwyddocaol o ffynonellau gwreiddiol mewn llyfrgelloedd ac archifdai ar draws y DU ac Iwerddon.

Gwaith Cadwraeth- Undeb deddf y tlodion Wrecsam

Hydref 23, 2015

Nid oes gennym warchodwr yn ein gwasanaeth a byddwn yn dibynnu ar grantiau allanol i ariannu’r rhan fwyaf o waith cadwraeth sydd ei angen. Eleni, rydym wedi derbyn cyllid rhannol gan Gyfeillion Archifau Clwyd er mwyn adfer saith cofrestr derbyn/rhyddhau o gasgliad Undeb Deddf y Tlodion Wrecsam.

Mae’r cofrestri yn cynnig cyfoeth o wybodaeth am unigolion yn ardal Wrecsam gan gynnwys manylion fel enw; dyddiadau derbyn a rhyddhau; gwaith /proffesiwn (os oedd un); crefydd; oedran a phlwyf y cleifion. Yn anffodus, roedd cyflwr bregus y cofrestrau yn golygu y byddai mwy o ddefnydd wedi arwain at ddifrod pellach. Mae cofrestrau o Fawrth 1890-Hydref 1907 (GD / C / 60 / 1-3) wedi cael eu cwblhau, a fydd y gweddill yn cael eu hatgyweirio yn ystod y chwe mis nesaf.

This slideshow requires JavaScript.

Y gwaith cadwraeth – gan Mark Allen, Gwarchodwr yn Archifdy Sir y Fflint

Mae’r cofrestri tloty Sir Ddinbych yn gyfrolau mawr ac anhylaw iawn sydd wedi cael eu rhwymo mewn hanner lledr gyda seidin brethyn. Mae llawer wedi colli eu meingefn a’u corneli wedi difrodi’n ddifrifol. Dechreuodd y gwaith cadwraeth drwy lanhau pob ffolio o fewn y llyfr gyda rhwbiwr finyl a brwsh meddal. Mae corneli’r byrddau wedi cael eu hadeiladu gan ddefnyddio ffibrau cywarch a phast starts gyda leinin o bapur Siapaneaidd.  Mae’r seidins brethyn wedi’u hatgyweirio gan ddefnyddio lliain archifol yn y mannau dros ymylon y bwrdd lle’r oedd y  brethyn gwreiddiol wedi treulio a’u golli. Mae meingefn newydd wedi ei adeiladu gan ddefnyddio cerdyn heb asid a chroen gafr wedi ei baratoi gan baru i’r trwch gofynnol. Mae lledr newydd yn cael ei fewnosod o dan y lledr presennol gyda chapiau newydd yn cael eu ffurfio.

Bydd y cofrestrau yn cael eu digido yn y dyfodol, a bydd y gwaith atgyweirio helaeth yn atal colledion pellach. Bydd pob cyfrol yn awr yn cael ei storio mewn bocs pwrpasol,  yn dilyn y gwaith cadwraeth mae hyn yn amddiffyn y gofrestr rhag amlygiad niweidiol gan olau, llwch a bydd yn atal niwed pellach gan sicrhau eu bod yn cael eu storio’n ddiogel ac i gael eu hymgynghori yn y dyfodol.

Rydym yn ddiolchgar iawn i Gyfeillion Archifau Clwyd am eu cyfraniad at y prosiect cadwraeth hwn. Os hoffech chi ymuno â’r cyfeillion, cliciwch yma am fanylion.


Dilyn

Derbyn pob cofnod newydd yn syth i'ch Blwch Derbyn.