Er cof am saith o blant H G Evans, Cae Nant

Gravestone

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2018)

Mae’r ffotograff uchod o garreg fedd ym mynwent yr hen eglwys yn Llanbedr Dyffryn Clwyd. Mae’r arysgrif yn nodi:

In Memory
Of
Seven Children of
H & G Evans. Cae Nant
Viz Jno. Eza. Ema. Ane. Gce. Eth. Ema.

Pwy oedd y plant hyn? Pwy oedd eu rhieni? A wnaethant i gyd farw ar yr un amser?

Roedd cofrestrau’r plwyf ar gyfer Llanbedr DC yn help mawr wrth ateb y cwestiynau hyn. Llwyddais i ganfod bedyddiadau ar gyfer saith o blant a aned i Hugh a Grace Evans a oedd yn byw i ddechrau ym Mhen y Ffrith ac yn ddiweddarach yng Nghae Nant: Eliza, Emma, Margaret, Anne, Grace, Elizabeth ac Emma arall (roedd yn gyffredin ailddefnyddio enwau plant a fu farw fel babanod). Bedyddiwyd y plant rhwng 1814 a 1830. Mae’r cofnodion hefyd yn nodi mai Hugh Evans oedd y ciper yn Neuadd Llanbedr. Roedd Cae Nant, lle roeddent yn byw, yn fwthyn ar ystâd Neuadd Llanbedr, yn y coed ar lethrau Moel Famau, ac roedd yn fan priodol i gipar fyw.

Mae’r llythrennau blaen ar y garreg fedd yn cyd-fynd yn bennaf â’r enwau ar y cofrestrau bedyddio, ond nid yw “Jno” ar y cofnodion bedydd ac nid oes “M” am Margaret ar y garreg fedd. Mae’r cofrestrau claddu ar gyfer Llanbedr yn dangos mai “Jno” oedd plentyn cyntaf anedig Hugh a Grace, a bu farw ym mis Mawrth 1813 yn wythnos oed. Bu farw pedwar o’r plant (Elizabeth, Emma, Anne a Grace) ac fe’u claddwyd o fewn cyfnod o wythnos yn ystod gaeaf 1827. Roeddent rhwng 2 ac 11 oed. Oherwydd bod y plant wedi marw cyn i’r arfer sifil o gofrestru genedigaethau, priodasau a marwolaethau ddechrau ym 1837, ni allwn wybod yn sicr beth oedd achos marwolaeth y plant, ond mae’n fwyaf tebygol eu bod wedi marw o glefyd heintus.

Roedd gan Hugh a Grace ddau o blant wedi goroesi sef Eliza a Margaret, a chawsant un plentyn arall – yr ail Emma – ym 1830. Ond daeth trychineb arall i’w rhan, a bu farw Eliza, yn 18 oed, ym 1835, a bu farw’r ail Emma, yn 10 oed, ac fe’i claddwyd ar Ddydd Nadolig, 1840. Yn drychinebus, roedd Hugh a Grace Evans wedi byw yn hirach na saith o’u wyth o blant, dim ond Margaret a oroesodd i fod yn oedolyn. Hyd yn oed mewn cyfnod o lefel uchel o farwolaethau babanod, roedd hyn yn anghyffredin.

Parish Register Entry

Dyfyniad o gofrestr plwyf Llanbedr a gedwir yn Archifau Sir Ddinbych (PD/44/1/5)

Ym 1846, yn 27 oed, priododd Margaret â Joseph Williams, saer olwynion o Lanynys yn yr eglwys yn Llanbedr lle claddwyd ei brodyr a’i chwiorydd. Mae’n debyg iddynt ymfudo i Ganada ar ryw adeg yn ystod y 1850au (i ddilyn amgylchedd mwy iach o bosibl, a dyfodol mwy ffyniannus i’w plant gael eu magu ynddo).

Church

Hawlfraint Ffotograff: C. M. Brennan (2018)

Bu farw Hugh Evans yn Elusendai Llanrhydd yn Rhuthun ym 1870 yn 81 oed. Nid yw’r elusendai yn bodoli bellach, ond roedd ar Ffordd Llanrhydd, ger beth sy’n fynedfa i Ysbyty Cymunedol Rhuthun bellach. Yn ddigon priodol, roedd yr elusendai wedi’u sefydlu gan Joseph Ablett, perchennog Neuadd Llanbedr a chyflogwr Hugh ers sawl blwyddyn, er budd y tlodion o Lanbedr, Llanrhydd a Llanfair ym 1840.

Elisabeth Parfitt

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s


%d bloggers like this: