Posts Tagged ‘Datgloi’r Seilam’

Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’- Ffeiliau Cleifion

Mawrth 18, 2019

Fel Swyddog Cymorth Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’, mae rhan fawr o fy ngwaith yn ymwneud â rhestru ac ail-becynnu tua 23,000 o ffeiliau cleifion. Mae’r ffeiliau hyn yn cychwyn ym 1948 (pan ffurfiwyd y GIG), ac yn parhau hyd at gau Ysbyty Gogledd Cymru ym 1995.

Ailbecynnu

Cyn y gellir ailbecynnu ffeil claf, rhaid tynnu pob teclyn cau metel (tagiau cysylltu, pinnau, styffylau, clipiau papur, bandiau lastig ac ati), a gosod clipiau papur pres a thagiau cysylltu plastig yn eu lle. Gall teclynnau cau metel achosi difrod na ellir ei drwsio i’r ffeiliau, a bydd eu tynnu’n atal difrod yn y dyfodol. Cedwir y ffeil yn ei threfn wreiddiol ond, yn dibynnu ar hyd yr arhosiad a’r driniaeth a gafodd y claf, gall y ffeil fod mor fychan ag un ddalen o bapur neu lenwi 2 focs. Caiff pob ffeil unigol ei hailbecynnu mewn ffolderi archifol, ei chlymu a’i storio’n ddiogel mewn bocsys archifo.

Rhestru

Caiff y wybodaeth a geir o’r ffeiliau ei rhestru ar gronfa ddata, gan roi manylion rhif y claf, enw’r claf, dyddiad geni, a dyddiadau derbyn a rhyddhau/marwolaeth. Rhestrir hefyd y diagnosis (os oes yna un), ynghyd ag unrhyw fanylion ychwanegol fel y driniaeth a roddwyd, gwybodaeth claf allanol, nodiadau gwaith cymdeithasol seiciatrig, nifer y derbyniadau, gwybodaeth atgyfeirio, nodiadau/barddoniaeth/brasluniau a wnaed gan y claf ac adroddiadau seiciatrig ar gyfer achosion llys.

This slideshow requires JavaScript.

Wrth i feddygaeth ddatblygu’n gyflym yn ystod canol yr 20fed Ganrif, cyfeirir at amrywiaeth eang o driniaethau o fewn y ffeiliau; er enghraifft, ceir cofnodion o driniaeth Coma Inswlin, Therapi Electrogynhyrfol, Lewcotomi, triniaeth Malaria, Therapi Atgasedd, Seicotherapi a’r defnydd o Wrth-iselyddion cynnar megis Largactil a Tofranil.

Yn Adroddiadau Blynyddol cyntaf yr ysbyty (1850-1860), dim ond pump ‘math o afiechyd ym mhob achos a dderbynnir’ a restrir, sef gwallgofrwydd, epilepsi, dementia, iselder ac ynfydrwydd. Mewn cymhariaeth, mae’r gronfa ddata (hyd yma) yn cynnwys dros 800 diagnosis gwahanol, yn amrywio o alcoholiaeth dwys i enseffalopathi Wernicke. Mae diagnosis cleifion hirdymor hefyd yn datblygu; ceir un enghraifft o glaf a dderbyniwyd ym 1949 gyda seicosis iselder gorffwyll, a ryddhawyd o’r ysbyty 45 mlynedd yn ddiweddarach ym 1994 gyda diagnosis o Anhwylder Deubegynol.

Caeadau metel wedi'u tynnu o ffeiliau cleifion yn ystod mis Chwefror 2019

Caeadau metel wedi’u tynnu o ffeiliau cleifion yn ystod mis Chwefror 2019

Y driniaeth fwyaf cyffredin a ddefnyddiwyd amlaf rhwng y 1950au a’r 1970au oedd ECT (therapi electrogynhyrfol), ond roedd ei enw drwg yn gwneud i nifer o bobl ei ystyried yn fwy o gosb nag o driniaeth. Er hyn, mae’n amlwg o restru ffeiliau’r cleifion bod ECT yn dal i gael ei ddefnyddio yn yr ysbyty hyd ei gau ym 1995. Mae ECT mewn gwirionedd yn therapi a ddefnyddir hyd heddiw, gyda seiciatryddion a chleifion yn ei ystyried yn driniaeth ddiogel ac effeithiol ar gyfer iselder difrifol ac anhwylder deubegynol. Mae’r dull presennol, a elwir yn ECT wedi’i addasu yn defnyddio ymlacwyr cyhyrol er mwyn osgoi peryglon corfforol cael trawiad (seizure), ac yn cael ei gynnal dan anesthetig i osgoi’r boen a geir o’r trydan.

O ganlyniad i Ddeddf Erthylu 1968, mae cynnydd amlwg i’w weld yn nifer y ffeiliau cleifion sy’n cynnwys atgyfeiriad am asesiadau seiciatrig ar ddiwedd y 60au a dechrau’r 70au. Roedd bellach yn bosib cael erthyliad dan y GIG os oedd seiciatrydd yn barod i lofnodi argymhelliad oedd yn nodi y gallai mynd ymlaen â’r beichiogrwydd niweidio iechyd meddwl y claf.

Hefyd yn ystod y cyfnod hwn, roedd gofyn i Seiciatryddion gynhyrchu adroddiadau ar gyfer y system gyfiawnder, gan ymateb i geisiadau swyddogion prawf a swyddogion cyfreithiol am dystiolaeth ar gyfer adroddiadau llys. Nid ar gyfer achosion troseddol yn unig yr oedd angen adroddiadau seiciatrig, ond ar gyfer trafodion ysgaru, ceisiadau’r Llys Gwarchod a hawliadau o ganlyniad i anafiadau diwydiannol a gwrthdrawiadau ar y ffyrdd, gan fod y diwydiant digolledu wedi’i sefydlu ac yn ehangu’n gyflym.

This slideshow requires JavaScript.

O’r 22,800 o ffeiliau a restrir, roedd 8,015 yn gleifion allanol neu’n cyfeirio at gleifion allanol wrth iddynt gael eu rhyddhau o’r ysbyty. Bu i waith y clinigau cleifion allanol ehangu’n gyflym yn y blynyddoedd yn syth ar ôl y rhyfel. Ym 1947, dywedodd yr uwch-arolygydd meddygol ei fod yn ystyried mai’r clinigau cleifion allanol oedd y gwasanaeth mwyaf hanfodol yr oedd yr ysbyty’n ei ddarparu. Erbyn diwedd y 1950au, roedd yr ysbyty’n cynnal sesiynau cleifion allanol yn y Rhyl, Bangor, Wrecsam a Dolgellau. Roedd nifer o’r ffeiliau’n cynnwys nodiadau gan y gweithiwr cymdeithasol seiciatrig oedd yn cefnogi’r clinigau cleifion allanol drwy dreulio amser yn ymchwilio i amgylchedd cartref y cleifion. Roedd yn amlwg bod gan y gweithiwr cymdeithasol rôl werthfawr i’w chwarae yn ôl-ofal y claf, yn sicrhau eu bod yn dychwelyd at fywyd teulu, gwaith a chymunedol yn ddi-drafferth.

Gwelir anterth sydyn yn amlwg iawn yn ystod diwedd y 70au a dechrau’r 80au yn y niferoedd oedd yn cael eu derbyn oherwydd dibyniaeth ar gyffuriau ac alcoholiaeth. Cafodd derbyn mwyfwy o gleifion gyda phroblemau cysylltiedig â cyffuriau oblygiadau ar reolaeth yr ysbyty. Roedd anghenion y cleifion hyn yn wahanol iawn, gyda rhai ohonynt, rhai eithaf ifanc fel arfer, yn gallu ymddwyn yn aflonyddol, yn enwedig o ran arferion oedd eisoes wedi’u sefydlu ar y wardiau. Erbyn diwedd yr 80au, roedd y galw am adsefydlu mor uchel fel bod yr ysbyty wedi sefydlu ei uned cyffuriau ac alcohol ei hun i drin ac adsefydlu cleifion oedd yn ddibynnol arnynt.

Mae’r ffeiliau hyn yn amlwg yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth, ac mae llawer mwy i’w ddarganfod mewn perthynas â datblygiadau meddygol a thueddiadau cymdeithasol yng nghanol a diwedd yr 20fed ganrif. Oherwydd rheoliadau’r GIG, ni fydd cofnodion cleifion sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gael i’r cyhoedd am 100 mlynedd. Efallai y bydd y cofnodion hyn ar gael i ymchwilwyr sy’n perthyn i sefydliad academaidd ar gais. Os oes gennych chi ddiddordeb mewn defnyddio casgliad Ysbyty Gogledd Cymru ar gyfer gwaith ymchwil academaidd, cysylltwch â ni.

Rhian Evans- Swyddog Cefnogi Prosiect ‘Datgloi’r Seilam’

Datgloi’r Seilam: Rhywioldeb a Seiciatreg

Chwefror 11, 2019

Mae mis Chwefror yn nodi dechrau Mis Hanes LGBT, sef mis i ddathlu hanes pobl Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol a Thrawsryweddol (LGBT). Cyn diwedd yr 20fed ganrif, roedd pobl a oedd yn galw eu hunain yn LGBT yn aml yn cael eu hystyried fel rhai a oedd yn dioddef o gyflwr iechyd meddwl. Nid yw’n syndod felly bod staff sy’n gweithio ar y prosiect Datgloi’r Seilam, sy’n ceisio catalogio cofnodion Ysbyty Gogledd Cymru, wedi dod ar draws nifer o gyfeiriadau at gleifion LGBT a gafodd eu derbyn i’r ysbyty oherwydd eu rhywioldeb.

HD-1-44

Ysbyty Gogledd Cymru fel y byddai wedi bod yn y 1950au, ffotograff gan Ronald Thompson.

Mae’r gyfres o gofnodion cleifion cyn 1948 yn cynnwys nifer o gleifion a dderbyniwyd i’r ysbyty gyda diagnosis o gyfunrhywiaeth. Roedd rhai o’r cleifion hyn yn mynd i’r ysbyty o’u gwirfodd i chwilio am ‘iachâd’ i’w cyflwr. Gan fod gweithgarwch gyfunrhywiol yn anghyfreithiol tan 1967, roedd gan lawer o bobl ofn canlyniadau cyfreithiol eu hymddygiad, a allai arwain at hyd at saith mlynedd o garchar. Dywedodd un claf a dderbyniwyd yn y 1950au nad oedd yn poeni am roi’r gorau i’w weithgareddau cyfunrhywiol oherwydd yr anawsterau y byddai hynny’n ei achosi o safbwynt cyfreithiol.

Y brif ‘driniaeth’ a oedd yn cael ei chynnig i gleifion yr ysbyty yn ystod y cyfnod hwn oedd Stilboestrol, math o ysbaddu cemegol. Yn ôl y meddygon byddai’r ‘driniaeth’ hon yn cael gwared ar chwantau rhywiol ac yn galluogi cleifion i fyw o fewn y gyfraith. Cynigwyd tri dewis i un claf a dderbyniwyd ar ddechrau’r 1950au, sef dewis ei gyfunrhywioldeb a wynebu’r canlyniadau cyfreithiol; bod yn anghydweddog; neu cael gwared ar ei chwantau rhywiol yn gemegol trwy ddefnyddio Stilboestrol. Nid oedd pob claf yn dymuno cael ‘iachâd’ i’w cyfunrhywioldeb ac aeth un claf i’r ysbyty o’i wirfodd er mwyn dianc oddi wrth yr heddlu wrth aros am ddedfryd. Rhagnododd y meddyg a oedd yn ‘trin’ y claf gwrs o Stilboestrol iddo er iddo ddweud nad oedd yn teimlo’n ffyddiog ynghylch canlyniad y driniaeth honno yn yr achos penodol hwn.

Mae cofnodion hefyd yn ymwneud â chleifion a oedd yn galw eu hunain yn lesbiaid, deurywiol a thrawsrywiol. Datganodd nifer o gleifion eu bod yn ddeurywiol, ac mae nifer o gofnodion o gleifion a ddywedodd eu bod yn lesbiaid. Roedd nifer o gleifion hefyd yn dweud eu bod yn drawsrywiol. Roedd un claf yn dymuno bod yn ferch ac eisiau cael ei chydnabod am ei gwir ryw a hunaniaeth, tra bod un arall yn dymuno cael newidiadau corfforol i’w droi o ddyn i ddynes. Roedd un claf yn teimlo fel pe na bai’n perthyn i’r naill ryw na’r llall.

Mae casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn adnodd hanfodol i daflu goleuni ar brofiadau a hanesion y rheiny a oedd yn galw eu hunain yn LGBT, mewn cyfnod pan oedd hunaniaethau fel hyn yn cael eu hystyried yn anhwylderau seiciatryddol. I ganfod mwy am fis hanes LGBT a digwyddiadau a gynhelir yng ngogledd Cymru, edrychwch ar wefan Mis Hanes LGBT.

LGBT Outing the Past Calendar

Gellir gweld calendr o ddigwyddiadau sy’n cymryd lle yn ystod y mis, ar wefan Mis Hanes LGBT.

O ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd, sylwch fod cofnodion cleifion sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau i’r cyhoedd am 100 mlynedd. Efallai y bydd y cofnodion hyn ar gael i ymchwilwyr sy’n perthyn i sefydliad academaidd ar gais. Os oes gennych ddiddordeb mewn defnyddio casgliad Ysbyty Gogledd Cymru ar gyfer gwaith ymchwil academaidd, cysylltwch â ni.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Alcohol yn yr Ysbyty Meddwl

Ionawr 7, 2019

Croeso i’n blog cyntaf yn 2019! Mae’r wythnos hon yn nodi dechrau’r Flwyddyn Newydd ond i rai, mae hefyd yn nodi dechrau Ionawr sych, ymgyrch iechyd y cyhoedd sy’n gweld cyfranogwyr yn rhoi’r gorau i alcohol am fis.

Mae sawl achos o sôn am alcohol yng nghofnodion cynnar Ysbyty Gogledd Cymru. Mae tabl dietegol ar gyfer cleifion tlawd a gynhyrchwyd ym 1848 yn datgelu y gallai cleifion gwrywaidd gael cymaint â 14 peint o gwrw yr wythnos, gyda merched yn cael swm sylweddol is, sef tri pheint a hanner yr wythnos. Yn ogystal â chael ei gynnwys yn y deiet dyddiol, rhoddwyd alcohol yn ystod digwyddiadau a dathliadau arbennig hefyd. Yn ystod y ddawns fawreddog flynyddol gyntaf a gynhaliwyd yn yr Ysbyty ym 1849, darparwyd dogn gymedrol o gwrw da i’r dynion, a the ac ychydig o win poeth i’r merched.

HD-1-1 Image Five

Tabl diet yn dangos dyraniad bwyd a diod ar gyfer claf, a gynhyrchwyd ym 1848.

Nid oedd darparu alcohol mewn ysbytai meddwl yn anghyffredin yn y cyfnod hwn. Yn ogystal â bod y proffesiwn meddygol yn credu bod nodweddion lleddfol gan alcohol, roedd yn aml yn fwy diogel na dŵr yfed a oedd â pherygl o salwch. Defnyddiwyd cwrw hefyd mewn ysbytai meddwl fel cymhelliant a gwobr am lafur gan gleifion. Credwyd bod llafur cleifion yn bwysig yn ystod y cyfnod hwn, nid yn unig oherwydd y credwyd ei fod yn fanteisiol wrth gynorthwyo ag adferiad claf, ond roedd hefyd yn cefnogi rhedeg yr ysbyty meddwl.

Mae testun darpariaeth cwrw i’w weld yng nghofnodion y Pwyllgor Ymwelwyr. Mewn Cyfarfod Arbennig o Bwyllgor y Tŷ ar 4 Hydref 1853, dywedodd Stiward yr Ysbyty fod 24 casgen o gwrw a ddarparwyd i’r sefydliadau yn fyr o’r mesur cyfreithiol. Daethpwyd â’r contract â’r cyflenwr i ben a chanfuwyd cyflenwr arall. Erbyn 1867, mae’r adroddiad blynyddol yn datgelu bod yr Ysbyty wedi gwario £582 18s ar 368 casgen o gwrw am y flwyddyn. Arweiniodd pryderon am y pris uchel hwn i’r Pwyllgor argymell adeiladu tŷ bragu, ac erbyn 1869, roedd yr Ysbyty yn elwa o gynhyrchu cwrw.

HD-1-3 Image One

Wedi ei gymryd o adroddiad blynyddol 1869, yn dangos sut oedd yr ysbyty yn elwa o bobi bara a bragu cwrw.

Erbyn diwedd y 1870au, dechreuwyd dileu alcohol yn raddol o bob ysbyty meddwl oherwydd syniadau newidiol yn y proffesiwn meddygol am ei fanteision, a gwerthoedd cymdeithasol newidiol am beryglon ac anfoesoldeb yfed alcohol. Hefyd, roedd niferoedd uchel o gleifion a gorlenwi mewn llawer o ysbytai meddwl yn arwain at gynnydd drud o ran faint o alcohol oedd ei angen.

Ar ddechrau’r 1870au, roedd cwrw eisoes wedi’i dynnu’n ôl o ddefnydd cyffredinol yn yr Ysbyty Meddwl, a dim ond i gleifion gwrywaidd a oedd yn gwbl brysur gyda gwaith yn y sefydliad fyddai’n cael ei roi. Erbyn 1880, roedd wedi’i ddileu’n gyfan gwbl, ac adroddodd yr Uwcharolygydd Meddygol, “rydym wedi rhoi’r gorau i ddefnyddio cwrw, ac eithrio yn ystod cynaeafu, neu weithrediadau anarferol eraill. Nid oes gennym reswm i ddifaru’r arbrawf; i’r gwrthwyneb, mae wedi atal cenfigen ymhlith y cleifion, ac ni fu unrhyw ganlyniad gwael o ran iechyd meddwl na chorfforol o’r herwydd.”

Ni chafodd defnydd alcohol at ddibenion meddyginiaethol ei amau gan weithwyr meddygol proffesiynol tan ddechrau’r 20 ganrif. Wrth i amser fynd heibio, daeth Ysbyty Gogledd Cymru yn lle gallai’r rhai a oedd yn dioddef o salwch a oedd yn gysylltiedig ag alcohol fynd am driniaeth ac adferiad, byd o wahaniaeth o ddognau cwrw dyddiol y 1840au!

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Datgloi’r Seilam: Diweddariad Blwyddyn

Hydref 9, 2018

Yn 2017, cafodd Archifau Sir Ddinbych grant £130,000 gan Wellcome, i ariannu ein prosiect dwy flynedd ‘Datgloi’r Seilam’. Nod y prosiect yw catalogio holl gofnodion Ysbyty Gogledd Cymru, rhestru ac ail-becynnu ffeiliau achosion cleifion diweddarach, ac asesu’r casgliad ar gyfer anghenion cadwraeth.

Rydym flwyddyn i mewn i’r prosiect bellach, ac rydym yn gwneud cynnydd ardderchog at ei gwblhau ym mis Hydref 2019. Ym mis Chwefror eleni, gwnaethom gyhoeddi lansiad catalog dros dro ar gyfer rhan gyntaf y casgliad, mae hwn ar gael ar-lein drwy wefan Archifau Sir Ddinbych ac mae’n disodli’r catalog papur blaenorol. Roedd ein Gwarchodwr Prosiect, Joanna, gyda ni am dri mis, a chynhaliodd arolwg cadwraeth i nodi cyflwr y casgliad heb ei gatalogio ac mae wedi gwneud argymhellion o ran ei ofynion cadwraeth.

Mae ein Swyddog Cymorth Prosiect, Rhian, yn parhau i weithio’n galed i fynegeio’r gyfres ddiweddarach o ffeiliau cleifion, ac mae 13,000 o amcangyfrif o 23,000 wedi’u cwblhau eisoes. Mae gwaith yn parhau i gatalogio ac ail-becynnu gweddill y casgliad. Hyd yma, mae rhai o’r cofnodion a ddatgelwyd ymhlith y deunydd wedi’i gatalogio wedi cynnwys cofnodion gweinyddol fel adroddiadau a chofnodion pwyllgorau, cofnodion cleifion gan gynnwys cofrestrau derbyn a rhyddhau, cofnodion staff gan gynnwys cardiau mynegai staff a cheisiadau swyddi, a chofnodion sy’n ymwneud ag ochr gymdeithasol bywyd ysbyty gan gynnwys gemau hamdden, amserlenni gweithgareddau, rhaglenni digwyddiadau a thaflenni cerddoriaeth.

Item 368

Amserlen gweithgareddau wythnosol o’r ysbyty yn dyddio o 1966, sy’n dangos yr amrywiaeth o ddigwyddiadau cymdeithasol a hamdden a oedd ar gael i gleifion a staff.

Dros y deuddeg mis diwethaf, rydym wedi cynnal dau ddigwyddiad yn Archifau Sir Ddinbych. Ym mis Tachwedd 2017, cynhaliwyd ein digwyddiad lansio prosiect ar gyfer Archwilio Eich Archifau ac ym mis Medi 2018, cynhaliwyd digwyddiad ar gyfer Drysau Agored, a chafwyd sgyrsiau am yr ysbyty yn y ddau ddigwyddiad, ac arddangosfeydd bach o gofnodion o’r casgliad. Rydym hefyd wedi mynychu nifer o ddigwyddiadau allanol i hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad, gan gynnwys cynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, Fforwm Cyngor Archifau Cymru a digwyddiad ‘Dathlu Merched Sir y Fflint Ddoe a Heddiw’ yn Swyddfa Cofnodion Sir y Fflint.

SSHM Image

Archifydd y Prosiect yn siarad â chynrychiolwyr yng nghynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth yn Lerpwl.

Rydym wedi ysgrifennu nifer o flogiau am amrywiaeth o bynciau gan gynnwys llyfrau achosion cleifion, mapiau a chynlluniau, cofrestrau’r Comisiwn Gwallgofrwydd, epilepsi, parlys cyffredinol, ECT a’r ysbyty dan y GIG. Cofiwch wirio ein blog a’n tudalen Facebook i weld negeseuon newydd a newyddion am ddigwyddiadau sydd i ddod.

Nodwch os gwelwch yn dda fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau am rhwng 75 a 100 mlynedd o  ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

‘Datgloi’r Seilam’- Therapi Electrogynhyrfol yn Ysbyty Gogledd Cymru

Medi 11, 2018

Ddydd Sul diwethaf (9 Medi 2018), cynhaliwyd gennym ddigwyddiad Drysau Agored llwyddiannus dros ben, lle ddaeth 300 o ymwelwyr i swyddfa  Archifau Sir Ddinbych. Roedd y digwyddiad yn canolbwyntio ar brosiect ‘Datgloi’r Seilam’, a chafwyd sgyrsiau byrion yn ymwneud â sefydlu’r ysbyty a’r cleifion cyntaf. Cafwyd arddangosfa o ddogfennau gwreiddiol o gasgliad yr ysbyty, ynghyd ag arteffactau o gasgliad Gwasanaeth Amgueddfeydd Sir Ddinbych. Un o’r arteffactau hyn oedd peiriant therapi electrogynhyrfol a ddefnyddiwyd yn yr ysbyty ei hun. Roedd hefyd arddangosfa o bortreadau gan Same but Different o’r enw ‘Beauty of Rare’.

Lluniau sioe sleidiau gan Ceriwen Hughes, Beauty of Rare

This slideshow requires JavaScript.

Hyd yn hyn, mae 12,600 o ffeiliau cleifion a fu yn yr ysbyty ar ôl 1948 wedi eu rhestru a’u hailbecynnu fel rhan o’r prosiect. O’r 12,600 claf, derbyniodd 2,193 ohonynt driniaeth therapi electrogynhyrfol ar gyfer eu salwch. O’r 2,193 yma, bu i 2072 ohonynt wella a chael eu rhyddhau o’r ysbyty maes o law, gan awgrymu fod gan therapi electrogynhyrfol (o’i ddefnyddio law yn llaw â meddyginiaethau eraill) gyfradd llwyddiant uchel iawn.

Felly pam – â’r gyfradd llwyddiant mor uchel – fod cymaint yn credu mai triniaeth greulon a brawychus oedd therapi electrogynhyrfol? Mae’n bosib mai’r modd barbaraidd y portreadwyd y driniaeth yn y cyfryngau mewn ffilmiau fel ‘The Snake Pit’, ‘One flew over the Cuckoo’s Nest’ ac ‘A Beautiful Mind’ a roddodd gamargraff i bobl. Mae’n bosib hefyd mai’r ffaith y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol mor aml o’r 1950au hyd y 1970au (weithiau heb anesthetig) a achosodd i lawer o bobl ei ystyried yn fwy o gosb na thriniaeth.

Er hynny, mae’n amlwg, o restru ffeiliau’r cleifion, y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty hyd adeg ei gau ym 1995. Mae therapi electrogynhyrfol mewn gwirionedd yn therapi a ddefnyddir hyd heddiw, gyda seiciatryddion a chleifion yn ei ystyried yn driniaeth ddiogel ac effeithiol i frwydro iselder difrifol ac anhwylder deubegynol. Mae’r dull cyfredol, sy’n cael ei adnabod fel therapi electrogynhyrfol wedi’i addasu (modified ECT) yn defnyddio ymlacwyr cyhyrol er mwyn osgoi peryglon corfforol trawiad, ac yn cael ei gynnal dan anesthetig i osgoi poen o ganlyniad i’r trydan.

Cyn dyfodiad triniaethau therapi electrogynhyrfol, y prif driniaeth ar gyfer Sgitsoffrenia a salwch iselhaol yn Ysbyty Gogledd Cymru oedd siocdriniaeth Inswlin.  Galli’r driniaeth hon fod yn beryglus ac roedd yn gofyn am ofal nyrsio medrus. Yn Rhufain yn ystod y 1930au, dechreuodd yr Athro Ugo Cerletti ymchwilio i ddefnyddio trydan er mwyn rhoi sioc i’r ymennydd yn uniongyrchol trwy’r penglog. Gyda Lucio Bini, dyfeisiodd ddull o gyflenwi dos diogel o gerrynt trydanol a fyddai’n cymell confylsiwn, gan ddefnyddio peiriant a allai ddarparu foltedd rheoledig am ffracsiwn o eiliad. Defnyddiwyd y dechneg yn llwyddiannus ym y tro cyntaf ym 1938.

Cafodd y dull ei fabwysiadu yn Ysbyty Gogledd Cymru ym mis Gorffennaf 1941, pan awdurdodwyd prynu cyfarpar confylsiwn trydanol ‘Ediswan’ gan y pwyllgor ymwelwyr. Er mai mewn achosion sgitsoffrenia y defnyddiwyd therapi electrogynhyrfol yn wreiddiol, o fewn blwyddyn nododd uwcharolygydd meddygol Dinbych fod profiad o’i ddefnyddio wedi dangos yn gyflym iawn mai ym maes yr Iselderau yr oedd ei brif ddefnyddioldeb. Defnyddiwyd y driniaeth yn amlach yn ystod blynyddoedd y rhyfel – derbyniodd 47 claf therapi electrogynhyrfol ym 1941, ac erbyn 1943 roedd y nifer yma wedi cyrraedd 158.

Mae’r duedd hon yn parhau yn ffeiliau’r cleifion, gyda’r defnydd o therapi electrogynhyrfol yn cynyddu yn gyson yn ystod yr 1950au hyd at y 1970au. O gwmpas yr un adeg, dechreuodd chwyldro mewn triniaethau wrth i gyffuriau gwrth iselder gael eu cyflwyno am y tro cyntaf. Mae ‘Largactil’ – ffurf gynnar ar gyffur gwrth iselder – i’w weld yn cael ei ddefnyddio yn rheolaidd ar draws ffeiliau cleifion yn ystod yr un cyfnod. Achosodd datblygiadau pellach mewn cyffuriau gwrth iselder chwyldro yn y modd y rheolwyd cleifion yr ysbyty. Roedd mwy o achosion o dderbyn cleifion i’r ysbyty i dderbyn meddyginiaeth, ac unwaith eu bod mewn cyflwr sefydlog, eu rhyddhau i barhau ar y feddyginiaeth yn eu cartrefi eu hunain. O ganlyniad i hyn, daeth y defnydd o therapi electrogynhyrfol yn yr ysbyty yn llai cyffredin erbyn y 1970au hwyr.

Beth bynnag ein barn am y driniaeth hon, roedd yn rhan bwysig iawn o ddatblygiadau mewn triniaethau iechyd meddwl yn ysod yr 20fed ganrif.

Mae rhan o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru eisoes wedi ei gatalogio ac ar gael. Fodd bynnag, nid yw rhai o’r cofnodion y soniwyd amdanynt yn y blog hwn wedi eu catalogio eto. Bydd y cofnodion ar gael i’w gweld ar ddiwedd y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ ym mis Hydref 2019. Sylwer yn ogystal fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ynghau am rhwng 75 a 100 mlynedd oherwydd rheoliadau GIG.

Rhian Evans
Swyddog Cefnogi Prosiect
Datgloi’r Seilam

Y Cynlluniau ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru

Awst 7, 2018

O’r holl gofnodion yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru, nid oes unrhyw rai yn rhoi darlun gwell o ddatblygiad yr ysbyty na chyfres o dros 200 o gynlluniau. Fel rhan o’n prosiect Datgloi’r Seilam a ariennir gan Wellcome, mae’r rhain ar hyn o bryd yn cael eu catalogio a’u hail-becynnu.

Ehangwyd safle’r ysbyty sawl gwaith yn ystod ei oes, adeiladwyd eiddo newydd ac ailddatblygwyd y rhai oedd eisoes yn bodoli. Mae’r cynlluniau yn rhoi darlun clir o’r math o waith oedd yn digwydd. Mae amrywiaeth o fathau gwahanol o gynlluniau, yn cynnwys cynlluniau adeiladu, cynlluniau trydanol, cynlluniau draenio, cynlluniau cyflenwad dŵr, cynlluniau peirianneg, cynlluniau llawr a chynlluniau gardd.

Ym 1844, dechreuodd y gwaith o adeiladu’r ysbyty. Er nad oes unrhyw un o’r adeiladau gwreiddiol wedi goroesi, mae adroddiad gan y Pensaer Thomas Fulljames yn darparu cofnod ysgrifenedig o’i gynlluniau. Erbyn 1876, roedd yr ysbyty yn llawn, a phenderfynwyd adeiladu adain newydd i letya 130 o gleifion newydd. Mae un o’r cynlluniau cynharaf yn y casgliad sy’n dyddio yn ôl i Ionawr 1879, yn cynnwys dyluniad arfaethedig tu allan yr adeilad yn ystod y gwaith o ehangu llety’r cleifion.

Dyluniad ar gyfer cynyddu’r llety gan Bensaer R. Lloyd Williams, dyddiedig 1879.

Ar ôl i sawl estyniad llai brofi’n annigonol i ymdopi â’r niferoedd cynyddol o gleifion, dechreuwyd ar gynllun ailddatblygu ar raddfa fawr yn y 1890au. Roedd hyn yn cynnwys gwella draenio a glanweithdra, bloc lletya enfawr ar gyfer cleifion benywaidd, ceginau newydd, neuadd fwyta, a chyfleusterau glanhau newydd. Dengys un o’r cynlluniau ar gyfer yr ailddatblygiad hwn drefniant arfaethedig golchdy stêm, a oedd yn cynnwys ystafelloedd smwddio a glanhau ar wahân i staff a chleifion, a thŷ boeler cysylltiedig.

Cynllun o’r trefniant arfaethedig ar gyfer golchdy stêm gan W. Summerscales and Sons Limited Engineers, dyddiedig 1898.

Mae’r casgliad hefyd yn cynnwys cynlluniau ar gyfer datblygiadau diweddarach i brif adeilad yr ysbyty ac eiddo eraill, yn cynnwys cynlluniau draenio a thrydanol ar gyfer ysbyty derbyn Gwynfryn yn y 1930au, a chynlluniau adeiladu a lluniau technegol o’r ysgol hyfforddi nyrsys, a adeiladwyd yn y 1960au.

Mae’r cynlluniau o fewn casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn unigryw ac yn adnodd pwysig. Nid yn unig y maent yn darparu hanes datblygu’r ysbyty, maent hefyd yn ddefnyddiol ar gyfer hanes pensaernïol ac yn adnodd buddiol ar gyfer datblygiadau posibl y dyfodol ar gyfer adeilad a safle hen Ysbyty Gogledd Cymru.

I ddarganfod mwy am y gwaith yr ydym yn ei wneud i gadw ac ail-becynnu’r cynlluniau, gweler ein blogbost blaenorol ar Ddatgloi’r Seilam: Datgelu’r Archif yma.

 

Lindsey Sutton

Archifydd Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Ysbyty Gogledd Cymru o dan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol

Gorffennaf 4, 2018

Mae 5 Gorffennaf yn nodi 70 mlynedd ers sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) yng Nghymru a Lloegr. Lansiwyd y GIG yn 1948 a’i nod, fel y gosodwyd allan yn Neddf Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946, oedd hyrwyddo ‘gwasanaeth iechyd cynhwysfawr wedi’i lunio i sicrhau gwellhad yn iechyd corfforol a meddyliol pobl Cymru a Lloegr ac atal, rhoi diagnosis a thrin salwch’.

Trwy sefydlu’r GIG gwelwyd newidiadau mawr mewn systemau gofal iechyd. Mae’r cofnodion a gadwyd yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn dogfennu’r broses o drosglwyddo’r ysbyty i’r GIG ac yn dangos yr effaith a gafodd y gwasanaeth newydd ar yr ysbyty.

Yr ysbyty o’r tu allan yn 1948, ffotograff gan Ronald Thompson.

Ar ôl ei agor yn 1848, roedd Ysbyty Gogledd Cymru yn cael ei reoli gan Bwyllgor Ymwelwyr sef cynrychiolwyr o bob un o’r pum sir a oedd yn ariannu’r ysbyty. Yn 1948 cafodd y Pwyllgor Ymwelwyr ei chwalu a chafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbysty ei drosglwyddo i Bwyllgor Rheoli Ysbyty a grëwyd o’r newydd gyda’r aelodau’n cael eu penodi gan Fwrdd Ysbytai Rhanbarthol Cymru.

Yng nghyfarfod olaf y Pwyllgor Ymwelwyr ar 21 Mehefin 1948, dywedodd y Cadeirydd Mr Alfred Hughes “gall y pwyllgor lawenhau yn y ffaith eu bod yn trosglwyddo ysbyty yr oeddent mor falch ohono – ysbyty a ddisgrifiwyd yr wythnos gynt fel un o’r gorau o’i fath gan y Gweinidog Iechyd”.

Etholwyd wyth o aelodau’r hen Bwyllgor Ymwelwyr i wasanaethu ar y pwyllgor newydd er mwyn sicrhau sefydlogrwydd a chysondeb yn ystod cyfnod o newid. Yn ogystal ag Ysbyty Gogledd Cymru cafodd y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd y cyfrifoldeb o reoli sefydliadau ‘Diffyg Meddyliol’ yng Nghoed Du, Brychdyn, Llwyn View yn Nolgellau, Fronfraith ac yn ddiweddarach Garth Angharad ac Oakwood Park.

Adroddiad blynyddol cyntaf Pwyllgor Rheoli newydd yr ysbyty, dyddiedig 1948 i 1949.

Trwy sefydlu’r GIG cafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbyty ei wneud yn ganolog. Er bod y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd yn cael ymreolaeth i ryw raddau, roedd yn destun rheoliadau’r Gweinidog Iechyd a’r Bwrdd Ysbytai Rhanbarthol a byddai cyllidebau ariannol bellach yn cael eu pennu gan lywodraeth ganolog.

Am fwy o wybodaeth am hanes y GIG yng Nghymru, edrychwch ar:

http://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/historycontext

 

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Diweddariad Mynegai Cleifion Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 22, 2018

Rydym yn falch o gyhoeddi diweddariad i’n mynegai cleifion ar-lein ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru.

Mae’r diweddariad yn cynnwys manylion dros 800 o gleifion preifat a dderbyniwyd i’r ysbyty rhwng 1849 ac 1914. Mae’r mynegai wedi ei greu gan ddefnyddio gorchmynion derbyn cleifion ac mae’n adeiladu ar y mynegai cleifion tlawd a ryddhawyd ar-lein yn 2015. Cafodd y gronfa ddata ei chreu gan waith caled ac ymrwymiad gwirfoddolwyr, a hoffem ddiolch yn fawr iawn iddynt am yr ychwanegiad hwn i’r adnodd ar-lein.

079DC6AF-EA00-4174-851B-8E07A619A89F

Enghraifft o un o orchmynion derbyn y cleifion preifat, tynnwyd y wybodaeth ar gyfer y mynegai oddi ar y gorchmynion.

Mae’r gronfa ddata yn cynnwys manylion rhif ac enw claf, dyddiad derbyn, oedran pan y’i derbyniwyd, dyddiad rhyddhau neu farwolaeth, swydd, ac enw tref. Yr oedd Undeb Deddf y Tlodion yn talu am arhosiad cleifion tlawd yn yr ysbyty, ond yn wahanol iddyn nhw, roedd cleifion preifat a’u teuluoedd yn talu am eu harhosiad eu hunain. Er nad oedd y driniaeth feddygol a roddwyd i gleifion preifat yn wahanol i’r driniaeth i gleifion tlawd, roedd rhai manteision i fod yn glaf preifat. Roedd bwydlen y cleifion preifat yr un fath â bwydlen y staff, ac yn aml roedd mwy o le yn wardiau ac ystafelloedd dydd y cleifion preifat, gyda rhai cleifion preifat yn cael eu hystafell eu hunain.

O’r 829 o orchmynion derbyn cleifion preifat mae 45 ar goll o’r gyfres hyd at fis Rhagfyr 1914 (5.42%).  Nid yw’n amlwg pam na chafodd y cofnodion hyn eu trosglwyddo gyda’r archifau; mae’n bosib bod rhai wedi eu colli neu mae’n bosib iddynt gael eu trosglwyddo gyda’r claf i ysbytai meddwl eraill ar draws y wlad.

Er y cymerwyd gofal i osgoi gwneud unrhyw gamgymeriadau, mae’n anorfod bod rhai camgymeriadau fel gwallau teipio neu drawsgrifio. Byddem yn argymell yn gryf y dylech edrych ar y cofnod gwreiddiol un ai drwy holi am gopi neu drwy ymweld â’n hystafell chwilio i gadarnhau bod y manylion yn gywir.

Gellir dod o hyd i’r mynegai, yn ogystal â chanllawiau pellach, ar wefan Archifau Sir Ddinbych.

Parlys Cyffredinol y Gorffwyll yn Ysbyty Gogledd Cymru

Ebrill 4, 2018

Ar 31 Awst 1917, cafodd Samuel Morris ei dderbyn i Ysbyty Gogledd Cymru. Roedd yn gyn-filwr a ryddhawyd o’r fyddin ar 9 Chwefror 1917 ar y sail nad oedd mwyach yn gorfforol gymwys i wasanaethu. Mae cofnodion yr ysbyty amdano’n dweud fod ganddo “no idea of time or place, incoherent speech, tremor of tongue, face and limbs” pan gafodd ei dderbyn. Bu farw ar 29 Ionawr 1918 yn 41 mlwydd oed, gan adael gwraig a phump o blant ar ei ôl.

Wrth gael ei dderbyn, cafodd Samuel ddiagnosis o barlys cyffredinol y gorffwyll (general paralysis of the insane), sef anhwylder niwroiseiciatrig sy’n achosi newidiadau dirywiol yn yr ymennydd. Erbyn 1917, roedd yn hysbys bod y math hwn o barlys yn deillio o siffilis heb ei drin a’i fod fel arfer yn digwydd o fewn deng mlynedd i’r haint siffilis yn y lle cyntaf. Mae cofnodion Samuel o’r fyddin yn dangos ei fod wedi’i ddiagnosio â siffilis yn ystod ei gyfnod yn gwasanaethu yn Ne Affrica.

Bu cynnydd yn nifer y cleifion a dderbyniwyd i’r ysbyty gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn y degawd ar ôl diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf gan fod y dynion yn dal siffilis yn ystod eu gwasanaeth milwrol. Yn ei adroddiad ym 1928, dywedodd Frank G. Jones, yr Uwch-arolygydd Meddygol:

“Cases of general paralysis is being now definitely regarded as due to venereal disease and also that it sets about 10 years after primary infection and it is now ten years since the war ceased, it is of course natural that we can now expect the annual increase to abate and hope that the figures become less again”.

Ni fu cymaint o gynnydd yn y niferoedd a dderbyniwyd gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll i Ysbyty Gogledd Cymru o gymharu â rhai ysbytai, gan fod poblogaeth yr ardal yn gymharol ddisymud. Yn wir, roedd y broblem yn llawer gwaeth mewn dinasoedd, yn enwedig mewn rhai â phorthladdoedd. Fodd bynnag, mae adroddiad blynyddol yr Uwch-arolygydd Meddygol o 1931 yn dal i ddangos y cynnydd a fu yn niferoedd y rhai a dderbyniwyd gyda’r parlys yn y ddeng mlynedd ar ôl diwedd y rhyfel, cyn gostwng eto ar ôl 1928.

 


Nifer yr achosion o barlys cyffredinol y gorffwyll a dderbyniwyd
1924 3
1925 3
1926 6
1927 8
1928 12
1929 7
1930 8
1931 2

 

Roedd dulliau o drin y clefyd yn cael eu datblygu yn y 1910au ac ym 1922, Ysbyty Meddwl Whittingham yn Swydd Gaerhirfryn oedd y cyntaf ym Mhrydain i drin cleifion gan ddefnyddio therapi malarïaidd a oedd yn cynnwys heintio’r cleifion â malaria i achosi clefyd gwres, a oedd yn aml yn atal parlys cyffredinol y gorffwyll rhag datblygu. Gan fod diffyg cyfleusterau ar gyfer y math hwn o driniaeth yn Ysbyty Gogledd Cymru, roedd cleifion yn cael eu hanfon i Ysbyty Meddwl Caer o 1926 ymlaen.

“On January 19th1926, I transferred a male patient to Chester Mental Hospital. He received inoculations, and has been discharged recovered to his home. It is my opinion that in early and suitable cases of G.P.I. the disease can be arrested by this malarial treatment”.

Ymhen amser, cyflwynwyd dulliau newydd o drin yr anhwylder, gan gynnwys pigiadau sylffwr y gellid eu rhoi yn Ysbyty Gogledd Cymru. Yn y 1940au, roedd dyfodiad penisilin i bob pwrpas yn ddiwedd ar y problemau a oedd yn gysylltiedig â siffilis ac fe ostyngodd niferoedd y rhai a dderbyniwyd i ysbytai meddwl gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn sylweddol.

 

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Mae cofnod Samuel Morris o’r fyddin yn cael ei gadw yn yr Archifau Gwladol, cyfeirnod WO 363, a gallwch eu gweld ar https://www.findmypast.co.uk/.

Datgloi’r Seilam – Lansio’r Catalog

Chwefror 7, 2018

O ganlyniad i’n prosiect Datgloi’r Seilam, sydd wedi ei ariannu gan Wellcome, rydym yn falch o gyhoeddi lansiad catalog dros dro ar gyfer rhan gyntaf casgliad Ysbyty Gogledd Cymru. Mae’r catalog dros dro hwn yn disodli’r rhestr bapur flaenorol. Yn y catalog, sy’n cynnwys dros 500 o eitemau, mae gwell disgrifiadau o’r eitemau a hefyd strwythur newydd a fydd yn ei gwneud yn haws i ddefnyddwyr ganfod cofnodion sy’n berthnasol i’w hymchwil. Gellir canfod y catalog dros dro yma (Cliciwch ar Edrych yn ôl Hierarchaeth i agor rhestr y catalog).

Catalog arlein Ysbyty Gogledd Cymru

Mae’r casgliad yn cynnwys cofnodion rheoli fel cofnodion ac adroddiadau blynyddol, cofnodion adeiladu gan gynnwys rhai sy’n ymwneud â sefydlu’r ysbyty, cofnodion ariannol gan gynnwys cyfrifon a chofnodion cleifion gan gynnwys pryd yr aethant i’r ysbyty a phryd y cawsant eu rhyddhau. Hefyd llyfrau achosion, cofnodion staff gan gynnwys llyfrau cyflogau a deunyddiau eraill gan gynnwys lluniau a deunydd wedi ei dorri o bapurau newydd.

Nodwch os gwelwch yn dda fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau am rhwng 75 a 100 mlynedd o ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd.

Mae gwaith ar y gweill nawr i gatalogio ac ail-becynnu gweddill y casgliad, a bydd fersiwn derfynol y catalog a fydd yn cynnwys y cofnodion sydd wedi eu derbyn yn ddiweddarach, ar gael erbyn diwedd y prosiect yn 2019. Yn ychwanegol at hyn mae Swyddog Cymorth y Prosiect yn gweithio’n galed i ail-becynnu a gosod y gyfres ddiweddarach o ffeiliau’r claf mewn mynegai ac mae 2,100 eisoes wedi eu cwblhau.

Byddwn yn parhau i bostio diweddariadau rheolaidd ynglŷn â chynnydd y prosiect a manylion digwyddiadau ar ein blog a’n tudalennau Facebook.