Ysbyty Gogledd Cymru a’r Rhyfel

Gyda 8 Mai ar y gorwel lle byddwn yn dathlu Diwrnod VE (Buddugoliaeth yn Ewrop) mae staff sy’n gweithio ar y prosiect ‘Datgloi’r Seilam’ yn meddwl y byddai’n amser perffaith i edrych yn fwy manwl ar yr heriau yr oedd Ysbyty Gogledd Cymru yn ei wynebu yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ar ddechrau’r rhyfel ym mis Medi 1939 roedd yr ysbyty yn orlawn, a chytunwyd i’r cynlluniau am lety ychwanegol mawr ei angen.   Ond cafodd y cynlluniau hyn eu stopio ar unwaith wedi dechrau’r rhyfel, er yn eu hadroddiad blynyddol 1940 roedd y Gymuned o Ymwelwyr oedd yn rheoli’r ysbyty wedi mynegi rhyddhad nad oedd unrhyw waith wedi mynd rhagddo i gael ei  adael yn wag gan y rhyfel pan fyddai diffyg deunyddiau, llafur ac arian.

Ychwanegwyd dau ffactor arall i’r lefelau o orlenwi yn ystod y rhyfel. Ar ddechrau’r rhyfel roedd yr ysbyty wedi’i ddynodi fel ysbyty rhyfel ar gyfer achosion brys a gwagiwyd ward o’i gleifion presennol i wneud lle i 120 o gleifion o’r rhyfel pe bai angen. Gan na fu galw am y gwlâu hyn caniatawyd i’r ysbyty ail-lenwi’r ward gyda chleifion ar yr amod y gellir gwagio’r ward o fewn 24 awr pe bai angen. Yn ogystal yn Awst 1940 cafodd Ysbyty Meddwl Siroedd Canolbarth Cymru yn Nhalgarth eu dynodi fel ysbyty meddwl i’r fyddin.  Trosglwyddwyd y cleifion presennol i ysbytai eraill am weddill y rhyfel gydag Ysbyty Gogledd Cymru yn gofalu am 86 o’r cleifion hyn.

HD-1-44

Ymddangosiad yr ysbyty yn 1948, yn ystod y rhyfel gosodwyd nyth brân ar ben tŵr y cloc er mwyn rhoi golygfa dda o do yr adeilad i staff mewn achos o ddifrod cyrchoedd awyr. Llun gan Ronald Thompson.

Ymunodd llawer o staff yr ysbyty â’r Lluoedd yn ystod y Rhyfel. Ac ar gyfer y rhai wnaeth aros nid yn unig oedd ganddynt fwy o gleifion i ofalu amdanynt ond roedd yn rhaid iddyn nhw hefyd fabwysiadau mesurau cyrchoedd awyr brys.  Adroddodd y Dirprwy Uwch-arolygydd Meddygol erbyn 1940 roedd yr holl staff a chleifion wedi cael eu dyrannu gyda masgiau nwy a bod 80 o staff wedi cael eu hyfforddi mewn gweithdrefnau gwrth-nwy gyda 12 arall wedi eu hyfforddi i ddelio â dadlygru a bomiau cyneuol a ffrwydron uchel. Roedd staff hefyd yn gyfrifol am ail-drefnu wardiau cleifion, cleifion oedd yn dioddef o symudedd cyfyngedig , gyda chleifion gwael a hen yn cael eu cartrefu yn y wardiau ar y llawr gwaelod er mwyn gallu gadael yn gynt mewn achos o gyrchoedd awyr.

HD-1-12 AR 1942

Gweithdrefnau gwacáu mewn achos lle byddai’r ysbyty yn destun difrod cyrchoedd awyr, wedi’i gymryd o Adroddiad Blynyddol 1942.

Roedd y rhyfel wedi cael effaith anochel ar amser hamdden a difyrrwch y cleifion. Ym 1939 cyn i’r rhyfel effeithio’n sylweddol roedd y dynion oedd yn gleifion yn cael mynd am ddim i wylio gemau pêl-droed y gynghrair leol ond erbyn 1941 roedd y gynghrair leol wedi stopio. Yn adroddiad 1941 yr Uwcharolygydd Meddygol dywedodd oherwydd y dogni petrol nid oedd cleifion wedi cael mynd allan am dro ac roedd y pellter wedi’i gyfyngu ar gyfer dewis diddanwyr hefyd. Fodd bynnag roedd cleifion yn parhau i chwarae gemau tu allan ac yn dal i fwynhau eu dawnsfeydd, cyngherddau a sioeau sinema arferol.

Roedd cleifion hefyd wedi helpu i gefnogi’r rhyfel ac fe dynnodd yr Uwcharolygydd Meddygol sylw yn ei adroddiad blynyddol ar gyfer 1940 fod cleifion wedi helpu i wneud 2000 o fagiau tywod a 2000 o lamplenni ar gyfer cyrchoedd awyr.   Cyflogodd yr ysbyty ddwy aelod o Fyddin Dir y Merched a oedd yn gyfrifol am fynd â grŵp o gleifion benywaidd i erddi a fferm yr ysbyty i wneud ychydig o waith ysgafn fel chwynnu a chasglu ffrwythau.

Er y lefelau o orlenwi a phwysau ychwanegol ar staff, mae bywyd yn yr ysbyty wedi parhau mor normal â phosib yn ystod yr Ail Rhyfel Byd. Roedd y Bwrdd Rheoli oedd yn gyfrifol am arolygu safonau yn yr ysbyty wedi adrodd yn 1942 fod llawer o gynnydd wedi’i wneud yn yr ysbyty a oedd yn haeddu clod o ystyried yr anawsterau eithriadol yn eu hwynebu ar y pryd.

Lindsey Sutton

Archifydd y Prosiect (Datgloi’r Seilam)

Tagiau: , ,

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s


%d bloggers like this: