ARCHIFAU SIR DDINBYCH YN CYFLAWNI ACHREDIAD CENEDLAETHOL

Gorffennaf 20, 2017
Rydym yn falch iawn i gyhoeddi ein bod wedi ennill Achrediad Gwasanaeth Archifau.

Mae Gwasanaethau Archifau Achrededig yn sicrhau bod ein treftadaeth archifol yn cael ei chasglu a’i chadw a’i bod yn hygyrch. Yr Achrediad yw safon ansawdd  y DU sy’n cydnabod perfformiad da ym mhob maes o ddarparu gwasanaeth archifau. Mae cyflawni statws achrededig yn dangos ein bod wedi bodloni safonau cenedlaethol sydd wedi’u diffinio’n glir o ran rheoli ac adnoddau; gofalu am ei gasgliadau unigryw a’r hyn y mae’r gwasanaeth yn ei gynnig i’w holl amrywiaeth o ddefnyddwyr.

Dyma a ddywedodd Craig Berry, Rheolwr Tîm Gwybodaeth Busnes: “Mae’r wobr hon yn gydnabyddiaeth o lwyddiant Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wrth gasglu, cadw a gwneud yn hygyrch dreftadaeth archif hynod gyfoethog y sir ac yn adlewyrchu sgil a gofal ein gweithlu ymroddgar. Er mwyn cael achrediad, cafwyd pob agwedd ar sut rydym yn rheoli ein casgliadau ei graffu i fodloni safonau ar draws y DU. Mae’r wobr hefyd yn cydnabod rhaglen trawsnewid moderneiddio diweddar y gwasanaeth, sy’n helpu i sicrhau ei fod cwrdd anghenion ymwelwyr a’r rhai sy’n cael mynediad digidol, drwy wella presenoldeb ar-lein y gwasanaeth”.

Dywedodd aseswyr yr Achrediad Gwasanaeth Archifau “Mae Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wedi cynnal adolygiad strategol o’u ddarpariaeth, gan dargedu adnoddau yn effeithiol i drawsnewid ei dull drwy ddatblygu gwasanaethau ar-lein ac maent wedi gwneud cynnydd ardderchog wrth ddatblygu a hyrwyddo ei adnoddau a gwasanaethau ar-lein. Mae’r gwasanaeth hefyd wedi ehangu ei gwaith gyda gwirfoddolwyr trwy gyflwyno rhaglen ar gyfer gwirfoddoli rhithwir. “

Mae rhagor o wybodaeth ynglŷn â Gwasanaeth Archifau Achrededig at gael yma.

Cronfa Wellcome i Ysbyty Gogledd Cymru, Dinbych

Mehefin 23, 2017

Mae Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych wedi ei ddyfarnu â £130,000 gan Wellcome yn ddiweddar i restru a chadw cofnodion hanesyddol yr ysbyty.

Bydd y dyfarniad Ymchwil Adnoddau yn ariannu arolwg o’r casgliad ysbyty mwyaf a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych; cofnodion Ysbyty Gogledd Cymru. Ysbyty Gogledd Cymru, Dinbych, oedd y prif sefydliad yng Ngogledd Cymru ar gyfer gofalu am y rhai oedd yn dioddef o salwch meddwl. Agorodd y sefydliad ym mis Hydref 1848 i wasanaethu Gogledd Cymru gyfan a’r gororau.  Ganrif yn ddiweddarach, roedd mwy na 1,500 o gleifion yno. Hwn oedd y cyflogwr mwyaf o bell ffordd yn yr ardal ac mae’r gweithgareddau a gofnodir yn ei archifau swmpus yn adlewyrchu ei bwysigrwydd ym mywyd cymdeithasol ac economaidd yr ardal, gyda’i fferm, gweithgareddau chwaraeon, digwyddiadau cymunedol a gwyliau diwylliannol.

Caeodd yr ysbyty ei ddrysau am y tro olaf yn 1995. Mae’r archif ganlyniadol yn unigryw yn ei gyfanrwydd gan gynnwys: cofnodion claf; adroddiadau blynyddol a chofnodion pwyllgor; cofnodion ariannol; cynlluniau; a chofnodion staff.

Er bod y rhan fwyaf o’r casgliad ar gau i ymchwilwyr er mwyn cadw at ddeddfwriaeth diogelu data a pharchu cyfrinachedd cleifion, mae’n bwysig bod y casgliad yn cael ei gadw er mwyn galluogi mynediad i’r rheiny sydd â diddordeb mewn olrhain datblygiadau mewn triniaethau cleifion iechyd meddwl yn y dyfodol.

Mae prosiectau blaenorol sy’n gysylltiedig â’r casgliad hwn wedi cynnwys llawer o waith gwarchod ac atgyweirio, gwahanol ddarlithoedd a chreu mynegai cleifion (1848-1914).

Bydd y prosiect yn rhedeg dros y ddwy flynedd nesaf (Hydref 2017 – Hydref 2019) a byddwn yn recriwtio ar gyfer y prosiect yn ystod y misoedd nesaf. Ar ôl cwblhau’r prosiect bydd y canlynol wedi’u gwneud:

  • Rhestr fanwl o’r derbynion presennol wedi’u hail-restru i’r safonau cyfredol.
  • Rhestr fanwl o dderbynion diweddarach o gofnodion gweinyddu.
  • Bydd derbyniad diweddarach o ffeiliau achos cleifion yn cael eu rhestru a’u hail-becynnu.
  • Bydd y casgliad yn cael ei asesu ar gyfer anghenion gwarchod a mesuryddion gwarchod ataliol wedi’u hamlygu a’u rhoi mewn lle.
  • Bydd y casgliad yn cael ei asesu ar gyfer prosiectau digidol/ adnoddau digidol posibl.

 Byddwn yn rhoi diweddariadau rheolaidd am y prosiect ac amlygu dogfennau ar ein blog a thudalen Facebook. Rydym yn edrych ymlaen at ddechrau ar y prosiect!

I gael rhagor o wybodaeth, cysylltwch â ni.

wellcome-logo-black-e1498206400476.png

Mae Ymddiriedolaeth Wellcome yn sefydliad elusennol annibynnol byd-eang sydd wedi ymroi i wella iechyd. Mae eu Dyfarniadau Adnoddau Ymchwil yn cynorthwyo ymchwil drwy gefnogi prosiectau i gatalogio a chynnal casgliadau arwyddocaol o ffynonellau gwreiddiol mewn llyfrgelloedd ac archifdai ar draws y DU ac Iwerddon.

Darlith: “Rhentu ceiliogod, llestri arian a seddi Eglwys a oedd yn hyrwyddo statws parch ac awdurdod yng Ngogledd Ddwyrain Cymru, tua 1500-1700 – cipolwg ar Archif Teulu Mostyn”

Mawrth 10, 2017

Byddwn yn cynnal darlith mewn partneriaeth â Chyfeillion Archifau Clwyd. Manylion fel a ganlyn-

Crynodeb o’r Ddarlith:

O ddiwedd y cyfnod canoloesol hyd at ddechrau’r ugeinfed ganrif roedd y rhan fwyaf o dir Gogledd Ddwyrain Cymru yn eiddo i ystadau megis Y Waun, Hanmer, Cinmel, Lleweni, Plas-y-Ward, Trefalun ac Wynnstay.  Tra bu’r ystadau hyn yn weithredol llwyddodd y mwyafrif o ystadau i gadw casgliadau helaeth o gofnodion, yn manylu ar y dylanwadau yr oedd ganddynt o fewn ystod eang o feysydd gwahanol, megis gwleidyddiaeth, crefydd, rhyfel a diwylliant, yn ogystal â phensaernïaeth, diwylliant, ffermio a llenyddiaeth. Cedwir y mwyafrif o’r casgliadau hyn bellach mewn archifdai cyhoeddus ac maent yn adnodd gwych ar gyfer ymchwilio i hanes Cymru.   Bydd y ddarlith hon yn trafod cofnodion o archif Mostyn i arddangos rhai o’r dulliau mwyaf arloesol i foneddigion Gogledd Ddwyrain Cymru eu defnyddio i geisio hyrwyddo eu statws, parch ac awdurdod yn ystod yr 16 ac 17 ganrif.

Siaradwr: Dr. Shaun Evans yw Cyfarwyddwr Sefydliad Ymchwil Ystadau Cymru yn Mhrifysgol Bangor a Cadeirydd Fforwm treftadaeth Gogledd Dwyrain Cymru

Dyddiad: Dydd Mawrth 25ain Ebrill

Amser: 6pm-7pm

Lleoliad: Archifau Sir Ddinbych, Yr Hen Garchar, Rhuthun, LL15 1HP

Archebu lle yn hanfodol: i archebu lle ffoniwch 01824 708250 neu ebostiwch archifau@sirddinbych.gov.uk. Mae meysydd parcio talu ac arddangos ar gael gerllaw yn ystod y digwyddiad. Mae llefydd cyfyngedig ar gael ar y safle ar gyfer deiliaid bathodynnau glas yn unig.

Cost £2 i ddim aelodau. Te a choffi ar gael.

Gweler y poster ynghlwm, mae croeso i chi gylchredeg i unrhyw un a allai fod â diddordeb mewn dod.

Archifau Sir Ddinbych- Arolwg 2016

Ionawr 10, 2017

Staff

Yn ystod 2016 daeth ein hymwelwyr i adnabod archifydd newydd yn y swyddfa, Jane Sellek, sydd wedi bod yn gweithio gyda ni ar sail dros dro dros y flwyddyn ddiwethaf. Yn anffodus mae contract Jane wedi dod i ben a bydd yn chwith ei gweld yn gadael. Mae Jane wedi cynorthwyo nifer o ymchwilwyr yn ystod ei chyfnod yn goruchwylio ein hystafell ymchsil a thu ôl i’r llenni mae wedi bod yn brysur yn catalogio nifer o gasgliadau gan gynnwys;

Mae Jane hefyd wedi bod yn cefnogi ein gwirfoddolwyr â’n prosiect catalogio parhaus sy’n edrych ar ffeiliau Clerc y Sir.

Bydd y staff yn gweld eisiau Jane yn fawr ac maent yn dymuno’r gorau iddi yn y dyfodol.

Gwefan

Roedd 2016 yn flwyddyn gyffrous i ni yn ymwneud â datblygiadau ar-lein, cafodd ein gwefan newydd ei lansio yn fis Mehefin 2016. Ers ei lansio mae bron i 300 o bobl wedi cofrestru, ac mae ein hymwelwyr yn awr yn archebu ar-lein cyn ymweld â ni. Mae pobl s’n defnyddio’r wefan wedi cynyddu 30%, i’w gymharu ar adeg yma’r llynedd, ag erbyn hyn mae 40% o’n catalogau ar gael i’w chwilio ar-lein, gan gynnwys casgliadau mawr fel Porter a Plas Power.

Ymchwilwyr ac Ymholiadau

Defnyddiodd 997 o ymchwilwyr ein swyddfa yn ystod 2016 gan ddefnyddio 3160 o ddogfennau gwreiddiol.  Hanes lleol yw’r testun mwyaf poblogaidd i’w ymchwilio gan gynrychioli 51% o’n hymchwilwyr, ac yna hanes y teulu yn cyfrif am 32% o’n hymchwilwyr.

Rhai o’r prif brosiectau y gwelsom ein hymchwilwyr yn defnyddio ein casgliadau i’w cwblhau eleni yw;

  • A History of Royal Denbigh Lodge gan Rob Hammond, 2016
  • The Primitive Methodist Mission to North Wales gan David Young, cyhoeddwyd gan Gymdeithas Hanesyddol Wesleaidd (Cymru), 2016

Atebwyd 706 o ymholiadau drwy’r post, e-bost neu dros y ffôn.

Grantiau

Rydym wedi derbyn nifer o grantiau eleni gan gynnwys;

Digwyddiadau a Grwpiau

Mynychodd 130 o ymwelwyr ein digwyddiadau yn ystod 2016 gan gynnwys Lansiad Archwiliwch ym mis Tachwedd, ymweliad gan Ysgol Pentrefoelas a’n hymweliad blynyddol gan fyfyrwyr hanes Glyndŵr.

image-3

Mae’r archifau wedi bod yn gysylltiedig â nifer o brosiectau ffilmio gan gynnwys ffilm ar gyfer Archifau Cymru am ddiet carchardai y gellir ei weld yma.

Catalogio a Derbyniadau

Gallwch gadw golwg ar ein derbyniadau newydd ar arolwg yr Archifau Cenedlaethol here.

Cofnodwyd 42 o dderbyniadau newydd yn ystod y flwyddyn gan gynnwys:

Gwirfoddolwyr

Mae gennym bellach 11 o wirfoddolwyr ar y safle a 10 o wirfoddolwyr rhith sy’n ein helpu â nifer o brosiectau parhaus fel:

img_4460

Mae ein gwirfoddolwyr wedi cyfrannu dros 900 awr o amser gwirfoddol yn ystod 2016. Rydym wedi cael 2 fyfyriwr o Brifysgol Glyndŵr ar brofiad gwaith.

Diolch yn fawr i’n holl ymchwilwyr a gwirfoddolwyr, rydym wedi cael blwyddyn gynhyrchiol a phrysur iawn!

Archwilio eich Archif 2016

Tachwedd 22, 2016

Dydd Gwener diwethaf, cynorthwyodd y cogydd enwog Bryn Williams i ddechrau ymgyrch Archwilio eich Archif yng Nghymru yma yn Archifau Sir Ddinbych.

 

Bydd yr ymgyrch ymlaen rhwng 19-27 Tachwedd mewn archifau ar hyd a lled y Deyrnas Unedig ac Iwerddon ac mae’n annog pawb i ddarganfod y storïau, y ffeithiau a’r bobl sydd wrth galon ein cymunedau, gyda llawer o archifau yn agor eu storfeydd a gwahodd y cyhoedd i brofi, deall ac ymfalchïo yng nghyfoeth ac amrywiaeth y deunyddiau sydd ar gael.

Un o Ddinbych yng Ngogledd Cymru yw Bryn Williams yn wreiddiol. Fe ddysgodd werthfawrogi bwyd a tharddiad bwyd yn ifanc iawn. Bu’n gweithio yn rhai o geginau amlycaf Llundain a bellach mae’n Chef Patron yn Odette’s, gan symud yno ym mis Hydref 2008. Yn ddiweddar hefyd fe agorodd Bryn Williams ym Mhorth Eirias, Bistro, Caffi a Bar yn wynebu’r môr ar Arfordir Gogledd Cymru.

Meddai Bryn: “Mae’n ddiddorol edrych ar ryseitiau o’r gorffennol a gweld beth oedd pobl yn arfer ei ddefnyddio i goginio a hefyd archwilio sut mae’r hen ffyrdd o goginio wedi dylanwadu ar yr hyn rydyn ni’n ei wneud mewn ceginau heddiw. Roedd ryseitiau yn un o’r pethau hynny y byddai pawb yn eu rhoi ar bapur a’u trosglwyddo i’r genhedlaeth nesaf. Felly, maen nhw’n rhoi cipolwg ar y bwyd oedd yn arfer cael ei weini yn y tai mwyaf cyfoethog a hefyd y rasiwns oedd yn cael eu rhoi i garcharorion neu i bobl yn y wyrcws.”

Fel rhan o ymgyrch eleni yma yng Nghymru byddwn yn canolbwyntio ar ‘fwyd’. Crewyd cyfres o ffilmiau byrion yn Saesneg ac yn Gymraeg gyda haneswyr ac archifwyr yn edrych ar faeth mewn carchardai a thlotai, meddyginiaethau ers talwm sy’n defnyddio cynhwysion rhyfedd ac ofnadwy a gwneud jam! Mae gennym hefyd arddangosfa fechan sy’n amlygu rhai o’r casgliadau a gedwir gan Sir Ddinbych.

Mae’r ffilmiau i’w gweld ar wefan archifau.cymru, ac ar Facebook, Twitter a YouTube.

Llythyron Preifat William Jones 1916-1918

Tachwedd 11, 2016

Yn mis Gorffenaf eleni cynhaliwyd gorymdaith yn Rhuthun gyda 4,000 o pabis, fel rhan o goffau y Rhyfel Byd Cyntaf. Gwnaeth plant ysgol o bob rhan o Rhuthun gynorthwyo i wneud y pabi i nodi canmlwyddiant brwydr Coed Mametz. Dywedodd ei trefnydd digwyddiadau, Ron Bell o Grŵp Cymunedol Rhuthun fod y dathliadau wedi cael eu “cynllunio i ddod â’r holl genedlaethau at ei gilydd.”

Ymosodwyd y 38ain adran (Gymreig), ar Coed Mametz rhwng 7 a 14 Gorffennaf, 1916, gyda mwy na 4,000 ohonynt yn cael eu lladd neu eu hanafu. Mae gennym ar gadw yma cyfres o lythyrau a ysgrifennwyd gan filwr a laddwyd ym mrwydr Coed Mametz yn y Somme ym mis Gorffennaf 1916. Mae’r llythyrau’n cychwyn ym mis Rhagfyr 1914, ac yn gofnod gwerthfawr o brofiadau preifat yn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Dyn ifanc 21 oed o Derwen oedd William, Bila i’w deulu, pan ymaelododd yng Nhghorwen yn Nhachwedd 1914 gan adeal ei waith ar fferm cyfagos i ymuno a’r Ffiwsilwyr Cymreig. Aeth am hyfforddiant i Landudno ar y dechrau, ac wedy i wersyll ty alli i Gaer-wynt (Winchester) cyn myn drosodd i Ffrainc ar ddechrau 1916. Mase ei hanes yn un nodweddiadol, heb fod hynnu yn ei wneud yn llai trist.

actual

Beth sydd yn wahanol a’i hanes yw fod llythyron William adre i Banciau, Derwen, chwedeg pedwar ohonynt, wedi eu cadw gan y teulu. Ag ystyried bod William, mab i chwarelwr, wedi gadael ysgol yn 13 oed, mae ei Gymraeg yn gywri a chroyw.

Mae’r llythyrau yn syml, yn ddiffuant a diddorol. Mae’n son am ei fywyd bob dydd a hanes y rhyfel ac yn awyddus i glywed am bawb adre a sut gynhaeaf a fu. Er ie fod ar adegau ym amlwg yn dioddef yn fawr ar ol bod yn ymladd ar y ffrynt am gyfnodau hir nid yw’n cwyno on d mae’n ddiolchgar bod ganddo amser am seibiant oddi wrth y profiad chwere ac am bob peth a anfonwyd iddo gan y teulu.

Mae’r llythyrau yn darfod yn ddisymwth- mae dau oddi wrth ffrind iddo yn gofyn a oedd y teulu wedi clywed unrhyw hanes amdano ar ol iddo fynd ar goll. Cawsant wybod yn swyddogol yn ddiweddarach ei fod wedi marw er i’w fam, yn ol ei chwaer, adael y drws heb ei gloi am gyfnod wedyn rhag ofn ei fod wedi colli’i gof a’i fod wedi darganfod y ffordd adre. Un o’r llythyrau diwethaf yw’r un oddi wrth swyddog cyflogau yn yr Amwythig yn dweud fod ei fam wedi cael gormod o bensiwn ar ol marwolaeth ei mab a bod raid iddi dalu rywfaint yn ol.

william-jones077

 

Lansiad Ymgyrch Archwilio eich Archif 2016 gyda Bryn Williams

Tachwedd 3, 2016

Y mis hwn, bydd Archifau Sir Ddinbych yn cynnal digwyddiad lansio Ymgyrch Genedlaethol Archwilio eich Archif gyda’r chef lleol enwog, Bryn Williams. Yn ystod lansiad yr ymgyrch yng Nghymru, bydd Bryn yn canolbwyntio ar ryseitiau traddodiadol a ryseitiau Cymreig go wahanol, gan ddangos sut y gallwn eu defnyddio fel ysbrydoliaeth wrth goginio heddiw.

Mae’r ryseitiau sydd yn ein casgliadau’n amrywio o rai traddodiadol i ryseitiau ar gyfer meddyginiaethau, ac mae nifer ohonynt yn rhoi cipolwg i ni ar hanes cymdeithasol ehangach yr oes. Mae’r rhan fwyaf o’r ryseitiau gwreiddiol ar ffurf llawysgrifau sydd un ai wedi’u casglu ynghyd yn gyfrolau neu’n ddalennau rhydd. Nid oes dyddiad ar y rhan fwyaf, ond mae modd cynnig dyddiad bras fel arfer, ac mae enwau’r rhai a’u hawgrymodd ar ambell un.

This slideshow requires JavaScript.

Mae’r mwyafrif o’r ryseitiau’n gwneud mwy o fwyd na fyddai ei angen ar deulu arferol heddiw. Dyma’r mathau o seigiau a fyddai’n cael eu gweini mewn tai gwledig lleol ac yng nghartrefi’r dosbarth canol llewyrchus. Byddai bwyd mwy cyffredin teuluoedd y dosbarth gweithiol yn cynnwys potes, tatws, bara a chaws, a thafell o facwn neu damaid o gig dafad neu gig eidion pob hyn a hyn, a chwrw neu lefrith i’w yfed. Ni fyddai angen ryseitiau i baratoi’r prydau plaen, ailadroddus hyn. Byddent yn cael eu trosglwyddo ar lafar o un genhedlaeth i’r llall gan fod nifer fawr o bobl yn anllythrennog yn hwyr yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

This slideshow requires JavaScript.

Byddai gan gogyddion y ryseitiau hyn ddigonedd o amser i’w paratoi, yn ogystal â thân parhaus, felly ni fyddai’r amser y byddai bwyd yn ei gymryd i’w goginio’n cael ei ystyried yn bwysig yn economaidd. Mae defnyddio tân agored hefyd yn egluro pam nad oes sôn am dymheredd wrth goginio, gan mai bras iawn a fyddai amcangyfrif y gwres. Mae posib’ paratoi llawer o’r cynhwysion o flaen llaw heddiw gan ddefnyddio dyfeisiau modern i arbed gwaith ac amser, ac er ei bod hi braidd yn anodd dod o hyd i rai o’r cynhwysion y dyddiau yma, mae nifer o’r ryseitiau wedi para drwy’r oesoedd ac maent i’w gweld wedi’u haddasu ychydig mewn nifer o lyfrau coginio heddiw.

Byddwn yn arddangos nifer o’r ryseitiau hyn yn ein swyddfa yn Rhuthun yn ystod ein horiau agor fis Tachwedd. Mae nifer gyfyngedig o leoedd ar gael ar gyfer y Lansiad ar 18 Tachwedd – cysylltwch a ni os hoffech chi ddod!

Datblygiad ysgol gynradd Rhuthun

Medi 30, 2016

A hithau’n flwyddyn ysgol newydd, mae disgyblion ar draws y sir yn addasu i’w patrwm ysgol newydd. A mis Medi nesaf bydd newid hyd yn oed yn fwy i rai, wrth i ddisgyblion a staff Ysgol Penbarras ac Ysgol Stryd y Rhos yn Rhuthun symud i’w hadeiladau newydd sbon sydd wedi eu codi’n bwrpasol.  Ar 14 Medi rhoddodd pwyllgor cynllunio Cyngor Sir Ddinbych ganiatâd cynllunio i godi adeiladau ysgol a chyfleusterau ar safle newydd fyddai’n cael ei rannu yn Rhuthun. Mae’r ddwy ysgol ar yr un safle ar hyn o bryd, ac ers rhai blynyddoedd mae angen mawr wedi bod am adeiladau newydd yn eu lle.

Ysgol Stryd y Rhos

Mae’n anodd dod o hyd i dystiolaeth gadarn o ddyddiad sefydlu’r Ysgol Brydeinig yn Stryd y Rhos. Mae ‘The Schools in Wales 1500-1900’ gan Malcolm Seabourne, yn nodi 1846 fel dyddiad yr adeilad ac yn enwi’r pensaer Richard Cash. Ond mae dyddiad cynharach o dair blynedd i’r ysgol Brydeinig (nid yr adeilad). Cyn hynny, Edward Jones o Frynhyfryd, cyfreithiwr lleol, oedd yn darparu ystafell yr ysgol.

Roedd yn ysgol fawr, hyd yn oed yn ei dyddiau cynnar, gyda 173 o fechgyn yn 1846. Fel gydag Ysgol Genedlaethol Rhuthun, roedd yr ysgolion hyn yn darparu ar gyfer tlodion y dref. Yn 1847 caniatawyd mynediad i ferched, ac yna yn 1849 caniatawyd plant o’r wyrcws hefyd i’r ysgol.

Dechreuwyd cadw cofnodion yn Nhachwedd 1873 gyda Hugh Williams yn Brifathro’r adrannau Iau Cymysg a Babanod. Erbyn yr 1880au roedd 200 o hyd wedi eu cofrestru ond derbyniodd ganmoliaeth glodwiw gan Arolygiaeth Ei Mawrhydi. Yn Awst/Medi 1894 gwnaed addasiadau i’r adeilad i wneud lle i’r niferoedd cynyddol, a mis Hydref 1895 roedd 289 o ddisgyblion wedi eu cofrestru.

Ym Medi 1897 beirniadodd adroddiad Arolygiaeth ei Mawrhydi yr ysgol am ddiffyg staff dysgu – roedd y Prifathro yn gyfrifol am ddysgu 67 o ddisgyblion!

Disgyblion Ysgol Stryd y Rhos tua 1910 (PPD/90140)

Disgyblion Ysgol Stryd y Rhos tua 1910 (PPD/90140)

Ar 1 Medi 1925 daeth JCJ Ellis Edwards yn Brifathro – yn arweinydd corau adnabyddus, roedd yn gyfrifol am agor banc ceiniog yn yr ysgol a chyflwyno cap ysgol. Roedd merched yn gwisgo glas tywyll a’r bechgyn yn gwisgo gwyrdd. Roedd gan bob un fathodyn yn dangos y ddraig goch a’r llythrennau R.C.S. – Ysgol y Cyngor Rhuthun  Roedd yr ysgol hon yn cael ei hadnabod fel ysgol Gymysg y Cyngor Rhuthun ac erbyn Ionawr 1930, roedd 132 wedi eu cofrestru.

Roedd gan yr adran fabanod gofrestrau gwahanol o 1876 pan roedd 60 a mwy o ddisgyblion wedi eu cofrestru.  Nodwyd yn swyddogol fod yr adran yn uned ar wahân i’r ysgol Gymysg Iau yn Ebrill 1901, ond roedd yr adran fabanod hefyd yn dioddef o ganlyniad i ormod o blant i un athro eu dysgu.

Gellir canfod cofnodion Ysgol Stryd y Rhos ar ein catalog arlein.

Ysgol Penbarras:

Cynyddodd y problemau o ran lle yn Ysgol Stryd y Rhos pan agorwyd yr ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg, Ysgol Penbarras, ar yr un safle yn 1984. Roedd trafodaethau wedi bod yn digwydd am ddarparu addysg gynradd cyfrwng Cymraeg yn y dref ers tua 1956. Y niferoedd cychwynnol oedd 58 o ddisgyblion, a cynyddodd y nifer i ymhell dros 200 erbyn diwedd y ganrif.

Gwyliwch bry ar y wal o’r adeiladau newydd yma

Ffynonellau

ED/LB/90/1-4,8 – Llyfrau log Ysgol Stryd Y Rhos

History of Ruthin- Ruthin History Society

Schools in Wales 1500-1900- Malcolm Seaborne

Ruthin Local History Broadsheet 1985-2003

Parhad i brosiect Cynefin tan fis Mawrth 2017

Awst 30, 2016

Mae prosiect Cynefin wedi cael ei ymestyn tan fis Mawrth 2017.

Mae’r gwaith cadwraeth a digido bron wedi’i gwblhau a dylai pob map degwm fod ar-lein yn fuan. Bydd y casgliad o 1,200 o fapiau degwm o’r 1840au yn cwmpasu 95% o Gymru.

Bydd gwaith gwirfoddoli ar wefan cyfrannu torfol cynefin.cymru yn parhau tan fis Mawrth. Hyd yn hyn, mae dros 900 o wirfoddolwyr wedi cymryd rhan ar-lein. Gyda’i gilydd, maent wedi cyfrannu dros 17,000 awr o’u hamser ac wedi trawsgrifio dros 1.2 miliwn o gofnodion. Mae 92.5% o’r gwaith geogyfeirio wedi ei gwblhau, ac mae’r dasg enfawr o drawsgrifio 30,000 tudalen o ddogfennau’r degwm oddeutu 60% yn gyflawn ar hyn o bryd.

cynefin infographic

Hoffai staff y prosiect gymryd y cyfle hwn i ddiolch i’r holl wirfoddolwyr am eu cyfraniad a’u hymroddiad. Gyda’i gilydd, mae’r fyddin o wirfoddolwyr wedi cwblhau swm rhagorol o waith a fydd o fudd i bobl Cymru a thu hwnt pan fydd y wefan derfynol yn cael ei lansio yng ngwanwyn 2017. Bydd y wefan terfynol yn cynnig mynediad rhad ac am ddim i bawb at mapiau degwm Cymru, a’r cyfoeth o wybodaeth y maent yn cynnwys. Bydd yn bosibl chwilio’r data a phori’r mapiau gan ddefnyddio dulliau arloesol ac effeithiol. Drwy hyn, rydym yn gobeithio taflu goleuni ar dirlun daearyddol a chymdeithasol ein gwlad ar fin ei thrawsnewid.

Os hoffech chi gymryd rhan, ewch i wefan cynefin.cymru

Mapio Sir Ddinbych: Prosiect Cau Tiroedd

Gorffennaf 20, 2016

gan Margaret Owen (Gwirfoddolwr Mawrth-Ebrill 2016)

QSD-DE-18 Gwern y Pennant Common

Rwy’n fyfyriwr ym Mhrifysgol Glyndŵr Wrecsam. Am dri mis cefais y pleser o fod yn gysylltiedig â Phrosiect Mapiau Cau Tiroedd, Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych, ynghyd â’m cyd-fyfyrwyr, Phil Cooper. Cawsom fod yn rhan o’r prosiect diolch i Sarah Roberts, yr Archifydd Arweiniol sy’n gyfrifol am Wasanaethau Digidol ac Allgymorth. Fel rhan o’n cwrs gradd yn y Brifysgol roedd yn ofynnol i ni fynd ar leoliad gwaith. Ym Mhrifysgol Glyndŵr, mae gan bob myfyriwr sy’n dilyn Gradd Hanes y cyfle i wneud profiad gwaith mewn gweithle sy’n gysylltiedig â hanes. Gofynnodd Phil a minnau am gael gweithio yng Ngwasanaeth Archifau Sir Ddinbych oherwydd bod gan y ddau ohonom ddiddordeb gweithio mewn archifdy yn y dyfodol, ar ôl cwblhau ein cwrs gradd, ac rydym yn ddiolchgar iawn am y cyfle a gawsom gan Sarah i weithio ar y prosiect heriol a chyffrous hwn.

Mapiau Cau Tiroedd

Mae’r mapiau’n cwmpasu ardal eang, sydd yn fras o fewn ffiniau presennol Sir Ddinbych, er bod rhaid cofio bod ffiniau’r ardal wedi newid sawl gwaith ers i’r mapiau hyn gael eu comisiynu. Mae’r mapiau’n cofnodi cau tiroedd rhwng 1801 a 1877 ac yn cwmpasu’r ardaloedd canlynol:

Cau Tiroedd yng Nghymru

Mae hanes hir i gau tiroedd a sawl cyfnod gwahanol. Cau tiroedd, yn syml, yw cau ardaloedd o dir yn ffisegol ond mae’r broses o’u cau hefyd yn cynnwys proses gyfreithiol sy’n newid ar ba sail y caiff y tir ei ddal. Ar ôl cau’r tir nid tir deiliadaeth gyffredin mohono mwyach ond tir deiliadaeth unigol.

Er i gau tiroedd ddechrau yn y canol oesoedd parodd yr arfer, mewn amrywiol ffurfiau, tan ddechrau’r ugeinfed ganrif. Mae’n un o’r pynciau mwyaf cynhennus ymhlith haneswyr ac mae llawer o honiadau a gwrth-honiadau  am yr effeithiau cymdeithasol ac economaidd a gafodd ar y boblogaeth wledig, yng Nghymru a Lloegr, ar hyd yr oesoedd. Mae llawer o haneswyr o’r farn mai cau tiroedd roddodd ddiwedd ar fodolaeth dosbarth y gwerinwr yng nghefn gwlad, tra bo eraill yn ei weld fel rhan angenrheidiol o’r ymgyrch i wella amaethyddiaeth. Un peth na ellir ei wadu am gau’r tiroedd, fodd bynnag, yw’r marc y mae wedi ei adael ar y dirwedd. ‘So much of the landscape of England and Wales has been fashioned by enclosure. Many of the hedges, country lanes and public footpaths owe their existence to the enclosures of old. Enclosure in one form or another, and at different times in history, has visited and left its mark on most parts of the British Isles’ [1]

Mae’r dyfarniadau a’r mapiau a gadwir gan Wasanaeth Archifau Sir Ddinbych yn dystiolaeth o ffurf derfynol y cau tiroedd, sef y Deddfau Cau Tiroedd, a ddigwyddodd yn Sir Ddinbych yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yng Nghymru digwyddodd y Deddfau Cau Tiroedd yn llawer hwyrach nag yn Lloegr. ‘For whatever reason, although there was a Welsh Parliamentary enclosure as early as 1752…over 50 per cent took place after 1840.’[2] Tan 1801 bu hyn yn digwydd trwy basio deddfau preifat unigol i gau tiroedd ar gyfer pob achos o gau tiroedd ond o 1801, o dan y Ddeddf Cau Tiroedd Gyffredinol, newidiodd hyn a gellid gwneud y broses yn llawer haws ac yn rhatach. Cafodd y broses ei symleiddio ymhellach gan Ddeddf Cau Tiroedd Gyffredinol 1845 a sefydlodd bwyllgor cau tiroedd cenedlaethol, wedi ei gefnogi gan ‘…local assistant commissioners and surveyors, who acted as valuers and held local enquiries into each proposed new enclosure project’ [3] Mae’r mapiau cau tiroedd cynharaf yn archifdy Sir Ddinbych yn cwmpasu cau tiroedd yng Nghilcain a Llanferres yn 1801, tra bod y map diweddaraf yn cwmpasu’r ddau achos o gau tiroedd yn Nhrefgordd Tir yr Abad Uchaf yn 1872 ac yn 1877.

Beth yw diben y mapiau cau tiroedd hyn bellach? Weithiau defnyddid cau tiroedd fel modd o ddatrys anghydfod ynglŷn â ffiniau ac mae pobl yn parhau i edrych ar y mapiau cau tiroedd at y diben hwnnw heddiw. Maent yn darparu ffynhonnell ddefnyddiol o wybodaeth i haneswyr am bwy oedd yn dal tir yn Sir Ddinbych yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bydd pobl sy’n ymchwilio i hanes eu tŷ hefyd yn edrych arnynt. Maent yn rhoi cipolwg diddorol ar gyfnod mewn hanes ac yn cynnig cyfoeth o dystiolaeth i haneswyr ynglŷn â chanlyniadau’r broses o gau tiroedd yn y rhan hon o Gymru. Maent yn amrywio o ran arddull yn dibynnu ar y drafftsmon ac er bod rhai ohonynt bron â bod yn weithiau celf, mae eraill yn llawer mwy elfennol. Mae’r mapiau a’r dyfarniadau cau tiroedd a geir yn yr archifdy yn gofnod o ganlyniad terfynol y broses o gau tiroedd ac maent yn gofnod o hyd a lled cau tiroedd ac o sut yr oedd perchnogaeth tir wedi cael ei ddyrannu. Fodd bynnag, efallai mai Kain et al sydd yn llwyddo orau i grynhoi perthnasedd mapiau cau tiroedd ‘Enclosure maps, like many other genres of cadastral maps, were instruments of land organisation and control which both reflected and consolidated the power of those who commissioned them.’[4]

Y Prosiect

Mae’r prosiect hwn yn rhannu llawer o nodweddion Prosiect Cynefin. Nod prosiect Cynefin yw bod mapiau Degwm Cymru gyfan ar gael ar-lein a nod y prosiect hwn yw bod mapiau cau tiroedd ardal lai ei maint yn Sir Ddinbych ar gael ar-lein mewn ffordd debyg.

Cafodd y prosiect ei rannu’n dri cham a chawsant eu cynnal mewn partneriaeth ag Archifdy Sir y Fflint a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Cafodd ei ariannu gan CyMAL (Amgueddfeydd, Llyfrgelloedd ac Archifau Cymru, a elwir erbyn hyn yn MALD).

Yn y cam cyntaf, anfonwyd y mapiau cau tiroedd, a gâi eu cadw yn Archifdy Sir Ddinbych, yn rhan o gofnodion y Sesiynau Chwarter, i Archifdy Sir y Fflint i gael eu hatgyweirio a’u gwarchod. Unwaith yr oedd y dasg hon wedi ei chwblhau cafodd y mapiau eu hanfon wedyn i Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle cynhyrchwyd delweddau digidol, ansawdd uchel o’r mapiau yn defnyddio’r cyfleusterau diweddaraf sydd ar gael yno. Yna cafodd y mapiau eu dychwelyd i Ruthun, lle dechreuodd cam olaf y prosiect, a dyma pryd y dechreuodd Phil a finnau gymryd rhan yn y prosiect. Roedd cam olaf y prosiect yn cynnwys ymgorffori’r delweddau digidol yn rhan o wefan newydd yr archifdy ac wrth i ni ddechrau ar y gwaith roedd y wefan newydd bron â bod yn barod i fynd ar-lein. Ein prif dasg oedd paru’r mapiau cau tiroedd â mapiau hanesyddol diweddarach a mapiau modern er mwyn gallu adnabod yr ardal sydd wedi ei chynnwys ar y mapiau.

Ein tasg gyntaf, fodd bynnag, oedd archwilio pob map a nodi enwau unrhyw eiddo a oedd wedi’u marcio arnynt. Ein gobaith yw y bydd hyn yn ddefnyddiol i unigolion sy’n ymchwilio i hanes eu tŷ. Unwaith yr oedd hyn wedi ei orffen gallem symud ymlaen at ein prif dasg, a oedd ychydig yn fwy cymhleth, er i’r gwaith yn sicr roi cipolwg i ni o natur trylwyr a heriol gweithio mewn archifdy. Proses ac iddi ddau gam oedd hon lle câi ardal pob map cau tiroedd ei dynodi yn defnyddio mapiau sydd ar gael ar wefan Casgliad y Werin Cymru. Yna, roedd hyn yn ein galluogi i ddod o hyd i godau daearyddol ar gyfer pob map drwy ddefnyddio gridreferencefinder.com. Yna cafodd yr wybodaeth hon ei hychwanegu at gofnod y catalog. Cafodd ei defnyddio hefyd i greu pwynt dynodi ar fap chwilio Sir Ddinbych ar-lein ar wefan newydd yr archifdy. Roedd y broses hon felly yn cysylltu mapiau dros dair canrif.

Yn achos rhai mapiau roedd yn hawdd dynodi’r ardal y mae’r map cau tiroedd yn ei chwmpasu, a dod o hyd i bwynt cyffredin sydd yno o hyd. Roedd gan rai mapiau farcwyr hawdd eu hadnabod i helpu’r broses o ddynodi’r ardal: afon, eiddo, mynydd neu fryn ac iddynt enw, ac roedd yn hawdd gweld tebygrwydd rhwng y mapiau cau tiroedd a mapiau hanesyddol diweddarach, a mapiau’r cyfnod modern. Fodd bynnag, yn achos mapiau eraill, mapiau heb gynifer o nodweddion, roedd y broses yn llawer mwy cymhleth, yn cymryd llawer mwy o amser ac yn llawer mwy rhwystredig ac roedd angen gwneud ychydig mwy o waith ditectif cyn y gellid dynodi eu lleoliad a chanfod pwynt chwilio cyffredin.

Canfod pwynt cyffredin, sydd yno o hyd, yn aml oedd agwedd fwyaf problemus ein tasg. Roedd meddwl bod angen i ni ddynodi pwynt cyffredin a oedd wedi bodoli am ganrif a hanner o leiaf yn ddigon i’n sobreiddio a dyna pam mai dyma un o rannau mwyaf rhwystredig ac eto mwyaf gwerth chweil y prosiect. Nid yw’n hawdd dod o hyd i rywbeth sydd wedi bodoli, ac wedi’i fapio, am gyhyd â hynny. Gellid meddwl bod tai neu enwau tai yn para ond nid hynny oedd ein profiad ni gyda’r mapiau cau tiroedd. Mae sawl eiddo unigol sydd wedi’u marcio ar y mapiau cau tiroedd yn syml wedi diflannu erbyn adeg y mapio nesaf, yn 1868. Ai effaith y broses o gau tiroedd oedd hyn? Efallai bod hyn yn faes ymchwil i rywun yn y dyfodol.

Er mawr syndod, i mi o leiaf, un o’r nodweddion mwyaf parhaol ar y mapiau, ar wahân i nodweddion daearyddol, oedd y ffyrdd a phatrymau’r ffyrdd. Yn aml dyma’r unig bwyntiau mapio cyffredin y gellid eu nodi ar draws y canrifoedd, ond nid oedd eu hadnabod yn fater syml bob amser. Yn aml roedd yn golygu llawer o fflicio, yn ôl ac ymlaen, rhwng delweddau’r mapiau cau tiroedd, a’r mapiau diweddarach, i ddirnad a oedd y ddau batrwm ffordd mewn gwirionedd yr un fath yn union â’i gilydd, neu a oedd y tebygrwydd yn ddim byd ond breuddwyd gwrach, neu rwystredigaeth, ar ein rhan ni. Er gwaethaf hynny fe gawson ni sawl ‘eiliad Eureka’ wrth lwyddo ymhen yr hir a’r rhawg i wneud pariad.

Roedd rhai mapiau yn arbennig o drafferthus ac mae un map penodol yn sefyll allan yn hyn o beth. Y map hwnnw yw QSD / DE / 16E sy’n cwmpasu ardal Bryniau Gleision, ger Trofarth. Nid oes arno unrhyw eiddo ac iddynt enw, dim ond un ffordd, a dim nodweddion penodol o gwbl. Roeddwn i wedi anobeithio ac yn meddwl na fyddwn i byth yn adnabod yr ardal, heb sôn am ddod o hyd i bwynt cyffredin. Ond fe lwyddais i wneud y ddau beth yn y diwedd a gwneud hynny drwy ddefnyddio siâp anarferol y caeau ar y map cau tiroedd. Llwyddais i’w paru â chaeau modern, sydd wedi cadw eu siâp anarferol, a llwyddom i weld hynny yn defnyddio map lloeren modern Bing.

Cefais foddhad mawr ar yr adegau hynny yn ystod y prosiect, ond roeddem hefyd yn ffodus iawn bod diwedd ein lleoliad gwaith wedi cyd-daro â diwedd y prosiect hir hwn. Ar ein diwrnod olaf yn yr archifdy cawsom weld ffrwyth ein llafur, a llafur pawb arall a fu’n gysylltiedig â’r prosiect hwn. Cawsom gipolwg o wefan newydd yr archifdy sy’n cynnwys y delweddau digidol eu hunain a map chwilio sy’n seiliedig ar y pwyntiau cyfeirio grid y buom wrthi’n amyneddgar yn eu plotio. Roeddem yn teimlo’n ostyngedig iawn wrth sylweddoli cymaint o amser ac ymdrech sydd wedi’i roi i’r rhan hon o’r prosiect, ac eto yr unig dystiolaeth uniongyrchol sydd o’r holl ymdrech, yn ystod y profiad gwaith cyfan, yw ychydig ddotiau ar fap. Serch hynny, bydd y dotiau hyn yn help mawr i’r rhai sy’n chwilio’r wefan am wybodaeth am y mapiau cau tiroedd ac wrth edrych ar y wefan cawsom deimlad rhyfedd o fod wedi cyflawni rhywbeth ar ddiwedd ein cyfraniad ni i’r prosiect. Roeddem yn teimlo’n falch o fod wedi bod yn rhan o’r prosiect cau tiroedd, er mai bach iawn mewn gwirionedd oedd ein cyfraniad.

enclosure maps

Pwyntiau a godwyd yn ddaearyddol yn dangos lleoliadau Cynllun Cau Tiroedd Sir Ddinbych

Felly, beth mae’r prosiect wedi ei gyflawni? Wel, bydd edrych ar y mapiau cau tiroedd yn llawer haws yn y dyfodol. Mae rhai o’r mapiau hyn yn enfawr, ac yn fwy na’r byrddau yn yr ystafell chwilio. Byddai edrych ar y mapiau hyn yn ddi-os yn beryglus i’r mapiau, ac yn anodd i’r sawl sy’n edrych arnynt. Ffynhonnell o wybodaeth yw mapiau yn y bôn a bydd y delweddau digidol ansawdd uchel hyn yn gwneud archwilio’r mapiau cau tiroedd yn llawer haws. Bydd y mapiau hefyd yn awr yn hygyrch, hyd yn oed os na fyddwch yn gallu ymweld â’r archifdy eich hun. Gobeithio y bydd hyn yn golygu y bydd rhagor o bobl yn dod i gysylltiad â’r mapiau diddorol hyn, sy’n cynrychioli ac yn rhoi tystiolaeth am ran bwysig o orffennol Cymru.

[1] Steven Hollowell, Enclosure Records for Historians, (Chichester: Phillimore &Co. Ltd, 2000), t xiii

[2] John Chapman, A Guide to Parliamentary Enclosures in Wales, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1992), t5

[3] Steven Hollowell, Enclosure Records for Historians, (Chichester: Phillimore &Co. Ltd, 2000), t61

[4] Roger Kain, John Chapman, Richard Oliver, ‘The Enclosure Maps of England and Wales 1595-1918’ , (Caergrawnt: Cambridge University Press, 2004), Preface