Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Y Cynlluniau ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru

Awst 7, 2018

O’r holl gofnodion yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru, nid oes unrhyw rai yn rhoi darlun gwell o ddatblygiad yr ysbyty na chyfres o dros 200 o gynlluniau. Fel rhan o’n prosiect Datgloi’r Seilam a ariennir gan Wellcome, mae’r rhain ar hyn o bryd yn cael eu catalogio a’u hail-becynnu.

Ehangwyd safle’r ysbyty sawl gwaith yn ystod ei oes, adeiladwyd eiddo newydd ac ailddatblygwyd y rhai oedd eisoes yn bodoli. Mae’r cynlluniau yn rhoi darlun clir o’r math o waith oedd yn digwydd. Mae amrywiaeth o fathau gwahanol o gynlluniau, yn cynnwys cynlluniau adeiladu, cynlluniau trydanol, cynlluniau draenio, cynlluniau cyflenwad dŵr, cynlluniau peirianneg, cynlluniau llawr a chynlluniau gardd.

Ym 1844, dechreuodd y gwaith o adeiladu’r ysbyty. Er nad oes unrhyw un o’r adeiladau gwreiddiol wedi goroesi, mae adroddiad gan y Pensaer Thomas Fulljames yn darparu cofnod ysgrifenedig o’i gynlluniau. Erbyn 1876, roedd yr ysbyty yn llawn, a phenderfynwyd adeiladu adain newydd i letya 130 o gleifion newydd. Mae un o’r cynlluniau cynharaf yn y casgliad sy’n dyddio yn ôl i Ionawr 1879, yn cynnwys dyluniad arfaethedig tu allan yr adeilad yn ystod y gwaith o ehangu llety’r cleifion.

Dyluniad ar gyfer cynyddu’r llety gan Bensaer R. Lloyd Williams, dyddiedig 1879.

Ar ôl i sawl estyniad llai brofi’n annigonol i ymdopi â’r niferoedd cynyddol o gleifion, dechreuwyd ar gynllun ailddatblygu ar raddfa fawr yn y 1890au. Roedd hyn yn cynnwys gwella draenio a glanweithdra, bloc lletya enfawr ar gyfer cleifion benywaidd, ceginau newydd, neuadd fwyta, a chyfleusterau glanhau newydd. Dengys un o’r cynlluniau ar gyfer yr ailddatblygiad hwn drefniant arfaethedig golchdy stêm, a oedd yn cynnwys ystafelloedd smwddio a glanhau ar wahân i staff a chleifion, a thŷ boeler cysylltiedig.

Cynllun o’r trefniant arfaethedig ar gyfer golchdy stêm gan W. Summerscales and Sons Limited Engineers, dyddiedig 1898.

Mae’r casgliad hefyd yn cynnwys cynlluniau ar gyfer datblygiadau diweddarach i brif adeilad yr ysbyty ac eiddo eraill, yn cynnwys cynlluniau draenio a thrydanol ar gyfer ysbyty derbyn Gwynfryn yn y 1930au, a chynlluniau adeiladu a lluniau technegol o’r ysgol hyfforddi nyrsys, a adeiladwyd yn y 1960au.

Mae’r cynlluniau o fewn casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn unigryw ac yn adnodd pwysig. Nid yn unig y maent yn darparu hanes datblygu’r ysbyty, maent hefyd yn ddefnyddiol ar gyfer hanes pensaernïol ac yn adnodd buddiol ar gyfer datblygiadau posibl y dyfodol ar gyfer adeilad a safle hen Ysbyty Gogledd Cymru.

I ddarganfod mwy am y gwaith yr ydym yn ei wneud i gadw ac ail-becynnu’r cynlluniau, gweler ein blogbost blaenorol ar Ddatgloi’r Seilam: Datgelu’r Archif yma.

 

Lindsey Sutton

Archifydd Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Rhwymo Cofrestr Etholwyr – Cyn ac Ar ôl

Gorffennaf 20, 2018

Eleni rydym wedi cael rhwymo ein cofrestri etholiadol mwyaf diweddar gyda chloriau caled. Mae’r gofrestr etholiadol yn rhestr o enwau a chyfeiriadau pawb sydd wedi cofrestru i bleidleisio mewn etholiadau cyhoeddus. Mae haneswyr teulu a thai yn gwneud llawer o ddefnydd o gofrestri etholiadol ac mae ein rhai ni ar gael ar hyn o bryd i’w gweld yn ein hystafell chwilio yn unig.

Mae Gwasanaethau Etholiadol Cyngor Sir Ddinbych yn anfon y gofrestr etholiadol llawn atom a gallwn ofalu am y cofrestri i sicrhau eu bod yn cael eu diogelu ac ar gael yn y tymor hir.

Pan mae’r gofrestr yn ein cyrraedd, mae’n cael ei hychwanegu at ein catalog ac yn derbyn cyfeirnod. Mae’n cyrraedd fel bwndel heb ei rwymo ac yna rydym yn ei anfon i gael ei rwymo. Mae rhwymo’r cofrestri yn golygu na ellir aildrefnu’r tudalennau pan mae ymchwilydd yn edrych drwyddo ac ni ellir tynnu tudalennau.  Mae’r gorchudd clawr caled hefyd yn golygu bod y maint yn fwy cadarn i sicrhau ei fod yn cael ei ddiogelu tra’n cael ei ddefnyddio yn y blynyddoedd i ddod.

I wybod mwy am ein cofrestri etholiadol ewch i’n gwefan.

Ysbyty Gogledd Cymru o dan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol

Gorffennaf 4, 2018

Mae 5 Gorffennaf yn nodi 70 mlynedd ers sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) yng Nghymru a Lloegr. Lansiwyd y GIG yn 1948 a’i nod, fel y gosodwyd allan yn Neddf Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946, oedd hyrwyddo ‘gwasanaeth iechyd cynhwysfawr wedi’i lunio i sicrhau gwellhad yn iechyd corfforol a meddyliol pobl Cymru a Lloegr ac atal, rhoi diagnosis a thrin salwch’.

Trwy sefydlu’r GIG gwelwyd newidiadau mawr mewn systemau gofal iechyd. Mae’r cofnodion a gadwyd yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn dogfennu’r broses o drosglwyddo’r ysbyty i’r GIG ac yn dangos yr effaith a gafodd y gwasanaeth newydd ar yr ysbyty.

Yr ysbyty o’r tu allan yn 1948, ffotograff gan Ronald Thompson.

Ar ôl ei agor yn 1848, roedd Ysbyty Gogledd Cymru yn cael ei reoli gan Bwyllgor Ymwelwyr sef cynrychiolwyr o bob un o’r pum sir a oedd yn ariannu’r ysbyty. Yn 1948 cafodd y Pwyllgor Ymwelwyr ei chwalu a chafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbysty ei drosglwyddo i Bwyllgor Rheoli Ysbyty a grëwyd o’r newydd gyda’r aelodau’n cael eu penodi gan Fwrdd Ysbytai Rhanbarthol Cymru.

Yng nghyfarfod olaf y Pwyllgor Ymwelwyr ar 21 Mehefin 1948, dywedodd y Cadeirydd Mr Alfred Hughes “gall y pwyllgor lawenhau yn y ffaith eu bod yn trosglwyddo ysbyty yr oeddent mor falch ohono – ysbyty a ddisgrifiwyd yr wythnos gynt fel un o’r gorau o’i fath gan y Gweinidog Iechyd”.

Etholwyd wyth o aelodau’r hen Bwyllgor Ymwelwyr i wasanaethu ar y pwyllgor newydd er mwyn sicrhau sefydlogrwydd a chysondeb yn ystod cyfnod o newid. Yn ogystal ag Ysbyty Gogledd Cymru cafodd y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd y cyfrifoldeb o reoli sefydliadau ‘Diffyg Meddyliol’ yng Nghoed Du, Brychdyn, Llwyn View yn Nolgellau, Fronfraith ac yn ddiweddarach Garth Angharad ac Oakwood Park.

Adroddiad blynyddol cyntaf Pwyllgor Rheoli newydd yr ysbyty, dyddiedig 1948 i 1949.

Trwy sefydlu’r GIG cafodd y cyfrifoldeb dros reoli’r ysbyty ei wneud yn ganolog. Er bod y Pwyllgor Rheoli Ysbyty newydd yn cael ymreolaeth i ryw raddau, roedd yn destun rheoliadau’r Gweinidog Iechyd a’r Bwrdd Ysbytai Rhanbarthol a byddai cyllidebau ariannol bellach yn cael eu pennu gan lywodraeth ganolog.

Am fwy o wybodaeth am hanes y GIG yng Nghymru, edrychwch ar:

http://www.wales.nhs.uk/nhswalesaboutus/historycontext

 

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Wythnos Genedlaethol y Gwirfoddolwyr

Mehefin 1, 2018

Mae’n Wythnos Genedlaethol y Gwirfoddolwyr yr wythnos hon (1-7 Mehefin 2018) ac mae llawer gennym i ddiolch amdano i’n gwirfoddolwyr eleni, gan gynnwys am ein catalogau sydd aeth gael ar yr Archives Hub!

Mae’r Archives Hub yn wasanaeth am ddim ar-lein sy’n cynnig mynediad i ddisgrifiadau catalog o archifau sy’n cael eu dal yn storfeydd y DU (fel prifysgolion, archifau cwmnïau a chanolfannau hanes lleol). Mae’r Archives Hub yn cynnwys casgliadau o dros 330 o sefydliadau ledled y wlad ac mae’n adnodd ymchwil hollbwysig i haneswyr ledled y byd. Nid yw’n dal unrhyw ddeunydd archif ei hun ond mae’n cynnig modd i groes-gyfeirio disgrifiadau archifau gan wahanol sefydliadau.

Rydym wedi derbyn grant Academi’r Colegau Brenhinol yng Nghymru eleni i drosglwyddo pob catalog i’r Archives Hub gan olygu fod ein catalogau bellach ar gael i chwilio drwyddynt ar safle arall ac felly bydd rhagor o ymchwilwyr yn gallu dod o hyd i adnoddau cynradd ymhlith ein casgliadau yn rhwydd.

Heb waith ein gwirfoddolwyr, sydd wrthi’n ddiflino yn trosglwyddo ein rhestrau papur i’n cronfa ddata archifau, ni fyddai hyn wedi bod yn bosibl. Amcangyfrifwn fod oddeutu 75% o’n catalogau papur bellach wedi eu hychwanegu at y gronfa ddata.

catalogues
Yn ddiweddar, ychwanegwyd catalogau pob cyngor tref a gwledig. Mae’r casgliadau hyn yn cynnwys cannoedd o gynlluniau rheoli adeiladu ar gyfer eiddo ledled Conwy a Sir Ddinbych, adroddiadau swyddogion meddygol ac iechyd y cyhoedd ar amodau byw a glanweithiol ledled y sir yn ystod yr 1930au a’r 1940au a nifer o fapiau a chynlluniau (a llawer mwy!).

Dilynwch y dolenni isod i’n catalog llawn (cofiwch ddewis y tab Pori yn ôl Hierarchaeth i agor rhestr estynnol).

UDD/A Cyngor Dosbarth Trefol Bae Colwyn a Cholwyn
UDD/B Cyngor Dosbarth Trefol Llangollen
UDD/C Cyngor Dosbarth Trefol Abergele a Phensarn
UDD/D Cyngor Dosbarth Trefol Abergele
UDD/E Cyngor Dosbarth Trefol y Rhyl
UDD/F Cyngor Dosbarth Trefol Prestatyn

RDD/A Cyngor Dosbarth Gwledig Llanelwy (Dinbych)
RDD/B Cyngor Dosbarth Gwledig Aled
RDD/C Cyngor Dosbarth Gwledig y Waun
RDD/D Cyngor Dosbarth Gwledig Llansilin
RDD/E Cyngor Dosbarth Gwledig Ceiriog
RDD/F Cyngor Dosbarth Gwledig Llanrwst
RDD/G Cyngor Dosbarth Gwledig Uwchaled
RDD/H Cyngor Dosbarth Gwledig Hiraethog
RDD/I Cyngor Dosbarth Gwledig Rhuthun
RDD/J Cyngor Dosbarth Gwledig Llangollen
RDD/K Cyngor Dosbarth Gwledig Wrecsam
RDD/L Cyngor Dosbarth Gwledig Edeyrnion

Cewch wybod mwy am ein cyfleoedd gwirfoddoli yma

Cewch wybod mwy am The Archives Hub yma

Diweddariad Mynegai Cleifion Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 22, 2018

Rydym yn falch o gyhoeddi diweddariad i’n mynegai cleifion ar-lein ar gyfer Ysbyty Gogledd Cymru.

Mae’r diweddariad yn cynnwys manylion dros 800 o gleifion preifat a dderbyniwyd i’r ysbyty rhwng 1849 ac 1914. Mae’r mynegai wedi ei greu gan ddefnyddio gorchmynion derbyn cleifion ac mae’n adeiladu ar y mynegai cleifion tlawd a ryddhawyd ar-lein yn 2015. Cafodd y gronfa ddata ei chreu gan waith caled ac ymrwymiad gwirfoddolwyr, a hoffem ddiolch yn fawr iawn iddynt am yr ychwanegiad hwn i’r adnodd ar-lein.

079DC6AF-EA00-4174-851B-8E07A619A89F

Enghraifft o un o orchmynion derbyn y cleifion preifat, tynnwyd y wybodaeth ar gyfer y mynegai oddi ar y gorchmynion.

Mae’r gronfa ddata yn cynnwys manylion rhif ac enw claf, dyddiad derbyn, oedran pan y’i derbyniwyd, dyddiad rhyddhau neu farwolaeth, swydd, ac enw tref. Yr oedd Undeb Deddf y Tlodion yn talu am arhosiad cleifion tlawd yn yr ysbyty, ond yn wahanol iddyn nhw, roedd cleifion preifat a’u teuluoedd yn talu am eu harhosiad eu hunain. Er nad oedd y driniaeth feddygol a roddwyd i gleifion preifat yn wahanol i’r driniaeth i gleifion tlawd, roedd rhai manteision i fod yn glaf preifat. Roedd bwydlen y cleifion preifat yr un fath â bwydlen y staff, ac yn aml roedd mwy o le yn wardiau ac ystafelloedd dydd y cleifion preifat, gyda rhai cleifion preifat yn cael eu hystafell eu hunain.

O’r 829 o orchmynion derbyn cleifion preifat mae 45 ar goll o’r gyfres hyd at fis Rhagfyr 1914 (5.42%).  Nid yw’n amlwg pam na chafodd y cofnodion hyn eu trosglwyddo gyda’r archifau; mae’n bosib bod rhai wedi eu colli neu mae’n bosib iddynt gael eu trosglwyddo gyda’r claf i ysbytai meddwl eraill ar draws y wlad.

Er y cymerwyd gofal i osgoi gwneud unrhyw gamgymeriadau, mae’n anorfod bod rhai camgymeriadau fel gwallau teipio neu drawsgrifio. Byddem yn argymell yn gryf y dylech edrych ar y cofnod gwreiddiol un ai drwy holi am gopi neu drwy ymweld â’n hystafell chwilio i gadarnhau bod y manylion yn gywir.

Gellir dod o hyd i’r mynegai, yn ogystal â chanllawiau pellach, ar wefan Archifau Sir Ddinbych.

Epilepsi yn Ysbyty Gogledd Cymru

Mai 11, 2018

Mae epilepsi ers nifer o ganrifoedd wedi’i gysylltu ag anhwylder meddwl, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif roedd pobl oedd yn dioddef gydag epilepsi yn cael eu derbyn mewn sefydliadau iechyd meddwl. Y dyddiau hyn, yn ffodus, nid yw’n cael ei ystyried fel cyflwr seiciatrig, ac nid yw unigolyn ag epilepsi yn debyg o gael ei drin gan uned iechyd meddwl.

Yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg, bu datblygiadau mewn meddygaeth i drin epilepsi a ffitiau epileptig. Y ddau sylwedd cyntaf a brofwyd i gael effaith gwrth-epileptig ac sy’n parhau i gael eu defnyddio heddiw yw bromine (defnyddiwyd gyntaf ym 1857) a phenobarbitone (defnyddiwyd gyntaf yn 1912). Gellir gweld tystiolaeth cyffuriau hyn yn cael ei defnyddio i drin cleifion gydag epilepsi yn Ysbyty yng Ngogledd Cymru, yn y ffeiliau achos cleifion a chofnodlyfr epileptig.

Roedd cleifion oedd yn cael eu derbyn gydag epilepsi yn cael eu cadw ar wahân yn yr ystafell gysgu Epileptig a Hunanladdiad. Roedd yr ystafell gysgu hon yn cael ei rhannu gyda chleifion oedd yn risg hunanladdiad uchel, mae’n debyg ar gyfer cael eu harsylwi’n well.

Mae’n amlwg o astudio ffeiliau achos y cleifion, bod epilepsi yn aml yn cael ei nodi fel cyflwr eilaidd, y prif ddiagnosis yn gyffredinol oedd dementia neu ‘gwiriondeb’ (gair amhleserus i’r glust ond un a ystyriwyd yn derm meddygol ar y pryd). Eto, roedd llawer o’r symptomau a gofnodwyd, gan gynnwys bod yn anghofus, ymosodedd a dryswch yn symptomau’n gysylltiedig ag epilepsi.

Yn ôl y gymdeithas Epilepsi mae dros hanner miliwn o bobl ac 1 ym mhob 200 o blant a phobl ifanc o dan 18 oed gyda epilepsi. Mae adroddiad blynyddol 1849 (blwyddyn ar ôl i’r ysbyty agor), yn cofnodi o’r 142 o gleifion a dderbyniwyd, bod 6 gydag epilepsi. Erbyn 1885, roedd y nifer o gleifion i fyny i 526, gyda 4 marwolaeth wedi eu hachosi gan epilepsi.

Roedd William Owen, 58 oed, yn un o’r cleifion hynny, cafodd ei dderbyn yn yr ysbyty ar 7 Gorffennaf 1885. Ar ôl cael ei dderbyn, cafodd ddiagnosis ‘dementia ac epilepsi’, ar ôl anafu ei ben yn ystod ffit epileptig 12 mis yn gynharach. Bu farw William bedwar mis yn ddiweddarach yn yr ysbyty, achos y farwolaeth oedd ‘lludded epilepsi’.

 

Erbyn 1918, roedd 192 claf wedi eu derbyn yn yr ysbyty, 13 wedi cael diagnosis epilepsi. Roedd plant mor ifanc â 6 oed yn cael eu derbyn, ac yn aml o ganlyniad i epilepsi, gan nad oedd gwasanaethau arbenigol plant yn bodoli fel maent heddiw.

Ar 29 Rhagfyr 1904, cafodd Edward Jones, 9 oed ei dderbyn yn yr ysbyty. Ar ôl cael ei dderbyn, cafodd Edward ddiagnosis o ‘wiriondeb gydag epilepsi’ ar ôl ‘ceisio rhoi ei chwaer yn y tân’. Byddai’n aros yn yr ysbyty tan ei farwolaeth ar 7 Mai 1918, yn 22 oed.

 

Yn anffodus, nid yw straeon Edward a William yn anghyffredin, ac mae llawer o achosion tebyg i’w gweld yn y cofnodion.

Mae rhan o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru eisoes wedi ei gatalogio ac ar gael, fodd bynnag nid yw rhai cofnodion y soniwyd amdanynt yn y blog hwn wedi eu catalogio eto. Bydd y cofnodion ar gael i’w gweld ar ddiwedd y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ ym mis Hydref 2019. Yn ogystal, sylwer oherwydd rheoliadau GIG bod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ynghau am rhwng 75 a 100 mlynedd.

Rhian Evans
Swyddog Cefnogi Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Ymweliadau grŵp yn yr archifau

Ebrill 25, 2018

Yn y 12 mis diwethaf rydym wedi cynnal digwyddiadau yn yr archifau sydd wedi denu bron i 400 o bobl drwy ein drysau, i ddysgu mwy am ein hadeilad a beth rydym yn ei wneud.

Y mis hwn rydym wedi croesawu aelodau Cymdeithas Hanes Rhuthun i’n swyddfa am ymweliadau grŵp. Roedd gan yr aelodau’r cyfle i weld dewis o gofnodion yn ymwneud â Rhuthun a gweddill y sir, a gwrando ar sgwrs staff am beth rydym yn ei wneud fel gwasanaeth archifau a pha gyfleoedd sydd yna ar gyfer ymchwil a gwirfoddoli.

Diolch i Gymdeithas Hanes Rhuthun, rydym yn gobeithio gweld eich aelodau eto’n fuan!

IMG_5342

IMG_1031

A fyddai eich grŵp hanes lleol yn hoffi dod i’n gweld am daith a sgwrs grŵp?  Os felly, cysylltwch â ni drwy e-bost neu ffôn i drafod. Cysylltwch â ni yma.

Parlys Cyffredinol y Gorffwyll yn Ysbyty Gogledd Cymru

Ebrill 4, 2018

Ar 31 Awst 1917, cafodd Samuel Morris ei dderbyn i Ysbyty Gogledd Cymru. Roedd yn gyn-filwr a ryddhawyd o’r fyddin ar 9 Chwefror 1917 ar y sail nad oedd mwyach yn gorfforol gymwys i wasanaethu. Mae cofnodion yr ysbyty amdano’n dweud fod ganddo “no idea of time or place, incoherent speech, tremor of tongue, face and limbs” pan gafodd ei dderbyn. Bu farw ar 29 Ionawr 1918 yn 41 mlwydd oed, gan adael gwraig a phump o blant ar ei ôl.

Wrth gael ei dderbyn, cafodd Samuel ddiagnosis o barlys cyffredinol y gorffwyll (general paralysis of the insane), sef anhwylder niwroiseiciatrig sy’n achosi newidiadau dirywiol yn yr ymennydd. Erbyn 1917, roedd yn hysbys bod y math hwn o barlys yn deillio o siffilis heb ei drin a’i fod fel arfer yn digwydd o fewn deng mlynedd i’r haint siffilis yn y lle cyntaf. Mae cofnodion Samuel o’r fyddin yn dangos ei fod wedi’i ddiagnosio â siffilis yn ystod ei gyfnod yn gwasanaethu yn Ne Affrica.

Bu cynnydd yn nifer y cleifion a dderbyniwyd i’r ysbyty gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn y degawd ar ôl diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf gan fod y dynion yn dal siffilis yn ystod eu gwasanaeth milwrol. Yn ei adroddiad ym 1928, dywedodd Frank G. Jones, yr Uwch-arolygydd Meddygol:

“Cases of general paralysis is being now definitely regarded as due to venereal disease and also that it sets about 10 years after primary infection and it is now ten years since the war ceased, it is of course natural that we can now expect the annual increase to abate and hope that the figures become less again”.

Ni fu cymaint o gynnydd yn y niferoedd a dderbyniwyd gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll i Ysbyty Gogledd Cymru o gymharu â rhai ysbytai, gan fod poblogaeth yr ardal yn gymharol ddisymud. Yn wir, roedd y broblem yn llawer gwaeth mewn dinasoedd, yn enwedig mewn rhai â phorthladdoedd. Fodd bynnag, mae adroddiad blynyddol yr Uwch-arolygydd Meddygol o 1931 yn dal i ddangos y cynnydd a fu yn niferoedd y rhai a dderbyniwyd gyda’r parlys yn y ddeng mlynedd ar ôl diwedd y rhyfel, cyn gostwng eto ar ôl 1928.

 


Nifer yr achosion o barlys cyffredinol y gorffwyll a dderbyniwyd
1924 3
1925 3
1926 6
1927 8
1928 12
1929 7
1930 8
1931 2

 

Roedd dulliau o drin y clefyd yn cael eu datblygu yn y 1910au ac ym 1922, Ysbyty Meddwl Whittingham yn Swydd Gaerhirfryn oedd y cyntaf ym Mhrydain i drin cleifion gan ddefnyddio therapi malarïaidd a oedd yn cynnwys heintio’r cleifion â malaria i achosi clefyd gwres, a oedd yn aml yn atal parlys cyffredinol y gorffwyll rhag datblygu. Gan fod diffyg cyfleusterau ar gyfer y math hwn o driniaeth yn Ysbyty Gogledd Cymru, roedd cleifion yn cael eu hanfon i Ysbyty Meddwl Caer o 1926 ymlaen.

“On January 19th1926, I transferred a male patient to Chester Mental Hospital. He received inoculations, and has been discharged recovered to his home. It is my opinion that in early and suitable cases of G.P.I. the disease can be arrested by this malarial treatment”.

Ymhen amser, cyflwynwyd dulliau newydd o drin yr anhwylder, gan gynnwys pigiadau sylffwr y gellid eu rhoi yn Ysbyty Gogledd Cymru. Yn y 1940au, roedd dyfodiad penisilin i bob pwrpas yn ddiwedd ar y problemau a oedd yn gysylltiedig â siffilis ac fe ostyngodd niferoedd y rhai a dderbyniwyd i ysbytai meddwl gyda pharlys cyffredinol y gorffwyll yn sylweddol.

 

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Mae cofnod Samuel Morris o’r fyddin yn cael ei gadw yn yr Archifau Gwladol, cyfeirnod WO 363, a gallwch eu gweld ar https://www.findmypast.co.uk/.

Cofrestrau Mynediad Cleifion Gwallgof, 1849-1912

Mawrth 12, 2018

Oeddech chi’n gwybod fod Cofrestrau Mynediad Cleifion Gwallgof ar gael i’w gweld ar ancestry.co.uk? Gallwch ddefnyddio’r mynegai hwn i chwilio am gleifion oedd yn Ysbyty Gogledd Cymru, Dinbych rhwng 1846 a 1912.

Roedd y cofrestrau hyn, sy’n rhoi manylion cleifion oedd mewn seilam, rhai cyhoeddus a phreifat, yn cael eu cadw gan y Comisiwn Gwallgofrwydd. Yn 1845 roedd y Ddeddf Gwallgofrwydd a’r Ddeddf Seilam Sirol yn gorfodi siroedd i adeiladu seilams sirol ar gyfer y rhai oedd yn wallgof yn droseddol a thlawd ac o dan y ddeddf sefydlwyd y Comisiwn Gwallgofrwydd i oruchwylio seilams preifat a chyhoeddus.

O dan Ddeddf Diffygion Meddyliol 1913 disodlwyd y Comisiwn Gwallgofrwydd gan y Bwrdd Rheoli Diffyg Meddyliol a Gwallgofrwydd; yn 1948 trosglwyddwyd swyddogaethau’r Bwrdd i’r Gweinidog Iechyd o dan Ddeddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol 1946.

Gellir canfod cofnodion yn ymwneud â’r Comisiwn Gwallgofrwydd yng nghasgliad Ysbyty Gogledd Cymru; roedd y Comisiwn yn ymweld â’r ysbyty yn flynyddol, ac mae adroddiadau yn ymwneud â’u hymweliadau wedi eu cynnwys yn Adroddiadau Blynyddol yr ysbyty.

Roedd y cofrestrau mynediad eu hunain yn cofnodi enw a rhyw y claf; enw’r ysbyty, y seilam neu’r tŷ trwyddedig; a’r dyddiad yr aeth y cleifion i mewn a’r dyddiad y cawsant eu rhyddhau neu y buont farw. Mae’r mynegai, yn ogystal â chofnodion y claf a oroesodd o’r ysbyty, yn adnoddau gwych ar gyfer ymchwil hanes teuluol, hanes lleol ac ymchwil academaidd. Nodwch fodd bynnag os gwelwch yn dda fod mynediad i gofnodion ysbytai ar gau am 100 mlynedd o ganlyniad i gyfyngiadau preifatrwydd.

Mae Archifau Sir Ddinbych yn darparu mynediad am ddim i wefan Ancestry, i archebu lle ac am fanylion pellach ewch i’n gwefan os gwelwch yn dda.

Gellir canfod manylion ynglŷn â phrosiect ‘Datgloi’r Seilam’ yma.

Datgloi’r Seilam – Lansio’r Catalog

Chwefror 7, 2018

O ganlyniad i’n prosiect Datgloi’r Seilam, sydd wedi ei ariannu gan Wellcome, rydym yn falch o gyhoeddi lansiad catalog dros dro ar gyfer rhan gyntaf casgliad Ysbyty Gogledd Cymru. Mae’r catalog dros dro hwn yn disodli’r rhestr bapur flaenorol. Yn y catalog, sy’n cynnwys dros 500 o eitemau, mae gwell disgrifiadau o’r eitemau a hefyd strwythur newydd a fydd yn ei gwneud yn haws i ddefnyddwyr ganfod cofnodion sy’n berthnasol i’w hymchwil. Gellir canfod y catalog dros dro yma (Cliciwch ar Edrych yn ôl Hierarchaeth i agor rhestr y catalog).

Catalog arlein Ysbyty Gogledd Cymru

Mae’r casgliad yn cynnwys cofnodion rheoli fel cofnodion ac adroddiadau blynyddol, cofnodion adeiladu gan gynnwys rhai sy’n ymwneud â sefydlu’r ysbyty, cofnodion ariannol gan gynnwys cyfrifon a chofnodion cleifion gan gynnwys pryd yr aethant i’r ysbyty a phryd y cawsant eu rhyddhau. Hefyd llyfrau achosion, cofnodion staff gan gynnwys llyfrau cyflogau a deunyddiau eraill gan gynnwys lluniau a deunydd wedi ei dorri o bapurau newydd.

Nodwch os gwelwch yn dda fod cofnodion cleifion a staff sy’n cynnwys gwybodaeth bersonol sensitif ar gau am rhwng 75 a 100 mlynedd o ganlyniad i reoliadau’r Gwasanaeth Iechyd.

Mae gwaith ar y gweill nawr i gatalogio ac ail-becynnu gweddill y casgliad, a bydd fersiwn derfynol y catalog a fydd yn cynnwys y cofnodion sydd wedi eu derbyn yn ddiweddarach, ar gael erbyn diwedd y prosiect yn 2019. Yn ychwanegol at hyn mae Swyddog Cymorth y Prosiect yn gweithio’n galed i ail-becynnu a gosod y gyfres ddiweddarach o ffeiliau’r claf mewn mynegai ac mae 2,100 eisoes wedi eu cwblhau.

Byddwn yn parhau i bostio diweddariadau rheolaidd ynglŷn â chynnydd y prosiect a manylion digwyddiadau ar ein blog a’n tudalennau Facebook.