Posts Tagged ‘Datgloi’r Seilam’

Datgloi’r Seilam: Diweddariad Blwyddyn

Hydref 9, 2018

Yn 2017, cafodd Archifau Sir Ddinbych grant £130,000 gan Wellcome, i ariannu ein prosiect dwy flynedd ‘Datgloi’r Seilam’. Nod y prosiect yw catalogio holl gofnodion Ysbyty Gogledd Cymru, rhestru ac ail-becynnu ffeiliau achosion cleifion diweddarach, ac asesu’r casgliad ar gyfer anghenion cadwraeth.

Rydym flwyddyn i mewn i’r prosiect bellach, ac rydym yn gwneud cynnydd ardderchog at ei gwblhau ym mis Hydref 2019. Ym mis Chwefror eleni, gwnaethom gyhoeddi lansiad catalog dros dro ar gyfer rhan gyntaf y casgliad, mae hwn ar gael ar-lein drwy wefan Archifau Sir Ddinbych ac mae’n disodli’r catalog papur blaenorol. Roedd ein Gwarchodwr Prosiect, Joanna, gyda ni am dri mis, a chynhaliodd arolwg cadwraeth i nodi cyflwr y casgliad heb ei gatalogio ac mae wedi gwneud argymhellion o ran ei ofynion cadwraeth.

Mae ein Swyddog Cymorth Prosiect, Rhian, yn parhau i weithio’n galed i fynegeio’r gyfres ddiweddarach o ffeiliau cleifion, ac mae 13,000 o amcangyfrif o 23,000 wedi’u cwblhau eisoes. Mae gwaith yn parhau i gatalogio ac ail-becynnu gweddill y casgliad. Hyd yma, mae rhai o’r cofnodion a ddatgelwyd ymhlith y deunydd wedi’i gatalogio wedi cynnwys cofnodion gweinyddol fel adroddiadau a chofnodion pwyllgorau, cofnodion cleifion gan gynnwys cofrestrau derbyn a rhyddhau, cofnodion staff gan gynnwys cardiau mynegai staff a cheisiadau swyddi, a chofnodion sy’n ymwneud ag ochr gymdeithasol bywyd ysbyty gan gynnwys gemau hamdden, amserlenni gweithgareddau, rhaglenni digwyddiadau a thaflenni cerddoriaeth.

Item 368

Amserlen gweithgareddau wythnosol o’r ysbyty yn dyddio o 1966, sy’n dangos yr amrywiaeth o ddigwyddiadau cymdeithasol a hamdden a oedd ar gael i gleifion a staff.

Dros y deuddeg mis diwethaf, rydym wedi cynnal dau ddigwyddiad yn Archifau Sir Ddinbych. Ym mis Tachwedd 2017, cynhaliwyd ein digwyddiad lansio prosiect ar gyfer Archwilio Eich Archifau ac ym mis Medi 2018, cynhaliwyd digwyddiad ar gyfer Drysau Agored, a chafwyd sgyrsiau am yr ysbyty yn y ddau ddigwyddiad, ac arddangosfeydd bach o gofnodion o’r casgliad. Rydym hefyd wedi mynychu nifer o ddigwyddiadau allanol i hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad, gan gynnwys cynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, Fforwm Cyngor Archifau Cymru a digwyddiad ‘Dathlu Merched Sir y Fflint Ddoe a Heddiw’ yn Swyddfa Cofnodion Sir y Fflint.

SSHM Image

Archifydd y Prosiect yn siarad â chynrychiolwyr yng nghynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth yn Lerpwl.

Rydym wedi ysgrifennu nifer o flogiau am amrywiaeth o bynciau gan gynnwys llyfrau achosion cleifion, mapiau a chynlluniau, cofrestrau’r Comisiwn Gwallgofrwydd, epilepsi, parlys cyffredinol, ECT a’r ysbyty dan y GIG. Cofiwch wirio ein blog a’n tudalen Facebook i weld negeseuon newydd a newyddion am ddigwyddiadau sydd i ddod.

Nodwch os gwelwch yn dda fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau am rhwng 75 a 100 mlynedd o  ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

‘Datgloi’r Seilam’- Therapi Electrogynhyrfol yn Ysbyty Gogledd Cymru

Medi 11, 2018

Ddydd Sul diwethaf (9 Medi 2018), cynhaliwyd gennym ddigwyddiad Drysau Agored llwyddiannus dros ben, lle ddaeth 300 o ymwelwyr i swyddfa  Archifau Sir Ddinbych. Roedd y digwyddiad yn canolbwyntio ar brosiect ‘Datgloi’r Seilam’, a chafwyd sgyrsiau byrion yn ymwneud â sefydlu’r ysbyty a’r cleifion cyntaf. Cafwyd arddangosfa o ddogfennau gwreiddiol o gasgliad yr ysbyty, ynghyd ag arteffactau o gasgliad Gwasanaeth Amgueddfeydd Sir Ddinbych. Un o’r arteffactau hyn oedd peiriant therapi electrogynhyrfol a ddefnyddiwyd yn yr ysbyty ei hun. Roedd hefyd arddangosfa o bortreadau gan Same but Different o’r enw ‘Beauty of Rare’.

Lluniau sioe sleidiau gan Ceriwen Hughes, Beauty of Rare

This slideshow requires JavaScript.

Hyd yn hyn, mae 12,600 o ffeiliau cleifion a fu yn yr ysbyty ar ôl 1948 wedi eu rhestru a’u hailbecynnu fel rhan o’r prosiect. O’r 12,600 claf, derbyniodd 2,193 ohonynt driniaeth therapi electrogynhyrfol ar gyfer eu salwch. O’r 2,193 yma, bu i 2072 ohonynt wella a chael eu rhyddhau o’r ysbyty maes o law, gan awgrymu fod gan therapi electrogynhyrfol (o’i ddefnyddio law yn llaw â meddyginiaethau eraill) gyfradd llwyddiant uchel iawn.

Felly pam – â’r gyfradd llwyddiant mor uchel – fod cymaint yn credu mai triniaeth greulon a brawychus oedd therapi electrogynhyrfol? Mae’n bosib mai’r modd barbaraidd y portreadwyd y driniaeth yn y cyfryngau mewn ffilmiau fel ‘The Snake Pit’, ‘One flew over the Cuckoo’s Nest’ ac ‘A Beautiful Mind’ a roddodd gamargraff i bobl. Mae’n bosib hefyd mai’r ffaith y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol mor aml o’r 1950au hyd y 1970au (weithiau heb anesthetig) a achosodd i lawer o bobl ei ystyried yn fwy o gosb na thriniaeth.

Er hynny, mae’n amlwg, o restru ffeiliau’r cleifion, y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty hyd adeg ei gau ym 1995. Mae therapi electrogynhyrfol mewn gwirionedd yn therapi a ddefnyddir hyd heddiw, gyda seiciatryddion a chleifion yn ei ystyried yn driniaeth ddiogel ac effeithiol i frwydro iselder difrifol ac anhwylder deubegynol. Mae’r dull cyfredol, sy’n cael ei adnabod fel therapi electrogynhyrfol wedi’i addasu (modified ECT) yn defnyddio ymlacwyr cyhyrol er mwyn osgoi peryglon corfforol trawiad, ac yn cael ei gynnal dan anesthetig i osgoi poen o ganlyniad i’r trydan.

Cyn dyfodiad triniaethau therapi electrogynhyrfol, y prif driniaeth ar gyfer Sgitsoffrenia a salwch iselhaol yn Ysbyty Gogledd Cymru oedd siocdriniaeth Inswlin.  Galli’r driniaeth hon fod yn beryglus ac roedd yn gofyn am ofal nyrsio medrus. Yn Rhufain yn ystod y 1930au, dechreuodd yr Athro Ugo Cerletti ymchwilio i ddefnyddio trydan er mwyn rhoi sioc i’r ymennydd yn uniongyrchol trwy’r penglog. Gyda Lucio Bini, dyfeisiodd ddull o gyflenwi dos diogel o gerrynt trydanol a fyddai’n cymell confylsiwn, gan ddefnyddio peiriant a allai ddarparu foltedd rheoledig am ffracsiwn o eiliad. Defnyddiwyd y dechneg yn llwyddiannus ym y tro cyntaf ym 1938.

Cafodd y dull ei fabwysiadu yn Ysbyty Gogledd Cymru ym mis Gorffennaf 1941, pan awdurdodwyd prynu cyfarpar confylsiwn trydanol ‘Ediswan’ gan y pwyllgor ymwelwyr. Er mai mewn achosion sgitsoffrenia y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn wreiddiol, o fewn blwyddyn nododd uwcharolygydd meddygol Dinbych fod profiad o’i ddefnyddio wedi dangos yn gyflym iawn mai ym maes yr Iselderau yr oedd ei brif ddefnyddioldeb. Defnyddiwyd y driniaeth yn amlach yn ystod blynyddoedd y rhyfel – derbyniodd 47 claf therapi electrogynhyrfol ym 1941, ac erbyn 1943 roedd y nifer yma wedi cyrraedd 158.

Mae’r duedd hon yn parhau yn ffeiliau’r cleifion, gyda’r defnydd o therapi electrogynhyrfol yn cynyddu yn gyson yn ystod yr 1950au hyd at y 1970au. O gwmpas yr un adeg, dechreuodd chwyldro mewn triniaethau wrth i gyffuriau gwrth iselder gael eu cyflwyno am y tro cyntaf. Mae ‘Largactil’ – ffurf gynnar ar gyffur gwrth iselder – i’w weld yn cael ei ddefnyddio yn rheolaidd ar draws ffeiliau cleifion yn ystod yr un cyfnod. Achosodd datblygiadau pellach mewn cyffuriau gwrth iselder chwyldro yn y modd y rheolwyd cleifion yr ysbyty. Roedd mwy o achosion o dderbyn cleifion i’r ysbyty i dderbyn meddyginiaeth, ac unwaith eu bod mewn cyflwr sefydlog, eu rhyddhau i barhau ar y feddyginiaeth yn eu cartrefi eu hunain. O ganlyniad i hyn, daeth y defnydd o therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty yn llai cyffredin erbyn y 1970au hwyr.

Beth bynnag ein barn am y driniaeth hon, roedd yn rhan bwysig iawn o ddatblygiadau mewn triniaethau iechyd meddwl yn ysod yr 20fed ganrif.

Mae rhan o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru eisoes wedi ei gatalogio ac ar gael. Fodd bynnag, nid yw rhai o’r cofnodion y soniwyd amdanynt yn y blog hwn wedi eu catalogio eto. Bydd y cofnodion ar gael i’w gweld ar ddiwedd y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ ym mis Hydref 2019. Sylwer yn ogystal fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ynghau am rhwng 75 a 100 mlynedd oherwydd rheoliadau GIG.

Rhian Evans
Swyddog Cefnogi Prosiect
Datgloi’r Seilam

Y Cynlluniau ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru

Awst 7, 2018

O’r holl gofnodion yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru, nid oes unrhyw rai yn rhoi darlun gwell o ddatblygiad yr ysbyty na chyfres o dros 200 o gynlluniau. Fel rhan o’n prosiect Datgloi’r Seilam a ariennir gan Wellcome, mae’r rhain ar hyn o bryd yn cael eu catalogio a’u hail-becynnu.

Ehangwyd safle’r ysbyty sawl gwaith yn ystod ei oes, adeiladwyd eiddo newydd ac ailddatblygwyd y rhai oedd eisoes yn bodoli. Mae’r cynlluniau yn rhoi darlun clir o’r math o waith oedd yn digwydd. Mae amrywiaeth o fathau gwahanol o gynlluniau, yn cynnwys cynlluniau adeiladu, cynlluniau trydanol, cynlluniau draenio, cynlluniau cyflenwad dŵr, cynlluniau peirianneg, cynlluniau llawr a chynlluniau gardd.

Ym 1844, dechreuodd y gwaith o adeiladu’r ysbyty. Er nad oes unrhyw un o’r adeiladau gwreiddiol wedi goroesi, mae adroddiad gan y Pensaer Thomas Fulljames yn darparu cofnod ysgrifenedig o’i gynlluniau. Erbyn 1876, roedd yr ysbyty yn llawn, a phenderfynwyd adeiladu adain newydd i letya 130 o gleifion newydd. Mae un o’r cynlluniau cynharaf yn y casgliad sy’n dyddio yn ôl i Ionawr 1879, yn cynnwys dyluniad arfaethedig tu allan yr adeilad yn ystod y gwaith o ehangu llety’r cleifion.

Dyluniad ar gyfer cynyddu’r llety gan Bensaer R. Lloyd Williams, dyddiedig 1879.

Ar ôl i sawl estyniad llai brofi’n annigonol i ymdopi â’r niferoedd cynyddol o gleifion, dechreuwyd ar gynllun ailddatblygu ar raddfa fawr yn y 1890au. Roedd hyn yn cynnwys gwella draenio a glanweithdra, bloc lletya enfawr ar gyfer cleifion benywaidd, ceginau newydd, neuadd fwyta, a chyfleusterau glanhau newydd. Dengys un o’r cynlluniau ar gyfer yr ailddatblygiad hwn drefniant arfaethedig golchdy stêm, a oedd yn cynnwys ystafelloedd smwddio a glanhau ar wahân i staff a chleifion, a thŷ boeler cysylltiedig.

Cynllun o’r trefniant arfaethedig ar gyfer golchdy stêm gan W. Summerscales and Sons Limited Engineers, dyddiedig 1898.

Mae’r casgliad hefyd yn cynnwys cynlluniau ar gyfer datblygiadau diweddarach i brif adeilad yr ysbyty ac eiddo eraill, yn cynnwys cynlluniau draenio a thrydanol ar gyfer ysbyty derbyn Gwynfryn yn y 1930au, a chynlluniau adeiladu a lluniau technegol o’r ysgol hyfforddi nyrsys, a adeiladwyd yn y 1960au.

Mae’r cynlluniau o fewn casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn unigryw ac yn adnodd pwysig. Nid yn unig y maent yn darparu hanes datblygu’r ysbyty, maent hefyd yn ddefnyddiol ar gyfer hanes pensaernïol ac yn adnodd buddiol ar gyfer datblygiadau posibl y dyfodol ar gyfer adeilad a safle hen Ysbyty Gogledd Cymru.

I ddarganfod mwy am y gwaith yr ydym yn ei wneud i gadw ac ail-becynnu’r cynlluniau, gweler ein blogbost blaenorol ar Ddatgloi’r Seilam: Datgelu’r Archif yma.

 

Lindsey Sutton

Archifydd Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Ysbyty Gogledd Cymru o dan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol

Gorffennaf 4, 2018

Mae 5 Gorffennaf yn nodi 70 mlynedd ers sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) yng Nghymru a Lloegr. Lansiwyd y GIG yn 1948 a’i nod, fel y gosodwyd allan yn Neddf Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946, oedd hyrwyddo ‘gwasanaeth iechyd cynhwysfawr wedi’i lunio i sicrhau gwellhad yn iechyd corfforol a meddyliol pobl Cymru a Lloegr ac atal, rhoi diagnosis a thrin salwch’.

Trwy sefydlu’r GIG gwelwyd newidiadau mawr mewn systemau gofal iechyd. Mae’r cofnodion a gadwyd yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn dogfennu’r broses o drosglwyddo’r ysbyty i’r GIG ac yn dangos yr effaith a gafodd y gwasanaeth newydd ar yr ysbyty.

Yr ysbyty o’r tu allan yn 1948, ffotograff gan Ronald Thompson.

Ar ôl ei agor yn 1848, roedd Ysbyty Gogledd Cymru yn cael ei reoli gan Bwyllgor Ymwelwyr sef cynrychiolwyr o bob un o’r pum sir a oedd yn ariannu’r ysbyty. Yn 1948 cafodd y Pwyllgor Ymwelwyr ei chwalu a chafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbysty ei drosglwyddo i Bwyllgor Rheoli Ysbyty a grëwyd o’r newydd gyda’r aelodau’n cael eu penodi gan Fwrdd Ysbytai Rhanbarthol Cymru.

Yng nghyfarfod olaf y Pwyllgor Ymwelwyr ar 21 Mehefin 1948, dywedodd y Cadeirydd Mr Alfred Hughes “gall y pwyllgor lawenhau yn y ffaith eu bod yn trosglwyddo ysbyty yr oeddent mor falch ohono – ysbyty a ddisgrifiwyd yr wythnos gynt fel un o’r gorau o’i fath gan y Gweinidog Iechyd”.

Etholwyd wyth o aelodau’r hen Bwyllgor Ymwelwyr i wasanaethu ar y pwyllgor newydd er mwyn sicrhau sefydlogrwydd a chysondeb yn ystod cyfnod o newid. Yn ogystal ag Ysbyty Gogledd Cymru cafodd y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd y cyfrifoldeb o reoli sefydliadau ‘Diffyg Meddyliol’ yng Nghoed Du, Brychdyn, Llwyn View yn Nolgellau, Fronfraith ac yn ddiweddarach Garth Angharad ac Oakwood Park.

Adroddiad blynyddol cyntaf Pwyllgor Rheoli newydd yr ysbyty, dyddiedig 1948 i 1949.

Trwy sefydlu’r GIG cafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbyty ei wneud yn ganolog. Er bod y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd yn cael ymreolaeth i ryw raddau, roedd yn destun rheoliadau’r Gweinidog Iechyd a’r Bwrdd Ysbytai Rhanbarthol a byddai cyllidebau ariannol bellach yn cael eu pennu gan lywodraeth ganolog.

Am fwy o wybodaeth am hanes y GIG yng Nghymru, edrychwch ar:

http://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/historycontext

 

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Diweddariad Mynegai Cleifion Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 22, 2018

Rydym yn falch o gyhoeddi diweddariad i’n mynegai cleifion ar-lein ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru.

Mae’r diweddariad yn cynnwys manylion dros 800 o gleifion preifat a dderbyniwyd i’r ysbyty rhwng 1849 ac 1914. Mae’r mynegai wedi ei greu gan ddefnyddio gorchmynion derbyn cleifion ac mae’n adeiladu ar y mynegai cleifion tlawd a ryddhawyd ar-lein yn 2015. Cafodd y gronfa ddata ei chreu gan waith caled ac ymrwymiad gwirfoddolwyr, a hoffem ddiolch yn fawr iawn iddynt am yr ychwanegiad hwn i’r adnodd ar-lein.

079DC6AF-EA00-4174-851B-8E07A619A89F

Enghraifft o un o orchmynion derbyn y cleifion preifat, tynnwyd y wybodaeth ar gyfer y mynegai oddi ar y gorchmynion.

Mae’r gronfa ddata yn cynnwys manylion rhif ac enw claf, dyddiad derbyn, oedran pan y’i derbyniwyd, dyddiad rhyddhau neu farwolaeth, swydd, ac enw tref. Yr oedd Undeb Deddf y Tlodion yn talu am arhosiad cleifion tlawd yn yr ysbyty, ond yn wahanol iddyn nhw, roedd cleifion preifat a’u teuluoedd yn talu am eu harhosiad eu hunain. Er nad oedd y driniaeth feddygol a roddwyd i gleifion preifat yn wahanol i’r driniaeth i gleifion tlawd, roedd rhai manteision i fod yn glaf preifat. Roedd bwydlen y cleifion preifat yr un fath â bwydlen y staff, ac yn aml roedd mwy o le yn wardiau ac ystafelloedd dydd y cleifion preifat, gyda rhai cleifion preifat yn cael eu hystafell eu hunain.

O’r 829 o orchmynion derbyn cleifion preifat mae 45 ar goll o’r gyfres hyd at fis Rhagfyr 1914 (5.42%).  Nid yw’n amlwg pam na chafodd y cofnodion hyn eu trosglwyddo gyda’r archifau; mae’n bosib bod rhai wedi eu colli neu mae’n bosib iddynt gael eu trosglwyddo gyda’r claf i ysbytai meddwl eraill ar draws y wlad.

Er y cymerwyd gofal i osgoi gwneud unrhyw gamgymeriadau, mae’n anorfod bod rhai camgymeriadau fel gwallau teipio neu drawsgrifio. Byddem yn argymell yn gryf y dylech edrych ar y cofnod gwreiddiol un ai drwy holi am gopi neu drwy ymweld â’n hystafell chwilio i gadarnhau bod y manylion yn gywir.

Gellir dod o hyd i’r mynegai, yn ogystal â chanllawiau pellach, ar wefan Archifau Sir Ddinbych.

Parlys Cyffredinol y Gorffwyll yn Ysbyty Gogledd Cymru

Ebrill 4, 2018

Ar 31 Awst 1917, cafodd Samuel Morris ei dderbyn i Ysbyty Gogledd Cymru. Roedd yn gyn-filwr a ryddhawyd o’r fyddin ar 9 Chwefror 1917 ar y sail nad oedd mwyach yn gorfforol gymwys i wasanaethu. Mae cofnodion yr ysbyty amdano’n dweud fod ganddo “no idea of time or place, incoherent speech, tremor of tongue, face and limbs” pan gafodd ei dderbyn. Bu farw ar 29 Ionawr 1918 yn 41 mlwydd oed, gan adael gwraig a phump o blant ar ei ôl.

Wrth gael ei dderbyn, cafodd Samuel ddiagnosis o barlys cyffredinol y gorffwyll (general paralysis of the insane), sef anhwylder niwroiseiciatrig sy’n achosi newidiadau dirywiol yn yr ymennydd. Erbyn 1917, roedd yn hysbys bod y math hwn o barlys yn deillio o siffilis heb ei drin a’i fod fel arfer yn digwydd o fewn deng mlynedd i’r haint siffilis yn y lle cyntaf. Mae cofnodion Samuel o’r fyddin yn dangos ei fod wedi’i ddiagnosio â siffilis yn ystod ei gyfnod yn gwasanaethu yn Ne Affrica.

Bu cynnydd yn nifer y cleifion a dderbyniwyd i’r ysbyty gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn y degawd ar ôl diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf gan fod y dynion yn dal siffilis yn ystod eu gwasanaeth milwrol. Yn ei adroddiad ym 1928, dywedodd Frank G. Jones, yr Uwch-arolygydd Meddygol:

“Cases of general paralysis is being now definitely regarded as due to venereal disease and also that it sets about 10 years after primary infection and it is now ten years since the war ceased, it is of course natural that we can now expect the annual increase to abate and hope that the figures become less again”.

Ni fu cymaint o gynnydd yn y niferoedd a dderbyniwyd gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll i Ysbyty Gogledd Cymru o gymharu â rhai ysbytai, gan fod poblogaeth yr ardal yn gymharol ddisymud. Yn wir, roedd y broblem yn llawer gwaeth mewn dinasoedd, yn enwedig mewn rhai â phorthladdoedd. Fodd bynnag, mae adroddiad blynyddol yr Uwch-arolygydd Meddygol o 1931 yn dal i ddangos y cynnydd a fu yn niferoedd y rhai a dderbyniwyd gyda’r parlys yn y ddeng mlynedd ar ôl diwedd y rhyfel, cyn gostwng eto ar ôl 1928.

 


Nifer yr achosion o barlys cyffredinol y gorffwyll a dderbyniwyd
1924 3
1925 3
1926 6
1927 8
1928 12
1929 7
1930 8
1931 2

 

Roedd dulliau o drin y clefyd yn cael eu datblygu yn y 1910au ac ym 1922, Ysbyty Meddwl Whittingham yn Swydd Gaerhirfryn oedd y cyntaf ym Mhrydain i drin cleifion gan ddefnyddio therapi malarïaidd a oedd yn cynnwys heintio’r cleifion â malaria i achosi clefyd gwres, a oedd yn aml yn atal parlys cyffredinol y gorffwyll rhag datblygu. Gan fod diffyg cyfleusterau ar gyfer y math hwn o driniaeth yn Ysbyty Gogledd Cymru, roedd cleifion yn cael eu hanfon i Ysbyty Meddwl Caer o 1926 ymlaen.

“On January 19th1926, I transferred a male patient to Chester Mental Hospital. He received inoculations, and has been discharged recovered to his home. It is my opinion that in early and suitable cases of G.P.I. the disease can be arrested by this malarial treatment”.

Ymhen amser, cyflwynwyd dulliau newydd o drin yr anhwylder, gan gynnwys pigiadau sylffwr y gellid eu rhoi yn Ysbyty Gogledd Cymru. Yn y 1940au, roedd dyfodiad penisilin i bob pwrpas yn ddiwedd ar y problemau a oedd yn gysylltiedig â siffilis ac fe ostyngodd niferoedd y rhai a dderbyniwyd i ysbytai meddwl gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn sylweddol.

 

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Mae cofnod Samuel Morris o’r fyddin yn cael ei gadw yn yr Archifau Gwladol, cyfeirnod WO 363, a gallwch eu gweld ar https://www.findmypast.co.uk/.

Datgloi’r Seilam – Lansio’r Catalog

Chwefror 7, 2018

O ganlyniad i’n prosiect Datgloi’r Seilam, sydd wedi ei ariannu gan Wellcome, rydym yn falch o gyhoeddi lansiad catalog dros dro ar gyfer rhan gyntaf casgliad Ysbyty Gogledd Cymru. Mae’r catalog dros dro hwn yn disodli’r rhestr bapur flaenorol. Yn y catalog, sy’n cynnwys dros 500 o eitemau, mae gwell disgrifiadau o’r eitemau a hefyd strwythur newydd a fydd yn ei gwneud yn haws i ddefnyddwyr ganfod cofnodion sy’n berthnasol i’w hymchwil. Gellir canfod y catalog dros dro yma (Cliciwch ar Edrych yn ôl Hierarchaeth i agor rhestr y catalog).

Catalog arlein Ysbyty Gogledd Cymru

Mae’r casgliad yn cynnwys cofnodion rheoli fel cofnodion ac adroddiadau blynyddol, cofnodion adeiladu gan gynnwys rhai sy’n ymwneud â sefydlu’r ysbyty, cofnodion ariannol gan gynnwys cyfrifon a chofnodion cleifion gan gynnwys pryd yr aethant i’r ysbyty a phryd y cawsant eu rhyddhau. Hefyd llyfrau achosion, cofnodion staff gan gynnwys llyfrau cyflogau a deunyddiau eraill gan gynnwys lluniau a deunydd wedi ei dorri o bapurau newydd.

Nodwch os gwelwch yn dda fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau am rhwng 75 a 100 mlynedd o ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd.

Mae gwaith ar y gweill nawr i gatalogio ac ail-becynnu gweddill y casgliad, a bydd fersiwn derfynol y catalog a fydd yn cynnwys y cofnodion sydd wedi eu derbyn yn ddiweddarach, ar gael erbyn diwedd y prosiect yn 2019. Yn ychwanegol at hyn mae Swyddog Cymorth y Prosiect yn gweithio’n galed i ail-becynnu a gosod y gyfres ddiweddarach o ffeiliau’r claf mewn mynegai ac mae 2,100 eisoes wedi eu cwblhau.

Byddwn yn parhau i bostio diweddariadau rheolaidd ynglŷn â chynnydd y prosiect a manylion digwyddiadau ar ein blog a’n tudalennau Facebook.

Datgloi’r Seilam: Dadorchuddio’r Archif

Tachwedd 25, 2017

Cafodd eitemau heb eu catalogio yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru eu pacio wrth i’r Ysbyty yn Ninbych gau, ac nid oeddent wedi cael eu trin tan y bu nawdd priodol ar gael. Nawr ar ddechrau’r prosiect Croeso a ariannwyd, dyma fi fel Cadwraethydd Prosiect yn barod i ddechrau arolwg cadwraeth ar y casgliad. Mae’r arolwg yn cynnwys edrych ar gyflwr presennol pob eitem ac argymell triniaeth cadwraeth a llefydd cadw gwell i atal dirywiad pellach o’r casgliad unwaith mae’n cael ei agor i’r cyhoedd.

Mae eitemau hanesyddol yn dirywio dros amser, ac fel gwarchodwr, nid oes modd atal y dirywiad, ond fe allwn arafu’r broses, gan gadw’r eitem yn ei gyflwr defnyddiol am gyfnod hirach. Un o’r prif ffyrdd o gadw casgliad yw sicrhau ei fod wedi cael ei gadw’n briodol mewn bocs. Mapiau a chynlluniau yw rhai o’r eitemau mwyaf anodd eu cadw mewn casgliadau oherwydd eu maint. Mae gan Archifau Sir Ddinbych focsys map hir fel pecyn cynradd sy’n diogelu’r dogfennau mawr rhag niwed amgylcheddol a achosir gan lwch, golau a newid mewn tymheredd.

Ym mhob bocs, mae’r mapiau a’r cynlluniau wedi’i rholio’n llac ar hyn o bryd, ond oherwydd nifer y dogfennau, mae rhai wedi cael eu plygu neu grychu. Ymylon y dogfennau sydd mewn perygl fwyaf ac mae llawer o’r mapiau a’r cynlluniau yn y casgliad hwn yn fregus iawn oherwydd rhwygiadau o gwmpas yr ochrau. I ddarparu lle sefydlog i gadw’r dogfennau nes bod gwaith cadwraeth pellach yn gallu cael ei wneud, rydw i wedi dylunio dull ailgartrefu a fydd yn diogelu ymylon y dogfennau mawr a’u hatal rhag dirywio’n bellach.

A5 M4 mapiau cyn ailgartrefu

A5 M4 mapiau cyn ailgartrefu

Mae’r dull ailgartrefu hwn yn cynnwys rholio mapiau a chynlluniau o gwmpas tiwb o safon cadwraeth. Mae’r rhain yn cynnal y ddogfen wedi’i rholio rhag plygu a chrychu. Bydd pob bwndel wedi’u rholio yn cael eu lapio mewn haen Melinex® a’u clymu’n llac gyda thâp cotwm i’w diogelu. Mae’r haenen Melinex®yn ymestyn i hyd y ddogfen ac felly’n diogelu’r ymylon brau.

A5 M4 mapiau ar ôl ailgartrefu

A5 M4 mapiau ar ôl ailgartrefu

Gall y mapiau a’r cynlluniau yn y casgliad hwn gynnwys sawl dyluniad ar gyfer estyniadau a newidiadau i’r adeilad dros y blynyddoedd yn cynnwys cynlluniau lliwgar o safle golchdy’r ysbyty.

Joanna Shuker, Cadwraethydd Prosiect

Archwilio’r Seilam: Llyfrau Achosion Cleifion

Tachwedd 18, 2017

Mae casgliad o gofnodion o Ysbyty Gogledd Cymru a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych yn un o’r enghreifftiau mwyaf cynhwysfawr o gofnodion seilam y wlad. Mae’r casgliad yn cynnwys cofnodion gweinyddol megis adroddiadau blynyddol a chofnodion cyfarfodydd, cofnodion ariannol megis cyfrifon blynyddol a chyfriflyfrau, a chasgliad rhyfeddol o gofnodion cleifion. Ymysg y cofnodion cleifion, un o’r ffynonellau gwybodaeth mwyaf manwl yw llyfrau achosion cleifion sy’n rhoi cyfoeth o fanylion am unigolion cyn ac yn ystod eu arhosiad yn yr ysbyty.

Nodiadau Achos

Nodiadau Achos

O dan y Ddeddf dros Reoleiddio Gofal a Thriniaeth i Wallgofiaid 1845, daeth yn orfodol cadw llyfrau achosion cleifion. Cafodd rheolau a gorchmynion yn rhagnodi fformat y cofnodion hyn eu gosod allan gan y Comisiynwyr Gwallgofrwydd. Hyd 1875 roedd y llyfrau achosion a ddefnyddiwyd yn Ysbyty Gogledd Cymru yn amrywio o ran lefel y manylion yr oeddent yn eu cynnwys am bob claf, ac ychydig iawn o wybodaeth oedd ar gael am gyflwr y claf cyn iddo/iddi gyrraedd yr ysbyty.

Yn dilyn hunanladdiad claf benywaidd, mae adroddiad blynyddol 1873 yn datgelu fod Pwyllgor Ymwelwyr y seilam wedi sylweddoli pa mor bwysig oedd cofnodi hanes blaenorol pob claf a “gorchmynnodd fod Swyddog Meddygol yn rhoi holl ffeithiau a manylion achos pob un claf mewn llyfr” (cyfeirnod HD-1/4). Cymeradwyodd y Comisiynwyr Gwallgofrwydd fath newydd o lyfr achosion a ddaeth i rym yn y seilam yn 1875 a sicrhaodd hynny fod gwybodaeth gefndirol fanwl yn cael ei chasglu am bob claf.

O 1875 tan i’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol gael ei ffurfio yn 1948, parhawyd i gynnwys yr un math o wybodaeth yn llyfrau achosion y cleifion. Roedd pob cofnod yn y llyfrau achosion yn cael eu rhannu’n ddwy ran. Roedd y cyntaf yn cynnwys gwybodaeth bersonol a chefndirol am bob claf ac asesiad o gyflwr meddyliol y claf pan gyrhaeddodd.

Os edrychwn ar un o’r nodiadau achos (cyfeirnod HD-1/337) fel enghraifft, o’r rhan hon gallwn weld fod Margery Baynton yn byw yn Ninbych. Roedd yn arfer cadw tafarn a dim ond 24 oed oedd hi pan ddaeth i’r seilam ar 16 Awst 1889 yn dioddef o’r hyn a ddisgrifiwyd fel gwallgofrwydd enbyd. Datgelodd y nodiadau fod Margery wedi ceisio lladd ei hun ac mewn asesiad a gynhaliwyd ar y pryd gwelwyd ei bod yn “dweud ei bod yn cael ei dilyn gan bobl sydd eisiau ei thorri’n ddarnau, cafodd ei meddiannu gan y Diafol a’i gorfododd i dorri ei gwddf y bore ‘ma”. Mae’r wybodaeth gefndirol a gasglwyd yn datgelu fod Margery wedi cael ei gadael yn weddw yn ddiweddar a bod ganddi ddau o blant. Disgrifiwyd ei bod wedi “datblygu arferion meddwdod” a bod y trawiad hwn wedi digwydd o ganlyniad i adroddiadau drwg amdani gan deulu ei gŵr o gamdriniaeth, a’u bod wedi ei chyhuddo o achosi marwolaeth ei gŵr”.

Mae rhan gyntaf y nodiadau achos yn dangos manylion personol a gwybodaeth gefndirol y cleifion.

Mae rhan gyntaf y nodiadau achos yn dangos manylion personol a gwybodaeth gefndirol y cleifion

Mae ail ran y nodiadau achos yn adrodd am gynnydd y cleifion a ysgrifennir ar adegau amrywiol yn ystod eu arhosiad. Yn ystod ei dyddiau cyntaf yn y seilam, ceisiodd Margery anafu ei hun ac “ni fyddai’n cymryd unrhyw fwyd gan ei fod yn wenwynig ac mae’n datgan ei bod yn dymuno marw er mwyn cael ymuno â’i gŵr”. Ar 10 Chwefror 1890 disgrifir fod Margery yn “gweithio yn y ceginau ac yn gwella’n barhaus. Yn eithaf rhesymegol ym mhob ffordd ac yn edrych ymlaen at gael ei rhyddhau o’r ysbyty”. Mae’r nodiadau’n datgelu fod Margery yn bwriadu mynd i Lerpwl i fyw gyda’i modryb. Ar ôl ychydig dros chwe mis yn y seilam cafodd Margery ei rhyddhau.

Mae ail ran y nodiadau achos yn cynnwys adroddiadau am gynnydd y claf

Mae ail ran y nodiadau achos yn cynnwys adroddiadau am gynnydd y claf

Yn ogystal â chyfoeth o wybodaeth a geir yn y ddwy ran, mae rhai nodiadau achosion hefyd yn cynnwys atodiadau fel rhybudd o farwolaeth a gohebiaeth gan berthnasau ac ymarferwyr meddygol.

Er mwyn diogelu’r wybodaeth bersonol a roddir yn y llyfrau achosion hyn, mae cofnodion sy’n llai na 100 oed yn gaeedig oherwydd rheoliadau cyfrinachedd cleifion y GIG.