Archive for the ‘Uncategorized’ Category

Llyfr cofnodion Ysgol Fictoria/Y Cyngor 1911-1915

Ebrill 25, 2020

Mae Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (Rhuthun) yn dal cofrestri derbyn a phresenoldeb ysgolion; llyfrau cosbau ysgolion; lluniau ysgolion a llyfrau cofnodion ysgolion.
Mae llyfrau cofnodion ysgolion yn dyddio o 1862 pan roedd hi’n ofynnol i ysgolion oedd yn derbyn grantiau gwladwriaeth gan y Llywodraeth i gadw cofnodion o weithgareddau am y tro cyntaf. Maent yn cynnwys cofnod o ddigwyddiadau o ddydd i ddydd, sydd fel arfer wedi’u hysgrifennu gan y prifathro. Gallai hyn gynnwys archwiliadau ysgol, ymweliadau, teithiau, apwyntiadau staff, aildrefnu dosbarthiadau a phryderon ynglŷn â phresenoldeb isel disgyblion.

Ymysg y cofnodion yma mae llyfr cofnodion Ysgol Fictoria/y Cyngor ar gyfer yr ysgol fabandod ar gyfer 1895 a 1924 a gafodd eu hysgrifennu gan Miss Anne Harris-Jones, y brif athrawes.

Roedd ei phrifathrawiaeth cyntaf yn 1869 ym Mhen-y-Bont ar Ogwr Morgannwg ac yna cafodd yr un swydd yn Ysgol Breswyl Abermorddu yn Sir y Fflint. Mae Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (Penarlag) yn cadw cofnodion ysgolion o blwyfi Sir y Fflint yn cynnwys llyfr cofnodion ar gyfer Ysgol Breswyl Abermorddu (E/LB/31/5). Yn ôl y llyfr hwn yn 1891 o dan y pennawd ‘Infants Class’ fe ddisgrifiodd arolygiaeth Ei Mawrhydi yr athrawes ‘the new mistress promises well’.

Mae Miss Anne Harris Jones yn ymddangos gyntaf ar staff addysgu Ysgol Fictoria/y Cyngor yn 1895. Yn ôl rheolwyr yr ysgol, rhoddodd wasanaeth ardderchog fel pennaeth y babanod yn Ysgol Fictoria yn ystod ei gyrfa 29 o flynyddoedd. Yn un o gyfarfodydd rheolwyr yr ysgol ar 30 Mehefin 1924 cafodd ei chydnabod am ymroi ei hun i addysg, lles a buddiannau plant Ysgol Fictoria.

ED MB 101 5 Managers Minutes 30 06 1924

Mae llyfr cofnodion yr ysgol yn cofnodi pa mor ymroddedig oedd Miss Harris Jones i rôl athrawes ysgol feithrin. Ar 1 Tachwedd 1911 fe ysgrifennodd am fantais fawr fod plant sydd yn cychwyn yn y dosbarth babanod, neu’r ‘dosbarth babis’ yn dair neu bedair oed, ac sy’n treulio tua tair blynedd yma cyn symud ymlaen i ddosbarth uwch. ‘Maent yn cyrraedd brig y dosbarth yn gyflym ac maent yn cadw’r safle honno tra’u bod yn yr ysgol. Rhain yw’r plant sydd yn ennill y gwobrau gorau ac ysgoloriaethau yn nes ymlaen’.

Cafodd gwerth yr ysgol feithrin roedd Miss Harris Jones yn ei hyrwyddo ei gwestiynu ym mis Chwefror 1913. Yn y llyfr cofnodion, fe soniodd Ms Harris Jones am ymweliad gan Dr. Richard Drinkwater, swyddog meddygol ym Mwrdeistref Wrecsam â’r ysgol, ac arsylwodd gwers yn y dosbarth ‘babis’. Yn ôl Miss Harris Jones mae’r meddyg yn amheus o’r manteision o gael plant mor ifanc yn mynychu’r ysgol ac aeth yn ei blaen i ysgrifennu, ‘mae’n meddwl ei fod yn wastraff arian y trethdalwyr i dalu ysgol feithrin i ‘ddiddanu a diddori’r rhai bach’ gan ddweud y ‘dylid gwneud hynny gartref’. Dyma yw ei hymateb yn y llyfr cofnodion:

‘Mae’n anodd gwneud hyn yn nhai’r bobl dlawd. Mae gan y fam gymaint i’w wneud, yn aml caiff y plentyn ei esgeuluso. Petai’r trethdalwyr yn gwybod pa mor hapus ydi’r plantos bach yma yn yr ysgol, ni fyddent yn gwarafun gwario arian arnynt.

Mae cofnodion yn y llyfr ynglŷn â phresenoldeb disgyblion yn awgrymu fod hyn yn broblem barhaus ac roedd cynnal lefelau uchel o bresenoldeb yn anodd.

Ers 1911, fe ysgrifennodd Miss Harris Jones am effaith niweidiol posibl roedd presenoldeb afreolaidd babanod yn ei gael ar y gwaith da oedd yn digwydd yn yr ystafell ddosbarth ac ar arholiadau’r tymor. Ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno, fe ysgrifennodd y Brifathrawes nad oes ‘unrhyw esgus’ a ‘mae hyd yn oed y tywydd yn berffaith gyda gaeaf cynnes a haf godidog, mae iechyd y plant yn llawer gwell nag yn ystod y tair neu bedair blynedd diwethaf’.

Yn nes ymlaen yn y llyfr cofnodion, mae’n ddiddorol nodi fod Miss Harris Jones yn rhoi rhywfaint o fai ar y mamau gan nodi eu bod yn rhoi ‘esgusodion ffals i’r plant (ysgrifenedig neu lafar) ac mae hyn yn rhoi hyfforddiant mewn anwiredd iddynt’.

Ym mis Medi 1914 mae’r llyfr yn cofnodi dull newydd y mae Miss Harris Jones wedi’i roi ar waith er mwyn mynd i’r afael â’r broblem barhaus o bresenoldeb gwael, ‘Mae yna welliant mawr mewn presenoldeb ers gwyliau’r haf. Mae’r staff sydd yn gweithredu ar gyngor y Brifathrawes yn cymryd mwy o ddiddordeb personol yn y mater. Weithiau maent yn ymweld â chartref y sawl sy’n absennol neu’n anfon nodyn ymholi. Mae hyn wedi cael effaith cadarnhaol ar bresenoldeb’. Yma fe welwn ni enghraifft o wasanaeth ardderchog a’r lefel o ymroddiad rhoddodd Miss Harris Jones i addysg plant Wrecsam yn ystod y cyfnod yma.

Mae yna lawer o bethau wedi’u hysgrifennu sy’n disgrifio sut geisiodd Miss Harris Jones gadw’r plant yn yr ysgol, serch hynny dylid nodi ei bod hefyd yn gwybod gwerth rhoi seibiant i blant. Mae’r llyfr cofnodion yn sôn am wyliau rheolaidd ac absenoldebau arbennig yn cynnwys trît Ysgol Sul a hanner gwyliau’r Maer. Ar 3 Gorffennaf 1912 fe ysgrifennodd fod y plant wedi cael hanner gwyliau i’w galluogi i weld y syrcas, a’r diwrnod canlynol, fe ysgrifennodd:

‘Heddiw, petai’r plant yn cael eu ffordd, byddai’r athrawon yn cael amser hawdd iawn, gan na fyddai ganddynt unrhyw beth i wneud ond gwrando ar straeon amrywiol y pethau rhyfeddol y gwelsant ddoe’.

Ar 10 Rhagfyr 1915 mae hi’n cofnodi fod y niferoedd yn isel yn sgil y tywydd a bod eira yn toddi wedi gadael eira gwlyb ar y ffyrdd, ac yn ei barn hi, doedd hi ‘ddim yn addas i’r plantos gerdded arno’.

ED LB 101 5 snowfall

Mae’r cofnod yn sôn am yr eira’n disgyn, ‘Bwrw eira! Mae’r plant yn llawn llawenydd wrth iddynt wylio’r plu eira’n dawnsio. I rai o’r blant bach a gafodd eu geni yn Cairo ac sy’n treulio eu gaeaf cyntaf yn y wlad hon, mae’r rhew ac eira yn ddatgeliad hyfryd’.

Mewn cofnod ar 19 Tachwedd 1915, mae Miss Harris Jones yn rhoi mewnwelediad i’w hoff ddull o addysgu ac mae’n rhestru’r athrawon canlynol fel dylanwadau arni, ‘dull Rousseau, Pestalozzie, Frobel ac Edgar Dales o addysgu’

ED LB 101 5 page 269 teaching methods

Erbyn mis Rhagfyr 1915 roedd ei dulliau addysgu’n cael eu cydnabod gan arolygwyr ysgolion fel rhai da a modern.

Yn ogystal â’i gwaith addysgu roedd rhaid i Miss Harris Jones reoli’r adeilad a staff eraill yn yr ysgol yn ei rôl fel pennaeth adran. Mae digon o dystiolaeth yn llyfr cofnodion yr ysgol i gefnogi’r honiad ei bod yn reolwr effeithiol yn ystod ei hamser yn Ysgol Fictoria/y Cyngor, ac roedd enghraifft dda o hyn i’w weld yn ystod gaeaf 1914 pan ysgrifennodd Miss Harris Jones am y gofalwyr, ‘mae tymheredd yr ysgol yn aml yn is na’r arfer, yn enwedig ar foreau dydd Llun. Does yr un tân yn cael ei gynnau oni bai y gofynnir i’r gofalwr wneud hynny’ ac fe aiff ymlaen i ddweud ‘hyd yn oed wedyn mae’n cymryd gymaint o amser i ddod o hyd iddo mae’r athrawon yn cynnau eu tân eu hunain yn hytrach nag aros’. Mae cyfeiriad arall ynglŷn â dyletswyddau gofalu anniogel i’w ganfod yn y llyfr cofnodion, ‘mae’n anodd credu fod unrhyw dynnu llwch yn digwydd ar rai diwrnodau. Yn aml mae’n rhaid i athrawon dynnu llwch yn eu hystafelloedd eu hunain a threfnu’r desgiau a dodrefn’. Bedwar mis yn ddiweddarach ar ddechrau mis Gorffennaf mae hi wedi cofnodi, ‘Mae dau ofalwr newydd wedi cael eu penodi ac fe wnaethant ddechrau ar eu dyletswyddau heddiw’.

I’r gwrthwyneb, mae’r llyfr cofnodion yn dangos i’r ymchwilydd y gallai Miss Harris Jones ddangos trugaredd tra’n ymdrin â’i chydweithwyr fel rheolwr. Ym mis Tachwedd 1915 fe ysgrifennodd, ‘Oherwydd salwch difrifol ei thad, yn aml mae’n rhaid i Miss F. K. Jones aros i fyny gydag o yn ystod y nos. Mae’r Brifathrawes (hi ei hun) yn cymryd y dosbarth weithiau er mwyn i Miss Jones gael gorffwys a chysgu’.

I gael rhagor o wybodaeth am gofnodion ysgolion ewch i dudalen Addysg Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru (Rhuthun).

Lowri Jones – Cymhorthydd Archifau

Fy Mywyd yn ystod y Cyfyngiadau Symud

Ebrill 14, 2020

Mae ar Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru eisiau cofnodi profiadau pobl Sir y Fflint a Sir Ddinbych yn ysod y cyfnod hanesyddol hwn.

my life during lockdown cym

Rydym ni’n cadw archifau er mwyn diogelu cofnodion hanesyddol i helpu cenedlaethau’r dyfodol ddeall digwyddiadau, pobl a llefydd a fu. Rydym ni’n gobeithio creu archif wybodaeth a delweddau ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol er mwyn eu helpu nhw i ddeall sut y bu i argyfwng y coronafeirws effeithio ar gymunedau a bywydau pobl.


Ydych chi’n hunan-ynysu gartref neu’n mynd i’r gwaith mewn amgylchedd gwahanol neu ansicr? Sut mae’n effeithio ar eich bywyd pob dydd chi? Mae arnom ni eisiau clywed am y pethau cadarnhaol yn ogystal â’r pethau heriol ac ansefydlog! Os ydych chi’n cadw dyddiadur neu arnoch chi eisiau cyfrannu cerdd, darlun, llun rydych chi wedi’i beintio neu ffotograff yn dangos eich profiadau chi yn ystod y cyfyngiadau symud, yna mae arnom ni eisiau clywed gennych chi! Gall ffotograffau gynnwys lluniau o siopau ar gau, strydoedd gwag, llefydd sydd fel rheol yn ferw o brysurdeb yn dawel iawn neu fywyd gwyllt mewn mannau annisgwyl.


E-bostiwch eich profiadau/delweddau, gyda’ch enw a’ch cyfeiriad, i: archives@flintshire.gov.uk os ydych chi’n byw yn Sir y Fflint neu i archives@denbighshire.gov.uk os ydych chi’n byw yn Sir Ddinbych.


Byddwn yn dewis a dethol y cyfraniadau gorau i ffurfio rhan o gasgliad hanesyddol o atgofion i helpu cenedlaethau’r dyfodol ddeall effaith yr argyfwng ar drigolion gogledd ddwyrain Cymru.

Llythyr at blant y dyfodol

Mae gan Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru gystadleuaeth ysgrifennu ‘Llythyr at Blant y Dyfodol’ ar gyfer plant oed ysgol yn Sir Ddinbych a Sir y Fflint. Ysgrifenna lythyr, a fydd yn cael ei ddarllen gan blant mewn 100 mlynedd, i ddweud wrthyn nhw sut mae dy fywyd wedi newid ar ôl i argyfwng y coronafeirws dy anfon di gartref o’r ysgol.

  • Beth ydych chi’n ei wneud pob dydd?
  • Sut beth ydi bod gartref drwy’r amser a methu gweld eich ffrindiau na’ch teulu estynedig?
  • Wyt ti’n gorfod mynd i’r ysgol ac, os felly, ydi hi’n dawel ofnadwy yno?
  • Sut mae dy deulu yn ymdopi â gweithio gartref neu’n mynd allan i wneud gwaith hanfodol?
  • Yn fwy na dim, dyweda wrth blant y dyfodol am y pethau rwyt ti’n eu colli ac yn eu mwynhau fwyaf!
  • Cofia gynnwys llun i ddangos sut beth ydi byw yn ystod y cyfnod hanesyddol a rhyfedd hwn!

Bydd pob llythyr yn cael ei gynnwys yn Archif ‘Llythyr at Blant y Dyfodol’ ac yn cael ei gadw er mwyn i genedlaethau’r dyfodol eu darllen. Bydd yr enillydd yn derbyn taleb Amazon gwerth £20 a bydd y llythyr yn cael ei rannu ar-lein.

Yn yr un modd, e-bostiwch eich llythyrau gyda’ch enw a’ch cyfeiriad, i:

archives@flintshire.gov.uk os ydych chi’n byw yn Sir y Fflint neu i archives@denbighshire.gov.uk os ydych chi’n byw yn Sir Ddinbych.

Gwaith archifydd heb archif

Ebrill 7, 2020

Mae archifdai ar hyd a lled y wlad bellach wedi cau yn unol â chyngor y llywodraeth ar gadw pellter cymdeithasol ac ynysu yng nghanol pandemig COVID-19. Mae hynny’n golygu fod ein staff yn yr archifdy mewn sefyllfa broblemus o geisio rhedeg gwasanaeth cyfyngedig a gofalu am y cofnodion yn ein casgliad tra’n ceisio cadw ein hunain yn ddiogel. Felly, beth ydym ni’n ei wneud ar hyn o bryd a sut allwn ni barhau i’ch helpu chi?

Cawsom gyfarwyddyd gan ein Cynghorau i weithio o gartref oni bai fod gwirioneddol raid i ni ymweld â’n swyddfeydd, felly mae’r mwyafrif ohonom yn gweithio o adref. Mae gweithio adref yn galluogi i ni ganolbwyntio ar nifer o weithgareddau megis;

  • Mewnfudo rhagor o gatalogau papur mewn i’r gronfa ddata (rydym wedi cynnig mwy o waith i’n gwirfoddolwyr rhithiol yn ystod y cyfnod yma)
  • Gwella’r cofnodion sydd yn ein cronfa ddata bresennol
  • Gwneud newidiadau i’n gwefan a chyfrifon cyfryngau cymdeithasol
  • Teipio catalogau newydd
  • Gweithio ar weithgareddau eraill y tu ôl i’r llen er mwyn uno Archifau Sir Ddinbych ac Archifau Sir y Fflint fel Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru

Pan fyddwn ni’n ymweld â’r swyddfa byddwn yn rhoi blaenoriaeth i wirio’r adeilad i sicrhau fod ei fod yn ddiogel, fod y casgliadau’n saff ac yn sicrhau y gall contractwyr gael mynediad i’r safle i ymgymryd â gwaith gwasanaethu a gwaith rheolaidd arall.

Yn amlwg mae’r sefyllfa bresennol yn golygu fod yna nifer o anfanteision i’n hymchwilwyr sydd methu ymweld â ni’n bersonol i weld y cofnodion eu hunain.  Serch hynny, rydym yn parhau i redeg ein gwasanaeth defnyddiwr/ymholiad o bell, ond byddwn angen ychydig mwy o amser nag arfer i ateb eich ymholiadau ffôn ac e-bost.

Gallwch hefyd fynd i’n gwefan fel arfer.

Mae gwefan Sir Ddinbych ar gael yn www.agddc.cymru  lle gallwch gofrestru ymlaen llaw a phori yn y catalogau. Gallwch ychwanegu eitemau i’ch rhestr yn barod i’w gweld pan fyddwn ni’n ailagor. Gallwch hefyd ofyn am gopi o gofnodion, ond cofiwch nad oes modd copïo ein holl gasgliad oherwydd eu maint a’u cyflwr. Unwaith eto, fe fydd y gwasanaeth yma’n arafach nag arfer.

Mae gwefan Sir y Fflint ar gael a gall ymchwilwyr ddefnyddio catalog CALM a chwilio am ganllawiau ymchwilio ar-lein.

Rydym ni hefyd yn rhan o gynllun cerdyn ARA sydd yn disodli’r tocyn CARN arferol. Tocyn darllenydd archif yw’r Cerdyn Archifau sydd yn rhoi mynediad i chi i’r archifau ar draws y DU. Bydd rhaid i chi wneud cais am gerdyn os hoffech chi weld y dogfennau gwreiddiol yn yr archifau sydd yn rhan o’r cynllun. Rydym ni’n annog unrhyw un sydd yn bwriadu defnyddio’r swyddfeydd yn Rhuthun a Phenarlâg i gofrestru ymlaen llaw yn www.archivescard.com  Byddwch chi’n cael cerdyn newydd pan fyddwch chi’n ymweld am y tro cyntaf.

Byddwch chi’n sylwi ar nifer o newidiadau i’n cyfrifon cyfryngau cymdeithasol dros yr wythnosau nesaf, yn cynnwys y blog yma pan fyddwn ni’n dechrau uno gwasanaethau Sir Ddinbych a Sir y Fflint ynghyd o dan ein henw newydd, ac rydym ni newydd lansio tudalennau newydd sbon ar Instagram a Twitter ar gyfer y gwasanaeth cyfun newydd.

Gobeithio eich bod chi’n cadw’n ddiogel tu mewn a bod gennych chi ddigon i’w wneud i lenwi eich amser, cadwch lygad ar ein cyfrifon cyfryngau cymdeithasol i gael y newyddion diweddaraf!

DIWEDDARIAD COVID-19

Mawrth 18, 2020

Yn unol â chanllawiau cyfredol y llywodraeth ar bellhau cymdeithasol oherwydd yr achosion cyfredol o COVID-19 rydym wedi penderfynu cau ein hystafell ymchwil gyhoeddus o ddydd Iau 19eg Mawrth a byddwn yn gweithredu gwasanaeth anghysbell cyfyngedig.

Bydd ein staff yn gweithio’n anghysbell ond byddwn yn ymdrechu i ateb eich e-bost pan allwn. Bydd gennym fynediad cyfyngedig i negeseuon ffôn. Sylwch y bydd mynediad staff i’n casgliadau yn gyfyngedig ac efallai na fyddwn yn gallu ateb eich ymholiadau yn llawn ar hyn o bryd.

Rydym yn gwerthfawrogi y bydd hyn yn achosi anghyfleustra i’n hymchwilwyr ond rydym yn dilyn arweiniad y llywodraeth i wneud popeth o fewn ein gallu i gyfyngu ar ryngweithio cymdeithasol i’n staff a’n hymchwilwyr.

Gweler ein gwefan am fanylion pellach.

Prosiect Archif ar y Cyd yn y ras am Wobrau Treftadaeth Gorwelion

Chwefror 27, 2020

Mae prosiect Archifau Creadigol Sir y Fflint a Sir Ddinbych ar y rhestr fer am Wobrau Treftadaeth Gorwelion – gyda chyfle i gystadlu am gyfran o £50m.

Mae prosiect Archifau Creadigol wedi ei wneud o dair elfen:

  • cyfuno grwpiau staff i gydweithio fel un tîm cydlynol o Ebrill 2020;
  • adeiladu un cyfleuster canolog o’r radd flaenaf sy’n amgylcheddol gyfeillgar i gartrefu’r archifau ger Theatr Clwyd yn Yr Wyddgrug;
  • darparu rhaglen weithgaredd sy’n torri tir newydd a sy’n arwain at gynyddu’r nifer o bobl mae’r archifau yn eu cyrraedd, a hefyd pobl amrywiol.

Nid yw’r cyfleuster canolog arfaethedig wedi ei gadarnhau, gan y bydd angen cyflwyno cais am gyllid ac ni fydd y canlyniad yn hysbys tan y flwyddyn nesaf.

Dywedodd y Cynghorydd Ian Roberts, Arweinydd Cyngor Sir y Fflint a’r Aelod Cabinet Addysg ac Ieuenctid:

“Mae’n newyddion gwych fod y prosiect arloesol hwn wedi cyrraedd y rhestr fer ac mae’n gyffrous fod Cronfa Dreftadaeth y Loteri wedi gweld y potensial am ganolbwynt diwylliannol a fydd yn apelio at gynulleidfa ehangach ac a fydd yn denu ymwelwyr o bob cwr o’r DU a’r byd i Ogledd Cymru. Mae Cyngor Sir y Fflint wedi ymrwymo i’r prosiect hwn ac yn llwyr gefnogol iddo.

“Fe fydd y ddau wasanaeth archifau yn uno o fis Ebrill eleni, gan weithredu i ddechrau o ddau safle presennol archifau yn Yr Hen Reithordy, Penarlâg a Charchar Rhuthun, gan symud maes o law i gyfleuster newydd a fydd o’r radd flaenaf. Fe fydd ein treftadaeth mewn gwell cyflwr o ganlyniad i amodau storio, a gofodau rheoli casgliadau a chadwraeth o’r radd flaenaf.”

Mae’r Cynghorydd Tony Thomas, Aelod Arweiniol Tai a Chymunedau Cyngor Sir Ddinbych yn cytuno:

“Mae’r cyhoeddiad hwn yn cael ei groesawu’n fawr ac yn dystiolaeth o waith caled ein swyddogion yn Sir Ddinbych a Sir y Fflint. Fe fydd y defnydd o ddogfennau ac arteffactau hanesyddol fel sail ar gyfer adrodd straeon a pherfformiad yn rhan nodedig ac arloesol o’r rhaglen weithgareddau i ennyn diddordeb ystod ehangach o bobl nad ydyn nhw, o bosibl, erioed wedi ystyried ymweld ag archifdy o’r blaen.

“Fe fydd y prosiect yn mynd i’r afael â phroblemau gyda’r adeiladau presennol – mae’r ddau yn hen adeiladau rhestredig nad ydynt yn bodloni safonau’r diwydiant, maent yn ddrud i’w cynnal ac nid oes ganddynt lawer o le i addasu.”

Yn ddibynnol ar sicrhau cyllid allanol fe allai adeiladu’r adeilad newydd ddechrau yn 2023 ac fe allai’r adeilad newydd gael ei agor yn 2025.

Mae disgwyl i’r prosiect cyfan, gan gynnwys cynllunio ac adeiladu’r adeilad a’r arian i wella ac ehangu’r gwasanaethau archif a ddarperir i’r cyhoedd, gostio tua £16.6 miliwn. Byddai 70% o gyfanswm y gost yn cael ei dalu o bosibl gan gynnig llwyddiannus i Gronfa Treftadaeth y Loteri, a byddai angen i’r ddau Gyngor ariannu’r 30% sy’n weddill.

Dywedodd Eilish McGuinness, Cyfarwyddwr Gweithredol a Chadeirydd Panel Gwobrau Treftadaeth Gorwelion Cronfa Dreftadaeth y Loteri:

“Fe ofynnom am brosiectau uchelgeisiol, arloesol a thrawsffurfiol, nid dim ond ar gyfer treftadaeth ond ar gyfer pobl a chymunedau hefyd. Roedd y panel yn llawn edmygedd ac wedi ei ysbrydoli â’r hyn a welodd.

“Rydym yn hynod gyffrous ynglŷn â cham nesaf y broses ac fe fyddwn nawr yn gweithio gyda’r prosiectau cyn y cais am gyllid datblygu yn ddiweddarach eleni.”

Mae gan y deuddeg prosiect sydd ar y rhestr fer hyd at fis Tachwedd 2020 i ymgeisio am gyllid datblygu, gyda’r penderfyniadau yn cael eu gwneud yn nechrau 2021. Fe fyddant yn ymgeisio am y cyntaf o ddau set o £50m ac fe fydd ganddynt hyd at ddwy flynedd i gyflwyno cynigion cyflawni. Bydd y gwobrau cyllido llawn yn cael eu penderfynu gan Fwrdd Cronfa Dreftadaeth y Loetri.

Ffair Hanes a Treftadaeth y Gwanwyn

Chwefror 6, 2020

archive-NW-hi-res-107

Dyddiad: Dydd Sadwrn 14 Mawrth
Lleoliad: Archifdy Sir Ddinbych, Carchar Rhuthun, 46 Stryd Clwyd, Rhuthun, Sir Ddinbych, LL15 1HP
Amser: 11am i 4pm
Mynediad am ddim – croesawir bob oedran

Gwahoddir chi i ddod i weld ystod eang o arddangosfeydd a chwrdd â grwpiau treftadaeth a hanes lleol ar draws Gogledd Ddwyrain Cymru yn Ffair Flynyddol Fforwm Treftadaeth Gogledd Ddwyrain Cymru a gynhelir gan Archifau Sir Ddinbych yng Ngharchar Rhuthun.

Sefydliadau sy’n cymryd rhan:

  • Archifau Sir Ddinbych
  • Gwasanaeth Treftadaeth Sir Ddinbych
  • Carchar Rhuthun
  • Archifdy Sir Fflint
  • Cymdeithas hanes Sir Ddinbych
  • Adran hanes Prifysgol Glyndwr
  • Grŵp treftadaeth Llaneurgain
  • Ymddiriedolaeth Treftadaeth newydd Glyn Valley
  • Fforwm Treftadaeth Gogledd Ddwyrain Cymru
  • Cymdeithas Ddinesig Rhuthun a’r cylch
  • Cymdeithas Bwcle
  • Dyddio hen dai Cymreig
  • Amgueddfa Cefn Mawr

Gweler ein tudalennau Facebookam y manylion diweddaraf

Adolygiad Blynyddol 2019

Ionawr 15, 2020

Croeso i’r Ugeiniau! Ar ddechrau degawd newydd fel hyn, rydym wedi achub ar y cyfle i fyfyrio ar y flwyddyn ddiwethaf a rhai o’n huchafbwyntiau a’n cyflawniadau yn ystod 2019 a dyma ein hadolygiad olaf fel Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych fel y mae’n cael ei adnabod ar hyn o bryd.

Yn ystod 2018 a 2019 cafwyd llawer o drafodaethau ynglŷn â mwy o gydweithio rhwng gwasanaethau archifau ledled gogledd Cymru ac mae Cynghorau Sir Ddinbych a Sir y Fflint wedi cymryd camau i symud hyn ymlaen ar gyfer ein gwasanaethau. Mae’r syniad hwn o gydweithio mwy wedi arwain at benderfyniad i uno Gwasanaeth Archifau Sir Ddinbych ac Archifdy Sir y Fflint yn ffurfiol o fis Ebrill 2020 ymlaen a’r enw newydd ar y gwasanaeth fydd Archifau Gogledd Ddwyrain Cymru, a ffurfir o ddwy gangen (Rhuthun a Phenarlâg). Nod y gwasanaeth yn y pen draw yw uno o dan yr un to, mewn adeilad pwrpasol ac ecogyfeillgar yn ddelfrydol, lle gallwn ddod ynghyd i ddarparu gwasanaeth llawer gwell i chi fel ymchwilwyr, adneuwyr a defnyddwyr ar-lein (ceir manylion pellach yma). Yn y flwyddyn newydd byddwn yn parhau i weithio ar ein cais ar y cyd i Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol am arian sydd ei angen arnom i wneud hyn a byddwn yn darparu’r wybodaeth ddiweddaraf am ein cynnydd wrth i ni dderbyn unrhyw newyddion.

Staff

Yn 2019 daeth ein prosiect dwy flynedd i gatalogio cofnodion Ysbyty Gogledd Cymru i ben ac o ganlyniad i hynny rydym wedi gweld niferoedd ein staff yn gostwng i’r lefel arferol o bedwar aelod o staff – Sarah, Nicola, Lowri a Rhian.

Dymunwn y gorau i bawb a weithiodd gyda ni yn ystod 2019 (Kerry, Liz a Lindsey) yn eu cyfleoedd newydd, mae’n chwith ar eich ôl ac rydym yn ddiolchgar am bopeth a wnaethoch tra roeddech gyda ni.

Gwefan                                                         

Cymraeg website stats

Mae ymweliadau i’n gwefan yn cynyddu o hyd, gyda 150,000 o ymweliadau â thudalennau ar ein gwefan ein hunain eleni, a 22,000 o olygfeydd ychwanegol ar gatalog sy’n cael ei gynnal ar wefan yr ‘Archives Hub’. Daw mwyafrif ein traffig gwefan o du fewn i’r DU (83%) ac mae 9% o’r traffig yn dod o’r UD. Mae 1320 o gatalogau ar gael i’w chwilio ar-lein, sy’n cyfateb i gyfanswm o tua 85% o’n catalogau.

Diolch i’n gwirfoddolwyr rhith, mae nifer o gatalogau bach wedi cael eu hychwanegu at ein catalog ar-lein eleni. Mae bron i 2000 o gasgliadau bach a 705 o gatalogau ar-lein. Mae 150 arall yn barod i’w llwytho yn fuan. Oherwydd haprwydd y casgliadau bach, maent yn anodd i’w harchwilio ac ers iddyn nhw gael eu cyhoeddi ar y catalog ar-lein mae’r rhestrau bellach yn llawer haws i’w harchwilio.

Mae’r holl gatalogau sydd ar gael ar ein gwefan bellach ar gael ar  Archives Hub hefyd. Rydym wedi sylwi dros y ddwy flynedd ddiwethaf bod nifer gynyddol o bobl yn dod i’r archifdy ar ôl defnyddio’r catalog ar-lein i ganfod beth yr ydym yn ei gadw.

Y termau a archwiliwyd fwyaf ar y wefan yn 2019 oedd “Ysbyty Gogledd Cymru” a “Tloty Wrecsam” a’r dudalen pwnc mwyaf poblogaidd oedd ein canllaw Genedigaethau, Priodasau a Marwolaethau.

Efallai bod rhai o’n defnyddwyr wedi sylwi ein bod wedi bod yn cynnal profion archebu ar-lein yn dawel dros y misoedd diwethaf. Mae’r profion yn mynd yn dda hyd yma ac rydym wedi datrys unrhyw broblemau sy’n codi. Rydym yn awyddus i weld mwy o bobl yn archebu i ddefnyddio’r ystafell chwilio a’u dogfennau o flaen llaw, lle bo hynny’n bosibl, fel eu bod yn barod iddynt pan maent yn cyrraedd. Gofynnwch i aelod o staff am ragor o fanylion. Sylwch mai dim ond trwy’r wefan y gallwch archebu dogfennau o flaen llaw ac nid dros y ffôn.

Ymchwilwyr, Ymholiadau a Digwyddiadau

Cymraeg- service stats

Defnyddiodd 877 o ymchwilwyr ein swyddfa yn ystod 2019 gan edrych ar gyfanswm o 3129 o ddogfennau gwreiddiol. Roedd 57% o’r dogfennau yr ymgynghorwyd â hwy yn gofnodion a adneuwyd yn breifat (h.y. cofnodion ystâd ac ati) ac roedd 20% o’r dogfennau yr ymgynghorwyd â hwy yn gofnodion swyddogol (h.y. Sesiynau Chwarter, cofnodion y Cyngor, Ysgolion, Llys ac ati).

Hanes lleol yw’r testun mwyaf poblogaidd i’w ymchwilio gyda 46% o’n hymchwilwyr yn ymchwilio iddo, ac yna hanes y teulu yn cyfrif am 33% o’n hymchwilwyr.

Cymraeg- Research areas

Atebwyd 995 o ymholiadau drwy’r post, cyfryngau cymdeithasol, e-bost neu dros y ffôn. Mae gennym bellach 1124 o ddilynwyr ar Facebook a 200 o ddilynwyr ar ein blog.

Mynychodd 948 o ymwelwyr ein digwyddiadau yn ystod 2019 gan gynnwys Ffair Hanes Gogledd Ddwyrain Cymru, Drysau Agored a noson o sgyrsiau ynglŷn â phrosiect Ysbyty Gogledd Cymru.

Catalogio a Derbyniadau

Gallwch gadw golwg ar ein derbyniadau newydd ar arolwg Yr Archifau Gwladol yma.

Cofnodwyd 45 o dderbyniadau newydd yn ystod y flwyddyn gan gynnwys:

Gwirfoddolwyr

Cawsom 17 o wirfoddolwyr yn gweithio gyda ni ar y safle eleni ac 11 o wirfoddolwyr rhith sydd yn ein helpu gyda nifer o brosiectau parhaus fel:

  • Gwaith trosi ôl-weithredol ar gatalogau bach gan gynnwys Llawysgrifau James Maurice, Llawysgrifau Bodgynwch a chofnodion yn ymwneud â Marchnad Beast Market’ Wrecsam.
  • Mae’r gwaith o restru’r casgliad mawr o bapurau Clerc yn parhau. Dechreuodd y prosiect grŵp hwn ym mis Ebrill 2016 ac mae gennym bellach dros 2000 o ffeiliau wedi’u rhestru, sy’n cyfateb i dros 300 o focsys. Rydym yn disgwyl y bydd y prosiect hwn wedi gorffen erbyn diwedd 2020.
  • Rhifo ac ailbacio papurau Cyfreithwyr Richards.
  • Catalogio casgliad mawr o brintiau topograffigol a deddfau lleol/preifat.
  • Gwella’r catalog ar gyfer cynlluniau rheoli adeiladu yng nghofnodion Cyngor Dosbarth Colwyn a Bae Colwyn Drefol gan gynnwys arolwg cyflwr.

Yn ystod 2019 mae ein gwirfoddolwyr wedi cyfrannu dros 1300 o oriau o’u hamser yn gwirfoddoli.  

Unwaith eto, diolch yn fawr iawn i’n holl ymchwilwyr a gwirfoddolwyr, rydym ni wedi cael blwyddyn gynhyrchiol a phrysur dros ben!

 

Heddlu Sir Ddinbych: Heriau a Datblygiad 1840-1945

Tachwedd 19, 2019

Stephen Lewis, blogiwr gwadd a gwirfoddolwr, sydd wedi ysgrifennu’r blog y mis yma

Amdanaf i

Fel un sydd wedi gadael Prifysgol Lerpwl gyda gradd mewn hanes yn ddiweddar, gwn y gall y cwestiwn ‘beth ydw i am ei wneud nesaf?’ fod yn fwy heriol i fyfyriwr nag unrhyw draethawd neu arholiad.  Gofynnais y cwestiwn hwn i mi fy hun wrth dynnu tua terfyn fy nghwrs gradd ac yn ffodus i mi fe ddaeth yr ateb yn gymharol sydyn. Ar ôl cael llawer iawn o foddhad yn gweithio gyda dogfennau a deunyddiau hanesyddol dros y tair blynedd diwethaf, daeth yn amlwg i mi mai rheoli, gwarchod a chadw’r gorffennol fel archifydd oedd y proffesiwn delfrydol er mwyn parhau â fy angerdd tuag at hanes. I’r perwyl hwn, rwyf wedi cael y pleser o dreulio’r 4 mis diwethaf yn gwirfoddoli yn Archifau Sir Ddinbych, yn y gobaith y caf ddigon o brofiad yn y sector archifau i ymgymryd â Gradd Meistr mewn Archifau a Rheoli Cofnodion yn y dyfodol agos.

Ar ôl cwblhau amryw o brosiectau catalogio yn ystod y cyfnod hwn, gofynnodd Sarah Roberts, yr Archifydd Arweiniol sy’n gyfrifol am Wasanaethau Digidol ac Allgymorth, i mi hefyd ddefnyddio casgliadau’r archif i ymgymryd â phrosiect ymchwil bach ar bwnc o’m dewis. Oherwydd fy niddordeb yn yr heddlu a’r ffaith bod fy nhaid yn gyn gwnstabl yr heddlu, sylwais yn fuan ar gasgliadau Heddlu Sir Ddinbych yn yr archif, ac roeddwn yn ysu i gael gweld pa wybodaeth oedd yn y cofnodion i’w dadorchuddio.

Y darn isod yw canlyniad fy mhrosiect ymchwil i Heddlu Sir Ddinbych. Mae’r holl ddogfennau a ddefnyddiwyd i greu’r blog i’w gweld yng nghasgliad Heddlu Sir Ddinbych yn Archifau Sir Ddinbych o dan y cyfeirnod DPD.

Stephen Lewis, Gwirfoddolwr, Archifau Sir Ddinbych

Ffurfio Heddlu Cyntaf Gogledd Cymru

Ar ôl i Ddeddf Heddlu Metropolitanaidd Syr Robert Peel sefydlu heddlu proffesiynol cyntaf Prydain yn Llundain yn 1829, byddai 11 mlynedd arall yn mynd heibio cyn i Sir Ddinbych sefydlu ei Heddlu ei hun mewn ymdrech i ostwng lefelau troseddu yn yr ardal. Paratôdd Deddf Heddlu Sirol (1839) y ffordd i siroedd greu eu heddluoedd eu hunain a llwyddwyd i sefydlu Heddlu Sir Ddinbych yn dilyn Llys Chwarter yn 1840 a bleidleisiodd gyda 17 pleidlais o blaid a 4 yn erbyn.[1] Roedd yr heddlu newydd hwn ymysg y heddluoedd gwledig cyntaf yn y DU a hwn hefyd oedd yr heddlu cyntaf yng ngogledd Cymru. Oherwydd yr ardal eang yr oedd disgwyl iddo ei wasanaethu a’r diffyg dulliau trafnidiaeth a oedd ar gael ar y pryd, cafodd Heddlu Sir Ddinbych ei rhannu yn 4 ardal ac roedd 3 o’r rheiny yn cael eu harwain gan uwcharolygydd. Y prif ardal oedd Ardal A Wrecsam lle roedd 8 cwnstabl ac 1 ceffyl, roedd gan Ardal B Wrecsam 8 cwnstabl ac 1 ceffyl hefyd, roedd gan Ardal Llanrwst 6 cwnstabl ac 1 ceffyl, ac yn Ardal Rhuthun ac Iâl roedd 4 cwnstabl a dim ceffyl.[2]

Gan fod cymdeithas wedi datblygu yn gyflym iawn ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed ganrif, mae’r cwestiwn yn codi: sut wnaeth Heddlu Sir Ddinbych newid ac addasu i’r heriau amrywiol a wynebodd yn ystod y ganrif gyntaf ar ôl ei ffurfio?

Canfyddiad y Cyhoedd

Un o’r heriau mwyaf a wynebwyd gan Heddlu Sir Ddinbych oedd diffyg ymddiriedaeth a drwgdeimlad dwys gan y gymuned leol tuag at ffurfio heddlu gwledig trefnedig. Fel nifer o sifiliaid ledled y DU, ofnwyd y byddai’r heddlu yn cael ei ddefnyddio i orthrymu’r cyhoedd yn hytrach na’u gwarchod ac fe arweiniodd hynny at dwf mewn ymwrthedd poblogaidd sylweddol yn erbyn yr Heddlu yn y blynyddoedd ffurfiannol. Er enghraifft, yn 1844 tyfodd yr anfodlonrwydd cymaint nes i’r mater o wneud i ffwrdd â’r Heddlu gael ei gyflwyno gerbron Llys Chwarter.  Cafodd yr Heddlu ei achub a hynny dim ond oherwydd y ffaith nad oedd gan y gwrthwynebwyr fwyafrif a ddau draean a oedd yn ofynnol i chwalu’r heddlu am byth.[3] Ar ben hynny, yn yr 1850au, cyhoeddwyd erthygl ym mhapur newydd y Wrexham Advertiser yn condemnio awdurdodau lleol, gan honni bod ganddynt ddiffyg dealltwriaeth, costau cynnal a chadw dros £1000 y flwyddyn a’u bod yn aneffeithiol o ran dal troseddwyr.[4]

Er bod Deddf Heddlu Sirol a Bwrdeistrefol 1856 wedi mynnu safle’r Heddlu trwy wneud heddlu gwledig yn orfodol ym mhob sir, ni lwyddodd i roi sicrwydd i’r cyhoedd am eu gallu a’u rheidrwydd.  Gyda hynny mewn cof, un o brif flaenoriaethau yr Uwchgapten Thomas J. Leadbetter, Prif Gwnstabl Sir Ddinbych o 1878-1911, oedd gwella ymddangosiad ac ymddygiad ei swyddogion yn llwyr er mwyn hyrwyddo gwell cysylltiadau â’r gymuned. Fel holl Brif Gwnstabliaid cynnar Sir Ddinbych, roedd Leadbetter yn gyn-filwr ac yn llym o ran synnwyr dyletswydd, disgyblaeth a’r cyfeiriad yr oedd am fynd â diwygiad yr Heddlu. O ganlyniad, roedd llawer o orchmynion cyffredinol cynnar Leadbetter yn ymrwymo i faterion yn ymwneud â gosod rheolau llym i swyddogion gadw eu lifrai a’u blew wyneb mewn cyflwr taclus a gweddus.[5] Gellir crynhoi safonau uchel Leadbetter a’i ymwybyddiaeth o ganfyddiad y cyhoedd o’i swyddogion yn ei orchymyn cyffredinol ar 28 Medi 1885 lle rhybuddiodd heddweision rhag ‘ymddygiad diofal fel clebran ac ysmygu gan y credai bod hyn yn cael ei weld yn gyflym gan y cyhoedd a oedd yn ‘dueddol o ffurfio barn am y llu cyfan trwy weithredoedd un dyn.’[6]

Archifau Sir Ddinbych: DPD/2/15 Major Thomas J Leadbetter circa 1900

Archifau Sir Ddinbych: DPD/2/15 Major Thomas J Leadbetter circa 1900

Fodd bynnag, er bod y materion hyn o amgylch ymddygiad yr heddlu yn gymharol fach, roedd y berthynas rhwng alcohol a chwnstabliaid yr heddlu yn broblem llawer anoddach i’w datrys. Er enghraifft, rhwng 1860 ac 1907, cafodd dros 100 o heddweision Sir Ddinbych eu disgyblu am droseddau yn ymwneud ag alcohol.[7] Gan eu bod yn credu y gallai gweld heddweision meddw roi enw drwg i’r Heddlu, roedd Leadbetter a’i olynwyr fel Prif Gwnstabl yn rhoi cosbau llym i heddweision a oedd yn troseddu, gan gynnwys dirwyon, diraddio a diswyddo hyd yn oed.[8] Er bod y diwylliant yfed ymysg heddweision wedi cymryd sawl blwyddyn i’w ddatrys, erbyn 1908 ymddengys bod y mater wedi’i ddatrys i raddau helaeth. Rhwng 1908 ac 1944, dim ond 9 heddwas a gafodd eu disgyblu am helyntion yn ymwneud ag alochol, a oedd yn gynnydd sylweddol gan yr Heddlu i sicrhau proffesiynoldeb a disgyblaeth ei swyddogion o flaen y gymuned.[9]

Rhyfel y Degwm

Er bod canfyddiad y cyhoedd yn her sylweddol i’r Heddlu, arweiniodd yr anfodlonrwydd sifil a achoswyd gan Ryfel y Degwm at aflonyddwch yn y gymuned ac o fewn yr heddlu ei hun. Rhwng 1886 ac 1891, gwelwyd cyfres o brotestiadau yng ngogledd Cymru a’r canolbarth yn erbyn taliadau’r degwm, sef treth orfodol a dalwyd gan y cyhoedd i’r eglwys a oedd yn gyfanswm o un rhan o ddeg o incwm person.[10]

Trodd anfodlonrwydd poblogaidd y gymuned yn fudiad gwleidyddol a drefnwyd pan ffurfiwyd Cynghrair Amddiffyn Degwm y Ffermwyr, a oedd yn cyfuno â Chynghrair Amddiffyn Tir Gee a cheisio diwygio trefn y degwm a chyfrifo rhenti teg i ffermwyr.[11]I wneud pethau’n waeth, roedd y rheiny a oedd yn gwrthod talu’r degwm yn wynebu cael eu troi allan o’u cartrefi, a oedd nid yn unig yn codi gwrychyn y cyhoedd hyd yn oed yn fwy, ond hefyd yn ffyrnigo trais y protestwyr.

Wrth i’r protestiadau yn erbyn y Degwm fynd yn fwy canolbwyntiedig ac ymfflamychol, felly hefyd ymateb Heddlu Sir Ddinbych yn eu herbyn. Ar 20 Rhagfyr 1886, gofynnwyd i 80 o heddweision o heddluoedd cyfun Sir y Fflint a Sir Ddinbych hebrwng arwerthwr a oedd yn gwerthu tir y rheiny a oedd wedi gwrthod talu’r degwm.[12] Fodd bynnag, ni wnaeth presenoldeb yr holl heddlu lawer i atal y protestwyr a aeth ati i beltio’r heddlu gyda cherrig, wyau a pheli eira. [13] Roedd yr heddlu’n cael anhawster rheoli’r protestwyr ac fe waethygodd y sefyllfa wrth i Ryfel y Degwm barhau. Yn 1888 aeth y sefyllfa mor ddifrifol nes i arwerthwr y degwm bron â chael ei daflu oddi ar glogwyn gan derfysgwyr yn Llangwm, ger Cerrigydrudion a chafodd ei achub trwy apêl am synnwyr cyffredin a moesoldeb gan arweinwyr y Gynghrair a oedd yn gwrthwynebu’r degwm a oedd yn bresennol.[14]

Fodd bynnag, nid trais Rhyfel y Degwm yn unig a roddodd Heddlu Sir Ddinbych mewn perygl.  Roedd y teimladau o gydymdeimlad ac emosiynau a darddai o ymdrechion Cynghrair Gwrthwynebu’r Degwm yn arwain at sefyllfa o wrthdaro o fewn yr heddlu. Cwestiynwyd dyletswydd yr heddweision i gynnal y gyfraith waeth beth fo’u credoau personol yn ddifrifol yn ystod y terfysgoedd, gan fod llawer o gwnstabliaid yn dod o’r un dosbarth gweithiol a chefndir amaethyddol â’r bobl yr oeddent yn ceisio eu cadw dan reolaeth.[15] Ymddengys bod Leadbetter yn ymwybodol o’r gwrthdaro buddiannau hwn, oherwydd ym mis Mai 1888, rhoddodd orchymyn cyffredinol yn datgan y dylai pob cwnstabl atal rhag cyfathrebu gyda Chynghrair Gwrthwynebu’r Degwm oni bai eu bod dan rwymedigaeth i wneud hynny.[16] Fel yr awgryma Kevin Griffiths, ar ôl i Ryfel y Degwm ddod i ben ac ar ôl pasio Deddf Adennill y Degwm yn 1891, mae’n debyg bod ymdeimlad a ryddhad mawr ymysg y Heddlu, wedi blynyddoedd o drais, cythrwfl ac emosiynau gwrthdrawiadol.[17]

Y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd

Er bod y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Ail Ryfel Byd yn gyfnodau heriol dros ben i gymdeithas Prydain gyfan, i Heddlu Sir Ddinbych roedd yn gyfnod o ddatblygiad yn ogystal â gofid. Pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf trodd Prydain at ei phobl am gymorth.  Cafodd yr Heddlu ei roi yn y sefyllfa anghyfforddus o orfod cynnal nifer ddigonol o staff i gynnal y gyfraith ac wynebu p’un a ddylid caniatáu i’w heddweision fynd i frwydro dros eu gwlad ar yr un pryd. Yr ateb i Edward Jones, y Prif Gwnstabl rhwng 1912 a 1921, oedd caniatáu i’w ddynion ymuno â’r fyddin a hyd yn oed gwarantu y byddent yn cael cadw eu swyddi ar ôl dychwelyd yn ddiogel, er y byddent yn aberthu eu pensiwn pan fyddent yn gwasanaethu eu gwlad.[18] I’r rheiny a arhosodd yn eu swyddi, roedd bywyd yn dal i fynd yn ei flaen yn gymharol normal, ar wahân i’r dyletswyddau ychwanegol fel adrodd am awyrennau tramor a oedd yn cael eu gweld ar yr arfordir.[19]

Erbyn yr Ail Ryfel Byd, roedd yr Heddlu unwaith eto yn barod i ryddhau ei weithwyr i fynd i amddiffyn y wlad, ond trwy wneud hynny, cafodd ei orfodi i addasu i heriau cyfnod y rhyfel ym Mhrydain. Er mwyn atgyfnerthu, gwnaeth yr Heddlu yr un peth â heddluoedd eraill Prydain a galw ar heddweision a oedd wedi ymddeol i ddychwelyd i’r heddlu, yn ogystal â recriwtio cwnstabliaid arbennig am y tro cyntaf. [20] Ar ben hynny, cymerodd yr Heddlu ei gamau cyntaf tuag at gydraddoldeb rhywiol hefyd trwy gyflogi ei heddwas benywaidd cyntaf, sef Glenys Jones, ym mis Chwefror 1944.[21]

Fel cyfnod y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd heddweision y dasg o addasu i amgylchedd y rhyfel, ond ar raddfa llawer mwy y tro hwn. Er enghraifft, roedd swyddogion bellach yn gyfrifol am sicrhau bod pob cerbyd modur yn cael eu defnyddio pan oedd gwirioneddol angen yn unig, a bod pob tŷ yn diffodd eu goleuadau ar ôl i’r haul fachlud, a rhoddwyd grym i heddweision fynd i mewn i dai pobl os nad oeddent yn cydymffurfio.[22]

Plismona yn Sir Ddinbych Heddiw

Ar ôl i’r Ail Ryfel Byd ddod i ben yn 1945, parhaodd Heddlu Sir Ddinbych nes iddo uno â Heddlu Sir y Fflint a Heddlu Gwynedd yn 1967, dan yr enw Heddlu Gwynedd. Erbyn 1974, cafodd Heddlu estynedig Gwynedd ei ailenwi yn Heddlu Gogledd Cymru er mwyn adlewyrchu’r siroedd amrywiol a oedd yn disgyn o dan ei awdurdodaeth. Heddiw, mae pencadlys Heddlu Gogledd Cymru ym Mae Colwyn, yn ogystal ag ardaloedd Llanelwy, Caernarfon a Wrecsam.

[1] K. Griffiths, The History of Policing in Denbighshire 1839-2000 (2001), DRO NTD/1714, tud.1.

[2] Ibid, tud. 2

[3] Ibid, tud.2

[4] Ibid, tud.2-3.

[5] Papurau’r Prif Gwnstabl, Llyfrau Gorchmynion Cyffredinol 1878-1922, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/2/1, tud.4.

[6] Ibid, tud.10-11.

[7] Llyfrau Disgrifiadau o Heddweision, 1849-1902, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/5/4, tud.1-100.

[8] Ibid, tud.1-100.

[9] Llyfrau Disgrifiadau o Heddweision 1902-1946, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/5/6.

[10] T. Jones, Rioting in North East Wales 1536-1918, Archifau Sir Ddinbych, BPD 1788, tud.56.

[11] Ibid, tud. 59.

[12] Ibid, tud. 59.

[13] Ibid, tud.59.

[14] Jones, Rioting in North East Wales, tud.62.

[15] Griffiths, The History of Policing in Denbighshire, tud.4

[16] Papurau’r Prif Gwnstabl, Llyfrau Gorchmynion Cyffredinol 1878-1922, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/2/1, tud. 11-12.

[17] Griffiths, The History of Policing in Denbighshire, tud.4-5.

[18] Papurau’r Prif Gwnstabl, Llyfrau Gorchmynion Cyffredinol 1878-1922, Cofnodion Heddlu Sir Ddinbych, Archifau Sir Ddinbych, DPD/2/1, tud.121

[19] Ibid, tud. 121.

[20] Griffiths, The History of Policing in Denbighshire, tud. 10.

[21] Ibid, tud. 10.

[22] Ibid, tud.10.

Pledleisiwch Nawr- Dangosiad film Nadolig

Hydref 25, 2019

Yn dilyn ymlaen o lwyddiant ein noson ffilm flaenorol, rydym yn bwriadu dangos ffilm Nadolig yn ystod mis Rhagfyr.

Pa ffilm sy’n cael eich pleidlais?

 

GaolCinema_logo_WELSH

 

Diweddariad Prosiect Datgloi’r Seilam

Hydref 18, 2019

Rydym yn falch iawn o gyhoeddi ein bod wedi cwblhau ein prosiect Datgloi’r Seilam. Dros y ddwy flynedd ddiwethaf mae staff y prosiect wedi bod yn gweithio’n galed ar y prosiect hwn a ariannwyd gan Wellcome. Prif nod y prosiect oedd gwneud casgliad Ysbyty Gogledd Cymru yn fwy hygyrch ar gyfer gwaith ymchwil.

Mae’r amcanion canlynol wedi eu cyflawni:

  • Mae catalog manwl o’r holl gofnodion yn y casgliad bellach, mae’r rhain wedi eu catalogio i safonau archifol cyfredol. Cyn y prosiect, nifer fechan yn unig o gofnodion o gasgliad Ysbyty Gogledd Cymru oedd wedi cael eu catalogio, ac ar ffurf papur yn ystafell chwilio’r archifau yn unig oedd y catalog ar gael. Roedd y rhan fwyaf o’r casgliad heb ei gatalogio ac nid oedd ar gael i’r cyhoedd ar gyfer gwaith ymchwil.
  • Mae’r gyfres o oddeutu 30,000 o achosion cleifion ers 1948 wedi eu mynegeio a’u hail-becynnu. Mae’r mynegai yn rhestru lle maent ar gael rif y claf, enw’r claf, dyddiad geni, a dyddiad derbyn, rhyddhau neu farwolaeth. Rhestrir hefyd y diagnosis (os oes yna un), ynghyd ag unrhyw fanylion ychwanegol fel y driniaeth a roddwyd, gwybodaeth claf allanol, nodiadau gwaith cymdeithasol seiciatrig, nifer y derbyniadau, gwybodaeth atgyfeirio, gwaith celf neu nodiadau a wnaed gan y claf ac adroddiadau seiciatrig ar gyfer achosion llys.
Patient Files Before and After

Ffeiliau’r cleifion cyn ac ar ôl eu hail-becynnu.

  • Mae’r casgliad wedi cael ei asesu ar gyfer anghenion gwarchod ac yn dilyn cyngor gan Warchodwr ein Prosiect mae mesuryddion gwarchod ataliol wedi’u hamlygu a’u rhoi mewn lle. Mae’r cofnodion wedi eu hail-becynnu i becynnu archifol safonol sy’n eu gwarchod rhag dirywiad.
Flintshire Box Making, Jul 2019

Swyddog Cymorth y Prosiect yn adeiladu bocsys pwrpasol i letya cyfrolau o’r casgliad, Gorffennaf 2019.

  • Mae’r casgliad hefyd wedi cael ei asesu ar gyfer prosiectau digidol posibl yn y dyfodol, ac adnoddau digidol.

Bu staff yn hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad mewn amrywiol ddigwyddiadau, gan gynnwys lansiad prosiect a digwyddiadau ar gyfer Drysau Agored. Roedd y digwyddiadau hyn yn cynnwys trafodaethau ac arddangosiadau bach o gofnodion y casgliad. Cafodd y casgliad hefyd ei hyrwyddo mewn digwyddiadau allanol, gan gynnwys cynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, cynhadledd Cymdeithas Ewropeaidd ar gyfer Hanes Meddygaeth ac Iechyd (EAHMH) a digwyddiad Dathlu Merched Sir y Fflint Ddoe a Heddiw yn Archifau Sir y Fflint.

SSHM Image

Staff yn hyrwyddo’r prosiect a’r casgliad yng Nghynhadledd Cymdeithas Hanes Cymdeithasol Meddygaeth, Gorffennaf 2018.

Yn fuan byddwn yn lansio ein hadnodd ar-lein newydd a fydd yn cynnwys y catalog diweddar o’r casgliad, canllawiau ar sut i ddefnyddio’r casgliad a gwybodaeth ar sut i gael mynediad at y cofnodion.

Rydym yn cynnal digwyddiad nos Iau 28 Tachwedd i ddathlu diwedd y prosiect. Yn y digwyddiad hwn bydd sgyrsiau gan staff am brosiect Datglo’r Seilam, a bydd cynrychiolydd o Gyngor Sir Ddinbych yn siarad am ddyfodol safle’r hen ysbyty. Bydd y noswaith hefyd yn cynnwys ail gyfle i weld yr arddangosfa o ddogfennau ysbyty gwreiddiol o ddigwyddiad Drysau Agored eleni. Mae archebu lle’n hanfodol ar gyfer y digwyddiad hwn, er mwyn archebu lle: e-bostiwch- archifau@sirddinbych.gov.uk gan ddarparu’ch enw, nifer y lleoedd sydd eu hangen a’ch rhif ffôn.

Mae wedi bod yn wych gweld cymaint o ddiddordeb yn y prosiect a’r casgliad. Hoffai tîm prosiect Datgloi’r Seilam ddiolch i bawb sydd wedi cefnogi’r prosiect dros y ddwy flynedd ddiwethaf.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)