Cofio’r Rhyfel Byd Cyntaf

Y mis hwn bydd yr holl ddigwyddiadau i gofio’r Rhyfel Byd Cyntaf yn dod i ben gyda digwyddiadau i nodi can mlynedd ers diwedd y Rhyfel. Dros gyfnod o bedair blynedd mae’r wlad wedi talu teyrnged i’r miloedd ar filoedd o unigolion a fu farw yn ystod y rhyfel erchyll hwn.

Yn sgil y rhyfel, canolbwyntiodd y wlad ar geisio dychwelyd i normalrwydd a dygymod â’r golled aruthrol. Roedd hefyd yn ystyried sut i goffáu’r unigolion hynny a wnaeth yr aberth mwyaf.

Yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf bu newid yn y ffordd yr oedd milwyr, a fu farw yn y Rhyfel, yn cael eu cofio ym Mhrydain. Mae sawl rheswm i egluro’r newid hwn. Roedd y rhyfel hwn fwy nag unrhyw beth yr oedd y wlad wedi’i brofi o’r blaen. Roedd nifer fawr o’r unigolion a oedd yn gymwys wedi cymryd rhan yn ystod y rhyfel – unigolion o bob dosbarth o gymdeithas ac o bob rhan o’r wlad a thrwy ddulliau cyfathrebu modern, roedd yr unigolion gartref yn deall y caledi a’r dioddefaint yr oedd y milwyr hyn yn ei brofi.

PPD_024_022

Dadorchuddio Cofeb y Rhyfel, Sgwâr y Goron, Dinbych, 1920. (PPD/24/22)

Daeth Llundain yn ganolbwynt coffâd cenedlaethol. Agorwyd y Senotaff yn Whitehall, wedi’i wneud o garreg Portland a’i ddylunio gan Edwin Lutyens, a bedd y Milwr Anhysbys sydd wedi’i leoli ar yr ochr orllewinol yn Abaty Westminster, ym 1920. Yng Nghymru, datgelwyd Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru ym Mharc Cathays, Caerdydd yn ddiweddarach ym 1928.

Ar draws Sir Ddinbych, hawdd yw gweld sut y cofiwyd am yr unigolion hynny a fu farw yn ystod y Rhyfel Mawr. Mae Neuadd Goffa yn Llandegla, mae Parc Coffa yng Nghorwen, ac er ei fod bellach ar gau mae safle Ysbyty Coffa Wrecsam a Dwyrain Sir Ddinbych i’w weld hyd heddiw. Roedd y rhan fwyaf o drefi a phentrefi’r sir yn dewis codi cofebion rhyfel i gofio am yr unigolion a gollwyd.

Mae’r cofebion hyn, sydd bellach yn cael eu defnyddio i gofio’r unigolion a fu farw yn ystod yr Ail Ryfel Byd a Rhyfel y Falklands, yn gyfarwydd iawn i ni. Mae llawer ohonom yn cerdded neu’n gyrru heibio’r cofebion hyn bob diwrnod, ond faint ydym yn ei wybod amdanynt?

 

PPD_056_034

Cyn Milwyr y Rhyfel Byd Cyntaf y tu allan i’r Neuadd Goffa newydd, Llanfair Talhaearn, 1923. (PPD/56/34)

A wyddoch chi fod gan Archifdy Sir Ddinbych lawer iawn o ddogfennau sy’n trafod y broses a arweiniodd at godi’r cofebion hyn yn ystod y blynyddoedd wedi diwedd y Rhyfel?

Gall y dogfennau hyn ein galluogi ni i ganfod gwybodaeth megis pryd godwyd y gofeb, gan bwy gafodd ei hariannu, pam y dewiswyd dyluniad penodol a phwy sy’n gyfrifol am ei chynnal a’i chadw.

I bori drwy’r cofnodion yr ydym ni’n eu cadw am gofebion rhyfel, ewch i’n gwefan.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

Connecting to %s


%d bloggers like this: