Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’- Ffeiliau Cleifion

Mawrth 18, 2019

Fel Swyddog Cymorth Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’, mae rhan fawr o fy ngwaith yn ymwneud â rhestru ac ail-becynnu tua 23,000 o ffeiliau cleifion. Mae’r ffeiliau hyn yn cychwyn ym 1948 (pan ffurfiwyd y GIG), ac yn parhau hyd at gau Ysbyty Gogledd Cymru ym 1995.

Ailbecynnu

Cyn y gellir ailbecynnu ffeil claf, rhaid tynnu pob teclyn cau metel (tagiau cysylltu, pinnau, styffylau, clipiau papur, bandiau lastig ac ati), a gosod clipiau papur pres a thagiau cysylltu plastig yn eu lle. Gall teclynnau cau metel achosi difrod na ellir ei drwsio i’r ffeiliau, a bydd eu tynnu’n atal difrod yn y dyfodol. Cedwir y ffeil yn ei threfn wreiddiol ond, yn dibynnu ar hyd yr arhosiad a’r driniaeth a gafodd y claf, gall y ffeil fod mor fychan ag un ddalen o bapur neu lenwi 2 focs. Caiff pob ffeil unigol ei hailbecynnu mewn ffolderi archifol, ei chlymu a’i storio’n ddiogel mewn bocsys archifo.

Rhestru

Caiff y wybodaeth a geir o’r ffeiliau ei rhestru ar gronfa ddata, gan roi manylion rhif y claf, enw’r claf, dyddiad geni, a dyddiadau derbyn a rhyddhau/marwolaeth. Rhestrir hefyd y diagnosis (os oes yna un), ynghyd ag unrhyw fanylion ychwanegol fel y driniaeth a roddwyd, gwybodaeth claf allanol, nodiadau gwaith cymdeithasol seiciatrig, nifer y derbyniadau, gwybodaeth atgyfeirio, nodiadau/barddoniaeth/brasluniau a wnaed gan y claf ac adroddiadau seiciatrig ar gyfer achosion llys.

This slideshow requires JavaScript.

Wrth i feddygaeth ddatblygu’n gyflym yn ystod canol yr 20fed Ganrif, cyfeirir at amrywiaeth eang o driniaethau o fewn y ffeiliau; er enghraifft, ceir cofnodion o driniaeth Coma Inswlin, Therapi Electrogynhyrfol, Lewcotomi, triniaeth Malaria, Therapi Atgasedd, Seicotherapi a’r defnydd o Wrth-iselyddion cynnar megis Largactil a Tofranil.

Yn Adroddiadau Blynyddol cyntaf yr ysbyty (1850-1860), dim ond pump ‘math o afiechyd ym mhob achos a dderbynnir’ a restrir, sef gwallgofrwydd, epilepsi, dementia, iselder ac ynfydrwydd. Mewn cymhariaeth, mae’r gronfa ddata (hyd yma) yn cynnwys dros 800 diagnosis gwahanol, yn amrywio o alcoholiaeth dwys i enseffalopathi Wernicke. Mae diagnosis cleifion hirdymor hefyd yn datblygu; ceir un enghraifft o glaf a dderbyniwyd ym 1949 gyda seicosis iselder gorffwyll, a ryddhawyd o’r ysbyty 45 mlynedd yn ddiweddarach ym 1994 gyda diagnosis o Anhwylder Deubegynol.

Caeadau metel wedi'u tynnu o ffeiliau cleifion yn ystod mis Chwefror 2019

Caeadau metel wedi’u tynnu o ffeiliau cleifion yn ystod mis Chwefror 2019

Y driniaeth fwyaf cyffredin a ddefnyddiwyd amlaf rhwng y 1950au a’r 1970au oedd ECT (therapi electrogynhyrfol), ond roedd ei enw drwg yn gwneud i nifer o bobl ei ystyried yn fwy o gosb nag o driniaeth. Er hyn, mae’n amlwg o restru ffeiliau’r cleifion bod ECT yn dal i gael ei ddefnyddio yn yr ysbyty hyd ei gau ym 1995. Mae ECT mewn gwirionedd yn therapi a ddefnyddir hyd heddiw, gyda seiciatryddion a chleifion yn ei ystyried yn driniaeth ddiogel ac effeithiol ar gyfer iselder difrifol ac anhwylder deubegynol. Mae’r dull presennol, a elwir yn ECT wedi’i addasu yn defnyddio ymlacwyr cyhyrol er mwyn osgoi peryglon corfforol cael trawiad (seizure), ac yn cael ei gynnal dan anesthetig i osgoi’r boen a geir o’r trydan.

O ganlyniad i Ddeddf Erthylu 1968, mae cynnydd amlwg i’w weld yn nifer y ffeiliau cleifion sy’n cynnwys atgyfeiriad am asesiadau seiciatrig ar ddiwedd y 60au a dechrau’r 70au. Roedd bellach yn bosib cael erthyliad dan y GIG os oedd seiciatrydd yn barod i lofnodi argymhelliad oedd yn nodi y gallai mynd ymlaen â’r beichiogrwydd niweidio iechyd meddwl y claf.

Hefyd yn ystod y cyfnod hwn, roedd gofyn i Seiciatryddion gynhyrchu adroddiadau ar gyfer y system gyfiawnder, gan ymateb i geisiadau swyddogion prawf a swyddogion cyfreithiol am dystiolaeth ar gyfer adroddiadau llys. Nid ar gyfer achosion troseddol yn unig yr oedd angen adroddiadau seiciatrig, ond ar gyfer trafodion ysgaru, ceisiadau’r Llys Gwarchod a hawliadau o ganlyniad i anafiadau diwydiannol a gwrthdrawiadau ar y ffyrdd, gan fod y diwydiant digolledu wedi’i sefydlu ac yn ehangu’n gyflym.

This slideshow requires JavaScript.

O’r 22,800 o ffeiliau a restrir, roedd 8,015 yn gleifion allanol neu’n cyfeirio at gleifion allanol wrth iddynt gael eu rhyddhau o’r ysbyty. Bu i waith y clinigau cleifion allanol ehangu’n gyflym yn y blynyddoedd yn syth ar ôl y rhyfel. Ym 1947, dywedodd yr uwch-arolygydd meddygol ei fod yn ystyried mai’r clinigau cleifion allanol oedd y gwasanaeth mwyaf hanfodol yr oedd yr ysbyty’n ei ddarparu. Erbyn diwedd y 1950au, roedd yr ysbyty’n cynnal sesiynau cleifion allanol yn y Rhyl, Bangor, Wrecsam a Dolgellau. Roedd nifer o’r ffeiliau’n cynnwys nodiadau gan y gweithiwr cymdeithasol seiciatrig oedd yn cefnogi’r clinigau cleifion allanol drwy dreulio amser yn ymchwilio i amgylchedd cartref y cleifion. Roedd yn amlwg bod gan y gweithiwr cymdeithasol rôl werthfawr i’w chwarae yn ôl-ofal y claf, yn sicrhau eu bod yn dychwelyd at fywyd teulu, gwaith a chymunedol yn ddi-drafferth.

Gwelir anterth sydyn yn amlwg iawn yn ystod diwedd y 70au a dechrau’r 80au yn y niferoedd oedd yn cael eu derbyn oherwydd dibyniaeth ar gyffuriau ac alcoholiaeth. Cafodd derbyn mwyfwy o gleifion gyda phroblemau cysylltiedig â cyffuriau oblygiadau ar reolaeth yr ysbyty. Roedd anghenion y cleifion hyn yn wahanol iawn, gyda rhai ohonynt, rhai eithaf ifanc fel arfer, yn gallu ymddwyn yn aflonyddol, yn enwedig o ran arferion oedd eisoes wedi’u sefydlu ar y wardiau. Erbyn diwedd yr 80au, roedd y galw am adsefydlu mor uchel fel bod yr ysbyty wedi sefydlu ei uned cyffuriau ac alcohol ei hun i drin ac adsefydlu cleifion oedd yn ddibynnol arnynt.

Mae’r ffeiliau hyn yn amlwg yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth, ac mae llawer mwy i’w ddarganfod mewn perthynas â datblygiadau meddygol a thueddiadau cymdeithasol yng nghanol a diwedd yr 20fed ganrif. Oherwydd rheoliadau’r GIG, ni fydd cofnodion cleifion sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gael i’r cyhoedd am 100 mlynedd. Efallai y bydd y cofnodion hyn ar gael i ymchwilwyr sy’n perthyn i sefydliad academaidd ar gais. Os oes gennych chi ddiddordeb mewn defnyddio casgliad Ysbyty Gogledd Cymru ar gyfer gwaith ymchwil academaidd, cysylltwch â ni.

Rhian Evans- Swyddog Cefnogi Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’

Er cof am saith o blant H G Evans, Cae Nant

Chwefror 26, 2019
Gravestone

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2018)

Mae’r ffotograff uchod o garreg fedd ym mynwent yr hen eglwys yn Llanbedr Dyffryn Clwyd. Mae’r arysgrif yn nodi:

In Memory
Of
Seven Children of
H & G Evans. Cae Nant
Viz Jno. Eza. Ema. Ane. Gce. Eth. Ema.

Pwy oedd y plant hyn? Pwy oedd eu rhieni? A wnaethant i gyd farw ar yr un amser?

Roedd cofrestrau’r plwyf ar gyfer Llanbedr DC yn help mawr wrth ateb y cwestiynau hyn. Llwyddais i ganfod bedyddiadau ar gyfer saith o blant a aned i Hugh a Grace Evans a oedd yn byw i ddechrau ym Mhen y Ffrith ac yn ddiweddarach yng Nghae Nant: Eliza, Emma, Margaret, Anne, Grace, Elizabeth ac Emma arall (roedd yn gyffredin ailddefnyddio enwau plant a fu farw fel babanod). Bedyddiwyd y plant rhwng 1814 a 1830. Mae’r cofnodion hefyd yn nodi mai Hugh Evans oedd y ciper yn Neuadd Llanbedr. Roedd Cae Nant, lle roeddent yn byw, yn fwthyn ar ystâd Neuadd Llanbedr, yn y coed ar lethrau Moel Famau, ac roedd yn fan priodol i gipar fyw.

Mae’r llythrennau blaen ar y garreg fedd yn cyd-fynd yn bennaf â’r enwau ar y cofrestrau bedyddio, ond nid yw “Jno” ar y cofnodion bedydd ac nid oes “M” am Margaret ar y garreg fedd. Mae’r cofrestrau claddu ar gyfer Llanbedr yn dangos mai “Jno” oedd plentyn cyntaf anedig Hugh a Grace, a bu farw ym mis Mawrth 1813 yn wythnos oed. Bu farw pedwar o’r plant (Elizabeth, Emma, Anne a Grace) ac fe’u claddwyd o fewn cyfnod o wythnos yn ystod gaeaf 1827. Roeddent rhwng 2 ac 11 oed. Oherwydd bod y plant wedi marw cyn i’r arfer sifil o gofrestru genedigaethau, priodasau a marwolaethau ddechrau ym 1837, ni allwn wybod yn sicr beth oedd achos marwolaeth y plant, ond mae’n fwyaf tebygol eu bod wedi marw o glefyd heintus.

Roedd gan Hugh a Grace ddau o blant wedi goroesi sef Eliza a Margaret, a chawsant un plentyn arall – yr ail Emma – ym 1830. Ond daeth trychineb arall i’w rhan, a bu farw Eliza, yn 18 oed, ym 1835, a bu farw’r ail Emma, yn 10 oed, ac fe’i claddwyd ar Ddydd Nadolig, 1840. Yn drychinebus, roedd Hugh a Grace Evans wedi byw yn hirach na saith o’u wyth o blant, dim ond Margaret a oroesodd i fod yn oedolyn. Hyd yn oed mewn cyfnod o lefel uchel o farwolaethau babanod, roedd hyn yn anghyffredin.

Parish Register Entry

Dyfyniad o gofrestr plwyf Llanbedr a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych (PD/44/1/5)

Ym 1846, yn 27 oed, priododd Margaret â Joseph Williams, saer olwynion o Lanynys yn yr eglwys yn Llanbedr lle claddwyd ei brodyr a’i chwiorydd. Mae’n debyg iddynt ymfudo i Ganada ar ryw adeg yn ystod y 1850au (i ddilyn amgylchedd mwy iach o bosibl, a dyfodol mwy ffyniannus i’w plant gael eu magu ynddo).

Church

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2018)

Bu farw Hugh Evans yn Elusendai Llanrhydd yn Rhuthun ym 1870 yn 81 oed. Nid yw’r elusendai yn bodoli bellach, ond roedd ar Ffordd Llanrhydd, ger beth sy’n fynedfa i Ysbyty Cymunedol Rhuthun bellach. Yn ddigon priodol, roedd yr elusendai wedi’u sefydlu gan Joseph Ablett, perchennog Neuadd Llanbedr a chyflogwr Hugh ers sawl blwyddyn, er budd y tlodion o Lanbedr, Llanrhydd a Llanfair ym 1840.

Elisabeth Parfitt

Datgloi’r Seilam: Rhywioldeb a Seiciatreg

Chwefror 11, 2019

Mae mis Chwefror yn nodi dechrau Mis Hanes LGBT, sef mis i ddathlu hanes pobl Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol a Thrawsryweddol (LGBT). Cyn diwedd yr 20fed ganrif, roedd pobl a oedd yn galw eu hunain yn LGBT yn aml yn cael eu hystyried fel rhai a oedd yn dioddef o gyflwr iechyd meddwl. Nid yw’n syndod felly bod staff sy’n gweithio ar y prosiect Datgloi’r Seilam, sy’n ceisio catalogio cofnodion Ysbyty Gogledd Cymru, wedi dod ar draws nifer o gyfeiriadau at gleifion LGBT a gafodd eu derbyn i’r ysbyty oherwydd eu rhywioldeb.

HD-1-44

Ysbyty Gogledd Cymru fel y byddai wedi bod yn y 1950au, ffotograff gan Ronald Thompson.

Mae’r gyfres o gofnodion cleifion cyn 1948 yn cynnwys nifer o gleifion a dderbyniwyd i’r ysbyty gyda diagnosis o gyfunrhywiaeth. Roedd rhai o’r cleifion hyn yn mynd i’r ysbyty o’u gwirfodd i chwilio am ‘iachâd’ i’w cyflwr. Gan fod gweithgarwch gyfunrhywiol yn anghyfreithiol tan 1967, roedd gan lawer o bobl ofn canlyniadau cyfreithiol eu hymddygiad, a allai arwain at hyd at saith mlynedd o garchar. Dywedodd un claf a dderbyniwyd yn y 1950au nad oedd yn poeni am roi’r gorau i’w weithgareddau cyfunrhywiol oherwydd yr anawsterau y byddai hynny’n ei achosi o safbwynt cyfreithiol.

Y brif ‘driniaeth’ a oedd yn cael ei chynnig i gleifion yr ysbyty yn ystod y cyfnod hwn oedd Stilboestrol, math o ysbaddu cemegol. Yn ôl y meddygon byddai’r ‘driniaeth’ hon yn cael gwared ar chwantau rhywiol ac yn galluogi cleifion i fyw o fewn y gyfraith. Cynigwyd tri dewis i un claf a dderbyniwyd ar ddechrau’r 1950au, sef dewis ei gyfunrhywioldeb a wynebu’r canlyniadau cyfreithiol; bod yn anghydweddog; neu cael gwared ar ei chwantau rhywiol yn gemegol trwy ddefnyddio Stilboestrol. Nid oedd pob claf yn dymuno cael ‘iachâd’ i’w cyfunrhywioldeb ac aeth un claf i’r ysbyty o’i wirfodd er mwyn dianc oddi wrth yr heddlu wrth aros am ddedfryd. Rhagnododd y meddyg a oedd yn ‘trin’ y claf gwrs o Stilboestrol iddo er iddo ddweud nad oedd yn teimlo’n ffyddiog ynghylch canlyniad y driniaeth honno yn yr achos penodol hwn.

Mae cofnodion hefyd yn ymwneud â chleifion a oedd yn galw eu hunain yn lesbiaid, deurywiol a thrawsrywiol. Datganodd nifer o gleifion eu bod yn ddeurywiol, ac mae nifer o gofnodion o gleifion a ddywedodd eu bod yn lesbiaid. Roedd nifer o gleifion hefyd yn dweud eu bod yn drawsrywiol. Roedd un claf yn dymuno bod yn ferch ac eisiau cael ei chydnabod am ei gwir ryw a hunaniaeth, tra bod un arall yn dymuno cael newidiadau corfforol i’w droi o ddyn i ddynes. Roedd un claf yn teimlo fel pe na bai’n perthyn i’r naill ryw na’r llall.

Mae casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn adnodd hanfodol i daflu goleuni ar brofiadau a hanesion y rheiny a oedd yn galw eu hunain yn LGBT, mewn cyfnod pan oedd hunaniaethau fel hyn yn cael eu hystyried yn anhwylderau seiciatryddol. I ganfod mwy am fis hanes LGBT a digwyddiadau a gynhelir yng ngogledd Cymru, edrychwch ar wefan Mis Hanes LGBT.

LGBT Outing the Past Calendar

Gellir gweld calendr o ddigwyddiadau sy’n cymryd lle yn ystod y mis, ar wefan Mis Hanes LGBT.

O ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd, sylwch fod cofnodion cleifion sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau i’r cyhoedd am 100 mlynedd. Efallai y bydd y cofnodion hyn ar gael i ymchwilwyr sy’n perthyn i sefydliad academaidd ar gais. Os oes gennych ddiddordeb mewn defnyddio casgliad Ysbyty Gogledd Cymru ar gyfer gwaith ymchwil academaidd, cysylltwch â ni.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Alcohol yn yr Ysbyty Meddwl

Ionawr 7, 2019

Croeso i’n blog cyntaf yn 2019! Mae’r wythnos hon yn nodi dechrau’r Flwyddyn Newydd ond i rai, mae hefyd yn nodi dechrau Ionawr sych, ymgyrch iechyd y cyhoedd sy’n gweld cyfranogwyr yn rhoi’r gorau i alcohol am fis.

Mae sawl achos o sôn am alcohol yng nghofnodion cynnar Ysbyty Gogledd Cymru. Mae tabl dietegol ar gyfer cleifion tlawd a gynhyrchwyd ym 1848 yn datgelu y gallai cleifion gwrywaidd gael cymaint â 14 peint o gwrw yr wythnos, gyda merched yn cael swm sylweddol is, sef tri pheint a hanner yr wythnos. Yn ogystal â chael ei gynnwys yn y deiet dyddiol, rhoddwyd alcohol yn ystod digwyddiadau a dathliadau arbennig hefyd. Yn ystod y ddawns fawreddog flynyddol gyntaf a gynhaliwyd yn yr Ysbyty ym 1849, darparwyd dogn gymedrol o gwrw da i’r dynion, a the ac ychydig o win poeth i’r merched.

HD-1-1 Image Five

Tabl diet yn dangos dyraniad bwyd a diod ar gyfer claf, a gynhyrchwyd ym 1848.

Nid oedd darparu alcohol mewn ysbytai meddwl yn anghyffredin yn y cyfnod hwn. Yn ogystal â bod y proffesiwn meddygol yn credu bod nodweddion lleddfol gan alcohol, roedd yn aml yn fwy diogel na dŵr yfed a oedd â pherygl o salwch. Defnyddiwyd cwrw hefyd mewn ysbytai meddwl fel cymhelliant a gwobr am lafur gan gleifion. Credwyd bod llafur cleifion yn bwysig yn ystod y cyfnod hwn, nid yn unig oherwydd y credwyd ei fod yn fanteisiol wrth gynorthwyo ag adferiad claf, ond roedd hefyd yn cefnogi rhedeg yr ysbyty meddwl.

Mae testun darpariaeth cwrw i’w weld yng nghofnodion y Pwyllgor Ymwelwyr. Mewn Cyfarfod Arbennig o Bwyllgor y Tŷ ar 4 Hydref 1853, dywedodd Stiward yr Ysbyty fod 24 casgen o gwrw a ddarparwyd i’r sefydliadau yn fyr o’r mesur cyfreithiol. Daethpwyd â’r contract â’r cyflenwr i ben a chanfuwyd cyflenwr arall. Erbyn 1867, mae’r adroddiad blynyddol yn datgelu bod yr Ysbyty wedi gwario £582 18s ar 368 casgen o gwrw am y flwyddyn. Arweiniodd pryderon am y pris uchel hwn i’r Pwyllgor argymell adeiladu tŷ bragu, ac erbyn 1869, roedd yr Ysbyty yn elwa o gynhyrchu cwrw.

HD-1-3 Image One

Wedi ei gymryd o adroddiad blynyddol 1869, yn dangos sut oedd yr ysbyty yn elwa o bobi bara a bragu cwrw.

Erbyn diwedd y 1870au, dechreuwyd dileu alcohol yn raddol o bob ysbyty meddwl oherwydd syniadau newidiol yn y proffesiwn meddygol am ei fanteision, a gwerthoedd cymdeithasol newidiol am beryglon ac anfoesoldeb yfed alcohol. Hefyd, roedd niferoedd uchel o gleifion a gorlenwi mewn llawer o ysbytai meddwl yn arwain at gynnydd drud o ran faint o alcohol oedd ei angen.

Ar ddechrau’r 1870au, roedd cwrw eisoes wedi’i dynnu’n ôl o ddefnydd cyffredinol yn yr Ysbyty Meddwl, a dim ond i gleifion gwrywaidd a oedd yn gwbl brysur gyda gwaith yn y sefydliad fyddai’n cael ei roi. Erbyn 1880, roedd wedi’i ddileu’n gyfan gwbl, ac adroddodd yr Uwcharolygydd Meddygol, “rydym wedi rhoi’r gorau i ddefnyddio cwrw, ac eithrio yn ystod cynaeafu, neu weithrediadau anarferol eraill. Nid oes gennym reswm i ddifaru’r arbrawf; i’r gwrthwyneb, mae wedi atal cenfigen ymhlith y cleifion, ac ni fu unrhyw ganlyniad gwael o ran iechyd meddwl na chorfforol o’r herwydd.”

Ni chafodd defnydd alcohol at ddibenion meddyginiaethol ei amau gan weithwyr meddygol proffesiynol tan ddechrau’r 20 ganrif. Wrth i amser fynd heibio, daeth Ysbyty Gogledd Cymru yn lle gallai’r rhai a oedd yn dioddef o salwch a oedd yn gysylltiedig ag alcohol fynd am driniaeth ac adferiad, byd o wahaniaeth o ddognau cwrw dyddiol y 1840au!

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Nadolig yn Ysbyty Gogledd Cymru

Rhagfyr 13, 2018

O’r dechrau ym 1848, byddai cleifion a staff yn dathlu tymor y Nadolig yn Ysbyty Gogledd Cymru. Penderfynodd yr aelodau o staff uwch drefnu dawns yn ystod tymor y Nadolig cyntaf, fel a nodir yn yr adroddiad blynyddol cyntaf.

“Ar ddechrau eleni, gwnaethom drefnu dawns i’r cleifion – daeth saithdeg o’r cleifion, dynion a merched, at ei gilydd, tua chwech o’r gloch y nos, yn y coridor ar ochr merched y tŷ, a oedd wedi’i addurno ar gyfer yr achlysur gyda phlanhigion bytholwyrdd ac ati. Gwnaethom lwyddo i gael piano, a dechreuwyd ar y dawnsio ag ysbryd arbennig, ac aeth ymlaen tan naw o’r gloch. Yn ystod y noson darparwyd dogn gymedrol o gwrw da i’r dynion, a the ac ychydig o win poeth i’r merched. Roedd yn wirioneddol bleserus a chyffrous gweld urddas a llawenydd gorfoleddus y bobl druan hyn. Roedd llwyddiant hyn fel ein harbrawf cyntaf o ddod â’r ddau ryw ynghyd gystal fel ein bod yn gobeithio y daw llawer o ddaioni o gynnal digwyddiad tebyg eto o bryd i’w gilydd.”

HD/1/1 Adroddiad Blynyddol 1852

HD/1/1 Adroddiad Blynyddol 1852

Yn eu pedwerydd adroddiad blynyddol, mae’r swyddogion meddygol yn dweud bod ‘digwyddiad mawr y tymor, y mae pawb yn siarad amdano am hir wedyn, ac yn edrych ymlaen ato gyda chymaint o lawenydd – y “Ddawns Fawreddog” fel caiff ei alw, wedi’i gynnal. Gofynnwn a allai unrhyw gyfarfod o bobl yn y Dywysogaeth gynnwys rhagor o wynebau hapus. Gwnaeth tua 90 o gleifion, a’r cynorthwywyr ddod ynghyd yn yr oriel ar ochr y merched, a oedd wedi’i addurno’n chwaethus gyda phlanhigion bytholwyrdd. Bu pawb yn dawnsio ag ysbryd arbennig, ac aeth ymlaen am rai oriau. Bu cleifion a chynorthwywyr yn canu nifer o ganeuon. Yna cafodd y swper cynnil ei weini, ac aeth pawb i’w gwelyau wrth eu boddau â difyrrwch eu noson. Ni fu gair, nac ystum, a allai beri tramgwydd i unrhyw un, yn ystod yr aduniad hapus hwn. Roedd gorfoledd a llawenydd ymhobman, ac roedd rhith hyd yn oed fel pe bai’n diflannu am y tro.’ Yn amlwg roedd y digwyddiadau hyn yn cynnig cyfle i gleifion arfer hunanreolaeth, ac roeddent felly yn chwarae rhan bwysig o ran ailgymdeithasu.

Ar 8 Rhagfyr 1905, cynhaliwyd cyngerdd ‘gyda’r nod o ddechrau agoriad ffurfiol ein Neuadd Newydd er budd Cronfa Hamdden y Cleifion’. Hefyd, yn adroddiad blynyddol yr un flwyddyn, ‘dathliadau’r Nadolig oedd prif ddigwyddiad cymdeithasol y tymor, gan gynnwys Coeden Nadolig hardd, sef rhodd gan Mr Burton o Gwaenynog. Dosbarthwyd mwy na 300 o anrhegion ar yr achlysur, gan gloi gyda dawns a swper, ac fe’i disodlwyd gyda’r Ddawns Fawreddog Flynyddol.’

Unlisted plan D block Floor 4 Cell 2 g

Yn ystod blynyddoedd y rhyfel, gwnaed pob ymdrech i atal y rhyfel rhag effeithio ar amser hamdden y cleifion, ond fel mae adroddiad blynyddol 1941 yn nodi, ‘mae wedi bod yn anochel iddo effeithio i ryw raddau. Oherwydd dogni petrol, roedd cyfyngiad o ran y pellter y gellid denu diddanwyr i’r ysbyty. Wrth gwrs, roedd y Nadolig mor llawen ag erioed, a chynhaliwyd Dawns Fawreddog Flynyddol y cleifion ar 14 Ionawr.’

Y Ddawns Fawreddog Flynyddol oedd uchafbwynt calendr yr ysbyty, ac mae’n amlwg iddo aros felly am ymhell dros ganrif, i’r cleifion, staff a phobl Dinbych.

Hospital snow

Hoffai tîm prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ ddiolch i chi gyd am eich cefnogaeth yn ystod 2018, a dymuno i chi Nadolig Llawen a Blwyddyn Newydd Dda.

Rhian Evans- Swyddog Cefnogi Prosiect

Cofio’r Rhyfel Byd Cyntaf

Tachwedd 28, 2018

Y mis hwn bydd yr holl ddigwyddiadau i gofio’r Rhyfel Byd Cyntaf yn dod i ben gyda digwyddiadau i nodi can mlynedd ers diwedd y Rhyfel. Dros gyfnod o bedair blynedd mae’r wlad wedi talu teyrnged i’r miloedd ar filoedd o unigolion a fu farw yn ystod y rhyfel erchyll hwn.

Yn sgil y rhyfel, canolbwyntiodd y wlad ar geisio dychwelyd i normalrwydd a dygymod â’r golled aruthrol. Roedd hefyd yn ystyried sut i goffáu’r unigolion hynny a wnaeth yr aberth mwyaf.

Yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf bu newid yn y ffordd yr oedd milwyr, a fu farw yn y Rhyfel, yn cael eu cofio ym Mhrydain. Mae sawl rheswm i egluro’r newid hwn. Roedd y rhyfel hwn fwy nag unrhyw beth yr oedd y wlad wedi’i brofi o’r blaen. Roedd nifer fawr o’r unigolion a oedd yn gymwys wedi cymryd rhan yn ystod y rhyfel – unigolion o bob dosbarth o gymdeithas ac o bob rhan o’r wlad a thrwy ddulliau cyfathrebu modern, roedd yr unigolion gartref yn deall y caledi a’r dioddefaint yr oedd y milwyr hyn yn ei brofi.

PPD_024_022

Dadorchuddio Cofeb y Rhyfel, Sgwâr y Goron, Dinbych, 1920. (PPD/24/22)

Daeth Llundain yn ganolbwynt coffâd cenedlaethol. Agorwyd y Senotaff yn Whitehall, wedi’i wneud o garreg Portland a’i ddylunio gan Edwin Lutyens, a bedd y Milwr Anhysbys sydd wedi’i leoli ar yr ochr orllewinol yn Abaty Westminster, ym 1920. Yng Nghymru, datgelwyd Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru ym Mharc Cathays, Caerdydd yn ddiweddarach ym 1928.

Ar draws Sir Ddinbych, hawdd yw gweld sut y cofiwyd am yr unigolion hynny a fu farw yn ystod y Rhyfel Mawr. Mae Neuadd Goffa yn Llandegla, mae Parc Coffa yng Nghorwen, ac er ei fod bellach ar gau mae safle Ysbyty Coffa Wrecsam a Dwyrain Sir Ddinbych i’w weld hyd heddiw. Roedd y rhan fwyaf o drefi a phentrefi’r sir yn dewis codi cofebion rhyfel i gofio am yr unigolion a gollwyd.

Mae’r cofebion hyn, sydd bellach yn cael eu defnyddio i gofio’r unigolion a fu farw yn ystod yr Ail Ryfel Byd a Rhyfel y Falklands, yn gyfarwydd iawn i ni. Mae llawer ohonom yn cerdded neu’n gyrru heibio’r cofebion hyn bob diwrnod, ond faint ydym yn ei wybod amdanynt?

 

PPD_056_034

Cyn Milwyr y Rhyfel Byd Cyntaf y tu allan i’r Neuadd Goffa newydd, Llanfair Talhaearn, 1923. (PPD/56/34)

A wyddoch chi fod gan Archifdy Sir Ddinbych lawer iawn o ddogfennau sy’n trafod y broses a arweiniodd at godi’r cofebion hyn yn ystod y blynyddoedd wedi diwedd y Rhyfel?

Gall y dogfennau hyn ein galluogi ni i ganfod gwybodaeth megis pryd godwyd y gofeb, gan bwy gafodd ei hariannu, pam y dewiswyd dyluniad penodol a phwy sy’n gyfrifol am ei chynnal a’i chadw.

I bori drwy’r cofnodion yr ydym ni’n eu cadw am gofebion rhyfel, ewch i’n gwefan.

Sut Ymunais i â’r Proffesiwn Archifo

Hydref 31, 2018

Blog gwestai gan Aron Roberts

Fe gychwynnais i wirfoddoli yn Archifdy Sir Ddinbych ddechau mis Gorffennaf, gyda’r bwriad o ennill profiad gwaith gwerth chweil cyn mynd ati i wneud gradd Meistr mewn Gweinyddu Archifau ym Mhrifysgol Aberystwyth fis Medi. Yn fy nghyfnod yn yr Archifdy bûm yn gwella’r catalog ar gyfer Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bae Colwyn drwy ychwanegu mwy o fanylion at ddisgrifiad pob eitem. Rwyf hefyd wedi asesu cyflwr pob un o’r cynlluniau, sy’n dyddio o 1890 i 1966, fel bod modd eu diogelu drwy bennu amodau priodol ar gyfer mynediad.

Aron

Cefais y syniad i ddod yn Archifydd yn ôl yn 2015, drwy wirfoddoli fel ymchwilydd ar brosiect oedd yn bwrw golwg ar brofiadau pobl ag anableddau dysgu yn Ysbyty Gogledd Cymru. Drwy hynny cefais ddod i fy Archifdy lleol yma yn Sir Ddinbych am y tro cyntaf. Roedd yn wefr trin a thrafod y dogfennau hanesyddol, a rhoddodd hynny sicrwydd imi y byddwn i’n mwynhau gyrfa lle byddwn i’n diogelu’r holl dystiolaeth oedd yn y dogfennau hynny, ei rheoli a hwyluso mynediad ati.

Bryd hynny, fodd bynnag, roedd y syniad o ddychwelyd i’r Brifysgol i wneud y cwrs achrededig (yn fuan wedi imi gwblhau gradd Meistr mewn Astudiaethau Llenyddol) yn ddigon i droi fy ngwallt yn wyn, heb sôn am y ffaith bod gen i filiau i’w talu, ac felly fe ddilynais lwybr tra gwahanol i gefn gwlad, yn gweithio fel Swyddog Ardal dan Hyfforddiant yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy.

Yn Llangollen oedd fy swyddfa i, ac am flwyddyn a hanner bûm yn gweithio â thîm bendigedig ledled y Sir, a oedd yn gweithio’n galed i ddiogelu a hyrwyddo tirlun prydferth Sir Ddinbych. Roedd o’n benderfyniad anodd i ymadael â’r swydd honno fis Mehefin, ond roedd hi’n amser imi feddwl am y dyfodol – ac wrth wneud hynny, fel pawb arall rwy’n siŵr, roedd y gorffennol yn ddylanwad mawr arnaf.

Aron2

I mi, dyna sy’n gwneud gweithio mewn Archifdy mor gyffrous, er gwaethaf y ddelwedd sychlyd. Mae Archifdai’n llawn dop o bethau pwysig, gwirioneddau cudd sy’n aros i rywun eu darganfod, a fedrai newid cwrs bywyd y sawl sy’n dod o hyd iddynt. Wrth wirfoddoli yma mae hynny wedi dod yn amlycach fyth imi, gan weld bod aelodau o staff Archifdy Sir Ddinbych yn geidwaid i’r grym y gall pethau o’r gorffennol eu cael yn y presennol, yn ddirgel tan i rywun ddod i mewn drwy’r drws a gofyn amdanynt.

Diolch yn fawr am y croeso a gefais i,
Aron Roberts

Tra bu Aron gyda ni fe wnaeth argraff dda iawn ar bob un ohonom, a dymunwn yn dda iddo yn ei yrfa fel Archifydd.

Datgloi’r Seilam: Diweddariad Blwyddyn

Hydref 9, 2018

Yn 2017, cafodd Archifau Sir Ddinbych grant £130,000 gan Wellcome, i ariannu ein prosiect dwy flynedd ‘Datgloi’r Seilam’. Nod y prosiect yw catalogio holl gofnodion Ysbyty Gogledd Cymru, rhestru ac ail-becynnu ffeiliau achosion cleifion diweddarach, ac asesu’r casgliad ar gyfer anghenion cadwraeth.

Rydym flwyddyn i mewn i’r prosiect bellach, ac rydym yn gwneud cynnydd ardderchog at ei gwblhau ym mis Hydref 2019. Ym mis Chwefror eleni, gwnaethom gyhoeddi lansiad catalog dros dro ar gyfer rhan gyntaf y casgliad, mae hwn ar gael ar-lein drwy wefan Archifau Sir Ddinbych ac mae’n disodli’r catalog papur blaenorol. Roedd ein Gwarchodwr Prosiect, Joanna, gyda ni am dri mis, a chynhaliodd arolwg cadwraeth i nodi cyflwr y casgliad heb ei gatalogio ac mae wedi gwneud argymhellion o ran ei ofynion cadwraeth.

Mae ein Swyddog Cymorth Prosiect, Rhian, yn parhau i weithio’n galed i fynegeio’r gyfres ddiweddarach o ffeiliau cleifion, ac mae 13,000 o amcangyfrif o 23,000 wedi’u cwblhau eisoes. Mae gwaith yn parhau i gatalogio ac ail-becynnu gweddill y casgliad. Hyd yma, mae rhai o’r cofnodion a ddatgelwyd ymhlith y deunydd wedi’i gatalogio wedi cynnwys cofnodion gweinyddol fel adroddiadau a chofnodion pwyllgorau, cofnodion cleifion gan gynnwys cofrestrau derbyn a rhyddhau, cofnodion staff gan gynnwys cardiau mynegai staff a cheisiadau swyddi, a chofnodion sy’n ymwneud ag ochr gymdeithasol bywyd ysbyty gan gynnwys gemau hamdden, amserlenni gweithgareddau, rhaglenni digwyddiadau a thaflenni cerddoriaeth.

Item 368

Amserlen gweithgareddau wythnosol o’r ysbyty yn dyddio o 1966, sy’n dangos yr amrywiaeth o ddigwyddiadau cymdeithasol a hamdden a oedd ar gael i gleifion a staff.

Dros y deuddeg mis diwethaf, rydym wedi cynnal dau ddigwyddiad yn Archifau Sir Ddinbych. Ym mis Tachwedd 2017, cynhaliwyd ein digwyddiad lansio prosiect ar gyfer Archwilio Eich Archifau ac ym mis Medi 2018, cynhaliwyd digwyddiad ar gyfer Drysau Agored, a chafwyd sgyrsiau am yr ysbyty yn y ddau ddigwyddiad, ac arddangosfeydd bach o gofnodion o’r casgliad. Rydym hefyd wedi mynychu nifer o ddigwyddiadau allanol i hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad, gan gynnwys cynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, Fforwm Cyngor Archifau Cymru a digwyddiad ‘Dathlu Merched Sir y Fflint Ddoe a Heddiw’ yn Swyddfa Cofnodion Sir y Fflint.

SSHM Image

Archifydd y Prosiect yn siarad â chynrychiolwyr yng nghynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth yn Lerpwl.

Rydym wedi ysgrifennu nifer o flogiau am amrywiaeth o bynciau gan gynnwys llyfrau achosion cleifion, mapiau a chynlluniau, cofrestrau’r Comisiwn Gwallgofrwydd, epilepsi, parlys cyffredinol, ECT a’r ysbyty dan y GIG. Cofiwch wirio ein blog a’n tudalen Facebook i weld negeseuon newydd a newyddion am ddigwyddiadau sydd i ddod.

Nodwch os gwelwch yn dda fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau am rhwng 75 a 100 mlynedd o  ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

‘Datgloi’r Seilam’- Therapi Electrogynhyrfol yn Ysbyty Gogledd Cymru

Medi 11, 2018

Ddydd Sul diwethaf (9 Medi 2018), cynhaliwyd gennym ddigwyddiad Drysau Agored llwyddiannus dros ben, lle ddaeth 300 o ymwelwyr i swyddfa  Archifau Sir Ddinbych. Roedd y digwyddiad yn canolbwyntio ar brosiect ‘Datgloi’r Seilam’, a chafwyd sgyrsiau byrion yn ymwneud â sefydlu’r ysbyty a’r cleifion cyntaf. Cafwyd arddangosfa o ddogfennau gwreiddiol o gasgliad yr ysbyty, ynghyd ag arteffactau o gasgliad Gwasanaeth Amgueddfeydd Sir Ddinbych. Un o’r arteffactau hyn oedd peiriant therapi electrogynhyrfol a ddefnyddiwyd yn yr ysbyty ei hun. Roedd hefyd arddangosfa o bortreadau gan Same but Different o’r enw ‘Beauty of Rare’.

Lluniau sioe sleidiau gan Ceriwen Hughes, Beauty of Rare

This slideshow requires JavaScript.

Hyd yn hyn, mae 12,600 o ffeiliau cleifion a fu yn yr ysbyty ar ôl 1948 wedi eu rhestru a’u hailbecynnu fel rhan o’r prosiect. O’r 12,600 claf, derbyniodd 2,193 ohonynt driniaeth therapi electrogynhyrfol ar gyfer eu salwch. O’r 2,193 yma, bu i 2072 ohonynt wella a chael eu rhyddhau o’r ysbyty maes o law, gan awgrymu fod gan therapi electrogynhyrfol (o’i ddefnyddio law yn llaw â meddyginiaethau eraill) gyfradd llwyddiant uchel iawn.

Felly pam – â’r gyfradd llwyddiant mor uchel – fod cymaint yn credu mai triniaeth greulon a brawychus oedd therapi electrogynhyrfol? Mae’n bosib mai’r modd barbaraidd y portreadwyd y driniaeth yn y cyfryngau mewn ffilmiau fel ‘The Snake Pit’, ‘One flew over the Cuckoo’s Nest’ ac ‘A Beautiful Mind’ a roddodd gamargraff i bobl. Mae’n bosib hefyd mai’r ffaith y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol mor aml o’r 1950au hyd y 1970au (weithiau heb anesthetig) a achosodd i lawer o bobl ei ystyried yn fwy o gosb na thriniaeth.

Er hynny, mae’n amlwg, o restru ffeiliau’r cleifion, y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty hyd adeg ei gau ym 1995. Mae therapi electrogynhyrfol mewn gwirionedd yn therapi a ddefnyddir hyd heddiw, gyda seiciatryddion a chleifion yn ei ystyried yn driniaeth ddiogel ac effeithiol i frwydro iselder difrifol ac anhwylder deubegynol. Mae’r dull cyfredol, sy’n cael ei adnabod fel therapi electrogynhyrfol wedi’i addasu (modified ECT) yn defnyddio ymlacwyr cyhyrol er mwyn osgoi peryglon corfforol trawiad, ac yn cael ei gynnal dan anesthetig i osgoi poen o ganlyniad i’r trydan.

Cyn dyfodiad triniaethau therapi electrogynhyrfol, y prif driniaeth ar gyfer Sgitsoffrenia a salwch iselhaol yn Ysbyty Gogledd Cymru oedd siocdriniaeth Inswlin.  Galli’r driniaeth hon fod yn beryglus ac roedd yn gofyn am ofal nyrsio medrus. Yn Rhufain yn ystod y 1930au, dechreuodd yr Athro Ugo Cerletti ymchwilio i ddefnyddio trydan er mwyn rhoi sioc i’r ymennydd yn uniongyrchol trwy’r penglog. Gyda Lucio Bini, dyfeisiodd ddull o gyflenwi dos diogel o gerrynt trydanol a fyddai’n cymell confylsiwn, gan ddefnyddio peiriant a allai ddarparu foltedd rheoledig am ffracsiwn o eiliad. Defnyddiwyd y dechneg yn llwyddiannus ym y tro cyntaf ym 1938.

Cafodd y dull ei fabwysiadu yn Ysbyty Gogledd Cymru ym mis Gorffennaf 1941, pan awdurdodwyd prynu cyfarpar confylsiwn trydanol ‘Ediswan’ gan y pwyllgor ymwelwyr. Er mai mewn achosion sgitsoffrenia y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn wreiddiol, o fewn blwyddyn nododd uwcharolygydd meddygol Dinbych fod profiad o’i ddefnyddio wedi dangos yn gyflym iawn mai ym maes yr Iselderau yr oedd ei brif ddefnyddioldeb. Defnyddiwyd y driniaeth yn amlach yn ystod blynyddoedd y rhyfel – derbyniodd 47 claf therapi electrogynhyrfol ym 1941, ac erbyn 1943 roedd y nifer yma wedi cyrraedd 158.

Mae’r duedd hon yn parhau yn ffeiliau’r cleifion, gyda’r defnydd o therapi electrogynhyrfol yn cynyddu yn gyson yn ystod yr 1950au hyd at y 1970au. O gwmpas yr un adeg, dechreuodd chwyldro mewn triniaethau wrth i gyffuriau gwrth iselder gael eu cyflwyno am y tro cyntaf. Mae ‘Largactil’ – ffurf gynnar ar gyffur gwrth iselder – i’w weld yn cael ei ddefnyddio yn rheolaidd ar draws ffeiliau cleifion yn ystod yr un cyfnod. Achosodd datblygiadau pellach mewn cyffuriau gwrth iselder chwyldro yn y modd y rheolwyd cleifion yr ysbyty. Roedd mwy o achosion o dderbyn cleifion i’r ysbyty i dderbyn meddyginiaeth, ac unwaith eu bod mewn cyflwr sefydlog, eu rhyddhau i barhau ar y feddyginiaeth yn eu cartrefi eu hunain. O ganlyniad i hyn, daeth y defnydd o therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty yn llai cyffredin erbyn y 1970au hwyr.

Beth bynnag ein barn am y driniaeth hon, roedd yn rhan bwysig iawn o ddatblygiadau mewn triniaethau iechyd meddwl yn ysod yr 20fed ganrif.

Mae rhan o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru eisoes wedi ei gatalogio ac ar gael. Fodd bynnag, nid yw rhai o’r cofnodion y soniwyd amdanynt yn y blog hwn wedi eu catalogio eto. Bydd y cofnodion ar gael i’w gweld ar ddiwedd y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ ym mis Hydref 2019. Sylwer yn ogystal fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ynghau am rhwng 75 a 100 mlynedd oherwydd rheoliadau GIG.

Rhian Evans
Swyddog Cefnogi Prosiect
Datgloi’r Seilam

Gŵyl Gerdded Corwen

Awst 24, 2018

Bydd Gŵyl Gerdded Corwen yn dychwelyd dros benwythnos cyntaf mis Medi. Mae’r digwyddiad poblogaidd hwn yn rhoi cyfle i gerddwyr grwydro pen deheuol Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy. Mae teithiau cerdded wedi’u trefnu o amgylch y dref, ar hyd yr Afon Dyfrdwy ac i fyny i bwyntiau uchaf y Berwyn. Bydd cyfle hefyd i wella eich sgiliau canfod ffordd, a bydd darlith ar ‘Sgiliau Cwmpas a Map a Chanfod Ffordd Sylfaenol’ ar y nos Sadwrn.

Mae Sir Ddinbych yn lwcus iawn i fod â llawer o ardaloedd perffaith i gerdded. Yn ogystal â Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, mae Coedwig Clocaenog a Mynydd Hiraethog hefyd yn Sir Ddinbych. I’r rheiny sy’n mwynhau mynd i rannau mwy gwyllt yn y sir, efallai y bydd o ddiddordeb i chi bod gan Archifau Sir Ddinbych lawer o bethau fyddai’n gallu cyfoethogi profiad cerdded.

Mae ein mapiau hanesyddol o’r sir yn arbennig o ddefnyddiol oherwydd eu bod yn darparu ffenestr i’r gorffennol. Gallant roi’r cyfle i chi weld a oedd lle neu nodwedd benodol o’r dirwedd yn bodoli ar ddyddiad penodol, a chaniatáu i chi gyferbynnu’r olygfa bresennol â sut yr edrychai yn y gorffennol.

 

Map AO argraffiad cyntaf, Llandyrnog

Y gyfres hynaf o fapiau a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych yw’r Mapiau Degwm, sy’n cynrychioli un o’r arolygon mapio systematig, ar raddfa fawr cyntaf yn Lloegr a Chymru. Fe’u cynhyrchwyd rhwng 1838 a 1850 o ganlyniad uniongyrchol i Ddeddf Cymudo’r Degwm 1836, a ddisodlodd y system hynafol o dalu mewn nwyddau â thaliad ariannol. Ynghyd â’r dosbarthiad, sy’n atodiad ysgrifenedig i’r map, maent yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth gan gynnwys manylion yn ymwneud â pherchennog tir, tenantiaid, eiddo neu enwau caeau, aceri o dir a defnydd tir. Caiff bob map ei rannu fesul plwyf. Mapiau Arolwg Ordnans yw cydymaith ffyddlon selogion yr awyr agored yn y wlad hon erbyn hyn. Yma yn yr archifdy, mae gennym y 3 argraffiad cyntaf o Gyfres y Sir, a gynhyrchwyd rhwng y 1870au hwyr a’r 1920au. Mae rhain ar gael ar gais yn yr ystafell chwilio.

Yn ogystal â’n mapiau hanesyddol, mae gennym hefyd sawl llyfr cyhoeddedig ar y silffoedd yn ein hystafell chwilio, sydd hefyd yn gallu darparu gwybodaeth ddefnyddiol i gerddwyr. Yn arbennig, ‘The Drovers’ Roads of Wales’, gan Fay Godwin a Shirley Toulson. Am gannoedd o flynyddoedd cyn cyflwyno’r rheilffyrdd, roedd porthmyn yn gwneud bywoliaeth drwy gerdded gwartheg, defaid, moch a gwyddau o gadarnleoedd cefn gwlad Cymru i farchnadoedd mawr Lloegr. Mae’r llyfr hynod ddiddorol hwn yn ganllaw modern i’r llwybrau hanesyddol hyn, ac yn darparu mapiau a disgrifiadau manwl, gan eich galluogi i gerdded yn olion traed y werin bobl wydn hyn.

Roedd dau lwybr yn pasio drwy Sir Ddinbych. Roedd un llwybr tua’r gogledd yn anelu at Wrecsam a Chaer yn pasio drwy Ruthun, Llanarmon-Yn-Iâl a Llandegla. Roedd y llwybr arall yn teithio drwy ran ddeheuol y sir, yn mynd i mewn i Gorwen o’r Bala, a thrwy Fynyddoedd y Berwyn tua Llangollen.

Mae Shirley Toulson yn amlygu pwysigrwydd Corwen i’r Porthmyn, gan nodi mai dyma’r pwynt lle’r oedd llawer o lwybrau gogleddol y porthmyn yn cyfarfod wrth iddynt deithio tua’r dwyrain. Roedd y dref hefyd yn strategol bwysig i lwybr hanesyddol yr A5 o Lundain i Ddulyn, a oedd yn mynd drwy’r dref ar ei ffordd i Gaergybi. Mae tystiolaeth o hyn mewn Cyfeirlyfrau Masnach amrywiol sydd ar gael yn ein hystafell chwilio. Mae’r cofnodion Ffyrdd Tollborth (QSD/DT) sydd wedi’u cynnwys o fewn ein cofnodion Llysoedd Chwarter, yn dangos datblygiad y ffordd hon a llawer o ffyrdd eraill.